W skrócie

Regularny czas przeszły prosty z lekcji 20 to przewidywalna większość; ta lekcja to krótka lista czasowników, które łamią ten wzorzec — i łamią go właśnie dlatego, że są tymi, których używasz najczęściej. Ser, ir, ter, estar, fazer, dizer, poder, querer, ver, vir, dar, saber, trazer, pôr, haver: bez nich nie opowiesz historii o wczorajszym dniu. Dobra wiadomość jest taka, że jest ich tylko około piętnastu, mieszczą się w kilku ścisłych wzorcach, a końcówki form tu, nós i eles są niemal takie same w całej grupie. To, czego naprawdę trzeba się nauczyć na pamięć, to forma eu i forma ele każdego z nich — krótkie, akcentowane na temacie kształty jak fiz / fez, tive / teve, pude / pôde — a reszta wiersza układa się sama.

Zasada

Wzorzec mocnego czasu przeszłego prostego

Większość tych czasowników jest „mocna”: akcent pada na temat, nie na końcówkę, dlatego formy eu i ele wychodzą krótkie i zwykle bez znaku diakrytycznego. Weź specjalny temat czasu przeszłego i dodaj:

• eu -e, tu -este, ele -e, nós -emos, eles -eram

Spójrz na ter (temat tiv-): tive, tiveste, teve, tivemos, tiveram. Formy tu, nós i eles są na tym temacie całkowicie regularne (tiv-este, tiv-emos, tiv-eram); tylko formy eu i ele trzeba nauczyć się na pamięć (zwróć uwagę na przestawioną samogłoskę tive -> teve). Ten sam szkielet powtarza się w estar (estive, esteve…), poder (pude, pôde…), saber (soube, soube…), haver (houve…), dizer (disse…) i trazer (trouxe…). Naucz się tego wzorca raz, a odblokujesz formy tu/nós/eles całej rodziny.

Czasowniki, których forma eu nie kończy się na -e

Trzy bardzo częste czasowniki zachowują mocne końcówki tu/nós/eles, ale mają formę eu zakończoną spółgłoską i formę ele, która albo zmienia tylko samogłoskę (fez), albo jest identyczna z formą eu (quis), albo dodaje znak diakrytyczny (pôs):

• fazer -> fiz / fez (fizeste, fizemos, fizeram)
• querer -> quis / quis (quiseste, quisemos, quiseram)
• pôr -> pus / pôs (puseste, pusemos, puseram)

Czasowniki supletywne: ser, ir, dar, ver, vir

Garstka najczęstszych czasowników używa form pochodzących z zupełnie innego rdzenia, więc nie ma czego wyprowadzać — trzeba je po prostu zapamiętać.

• ser i ir mają jeden i ten sam czas przeszły prosty: fui, foste, foi, fomos, foram. Rozróżnia je tylko kontekst: Fui médico („Byłem lekarzem”) wobec Fui ao médico („Poszedłem do lekarza”).
• dar pożycza końcówki w stylu -er/-ir: dei, deste, deu, demos, deram.
• ver: vi, viste, viu, vimos, viram.
• vir: vim, vieste, veio, viemos, vieram.

Znaki diakrytyczne oznaczające przeszłość

Dwie formy trzeciej osoby liczby pojedynczej noszą cyrkumfleks, który nie jest ozdobą — dla pôde to jedyna rzecz oddzielająca przeszłość od teraźniejszości w piśmie, więc jest obowiązkowy:

• poder: pôde (przeszłość) wobec pode (teraźniejszość) — Ontem não pôde vir / Hoje não pode vir.
• pôr: pôs (przeszłość) wobec põe (teraźniejszość); sam bezokolicznik zachowuje swój znak diakrytyczny (pôr), żeby odróżnić się od przyimka por.

Wszystko inne w tym paradygmacie jest bez znaku diakrytycznego: fez, fui, foi, quis, disse, veio nie mają żadnego znaku diakrytycznego.

Formy, które się pokrywają — niech zdecyduje kontekst

Ponieważ końcówki eu i ele to obie tylko -e, pięć czasowników ma identyczną formę eu i ele: disse, soube, quis, trouxe, houve. To podmiot (albo zaimek eu / ele) mówi ci, o kogo chodzi. A jedna forma czasu przeszłego prostego pokrywa się z formą teraźniejszą, dokładnie jak w lekcji 20: vimos to zarówno „widzieliśmy” (czas przeszły prosty od ver), jak i „przychodzimy” (czas teraźniejszy od vir) — rozróżnia je tylko kontekst i to, do jakiego czasownika forma należy.

Formy i schematy

Podstawowe czasowniki nieregularne w pełnej odmianie (portugalski europejski; você / o senhor / ele mają wspólną trzecią osobę liczby pojedynczej, a vocês / eles liczbę mnogą):

Dwie krótkie uwagi o znaczeniu w tej tabeli. Haver w czasie przeszłym prostym używane jest niemal wyłącznie w trzeciej osobie liczby pojedynczej houve = „był / były” (Houve um problema). A saber w tym czasie często znaczy „dowiedziałem się”, nie „wiedziałem”: Soube ontem que ele casou („Wczoraj dowiedziałem się, że się ożenił”).

Przykłady

Typowe błędy

• tu fizestes / tivestes / fostes -> fizeste / tiveste / foste — tak jak przy czasownikach regularnych (lekcja 20), forma tu czasu przeszłego prostego nigdy nie kończy się na -s; dodanie go to uporczywy błąd pod wpływem hiszpańskiego.
• ontem ele pode vir -> ontem ele pôde vir — przeszła trzecia osoba poder nosi cyrkumfleks; bez niego napisałeś teraźniejsze pode. To samo dotyczy pôs wobec põe.
• Mylenie vir i ver: vim / veio znaczą „przyszedł”, vi / viu znaczą „zobaczył”. Vi-o na estação („Widziałem go na stacji”) to nie Vim-no.
• eu fazi / dizi / tivi / sabi -> fiz / disse / tive / soube — to mocne czasy przeszłe proste, więc nie biorą regularnych końcówek -er; nie ma tu nic do zbudowania, tylko do zapamiętania.
• Odczytywanie fui wyłącznie jako „poszedł”: to równie dobrze ser („był”). A reunião fui longa jest błędne dla „spotkanie było długie” tylko dlatego, że podmiot jest w trzeciej osobie — musi być A reunião foi longa; ale Eu fui professor („byłem nauczycielem”) jest całkowicie poprawne.
• trazi / trouxi -> trouxe — pisane przez x, zakończone na -e, i identyczne w formie eu i ele (Eu trouxe / Ele trouxe); to podmiot pokazuje, kto co przyniósł.
• nós fomos wobec nós formos: forma nós czasu przeszłego prostego dla ser/ir to fomos (krótka forma bez jednego r); formos to inny czas, który poznasz dużo później.

Wskazówki

• Wyćwicz najpierw parę eu + ele dla każdego czasownika (tive/teve, fiz/fez, pude/pôde, pus/pôs, vim/veio, fui/foi). Gdy staną się automatyczne, formy tu/nós/eles to te same końcówki -este / -emos / -eram na tym samym temacie.
• Ser i ir mają jeden wspólny czas przeszły prosty (fui, foste, foi, fomos, foram) — jedną z najczęstszych form czasownikowych w tym języku, zawsze rozstrzyganą przez kontekst.
• Jedynymi znakami diakrytycznymi w całym zestawie są pôde, pôs (i bezokolicznik pôr). Wszystko inne — fez, quis, disse, veio, fui — jest bez znaku diakrytycznego.
• Pięć czasowników zlewa swoje formy eu i ele w jeden kształt (disse, soube, quis, trouxe, houve); nie szukaj osobnej formy „on” — niech znaczenie niesie podmiot.
• Te około piętnastu czasowników pokrywa zdecydowaną większość nieregularnych form przeszłych, jakich kiedykolwiek będziesz potrzebować; nie ma tu długiego ogona do obawiania się, w przeciwieństwie do czasu teraźniejszego.
• Uważaj na podobną formę vimos: to czas przeszły prosty od ver („widzieliśmy”), ale też czas teraźniejszy od vir („przychodzimy”); forma jest identyczna, więc rozstrzyga kontekst i otaczający czasownik.