W skrócie

pretérito perfeito simples to czas relacjonujący, co się stało: pojedyncza, zakończona czynność, widziana jako całość i już domknięta. To czas przeszły, po który sięgasz, żeby opowiedzieć historię albo zdać relację z dnia — Ontem falei com o médico („Wczoraj rozmawiałem z lekarzem”). Budowanie go z czasownika regularnego to ten sam dwustopniowy ruch, który poznałeś przy czasie teraźniejszym (lekcja 6): weź temat, dodaj końcówkę. Są tylko trzy zestawy końcówek, po jednym na koniugację, a Anglików potykają tylko dwie rzeczy — forma tu nie ma końcowego -s, a w portugalskim europejskim forma nós czasowników na -ar nosi znak diakrytyczny (falámos), który odróżnia ją od czasu teraźniejszego.

Zasada

Końcówki

Odrzuć końcówkę bezokolicznika, żeby otrzymać temat (falar -> fal-, comer -> com-, partir -> part-), a potem dodaj:

• Czasowniki na -ar: -ei, -aste, -ou, -ámos, -aram
• Czasowniki na -er: -i, -este, -eu, -emos, -eram
• Czasowniki na -ir: -i, -iste, -iu, -imos, -iram

W przeciwieństwie do czasu teraźniejszego, grupy -er i -ir nie są tutaj niemal bliźniacze: mają wspólną tylko formę eu (-i: comi, parti), a różnią się w każdej innej osobie (comeste wobec partiste, comeu wobec partiu, comemos wobec partimos, comeram wobec partiram). I jak zawsze w portugalskim europejskim, você, o senhor i ele/ela biorą formę trzeciej osoby liczby pojedynczej (falou, comeu, partiu), a vocês i eles/elas biorą formę trzeciej osoby liczby mnogiej (falaram, comeram, partiram).

Dwie formy, które wyglądają jak czas teraźniejszy

Ten czas pokrywa się z czasem teraźniejszym trybu oznajmującego w dwóch miejscach, więc rozstrzyga kontekst:

• Forma nós czasowników na -er i -ir pisze się tak samo w obu czasach: comemos i partimos to teraźniejszość i przeszłość zarazem. Tylko rama czasowa mówi, o który czas chodzi — Todos os dias comemos sopa (teraźniejszość) wobec Ontem comemos sopa (przeszłość).
• Dla czasowników na -ar portugalski europejski unika tej kolizji znakiem diakrytycznym: przeszła forma nós to falámos, chegámos, estudámos (otwarte, akcentowane á), a teraźniejsza to falamos, chegamos, estudamos. Ten znak to nie ozdoba — odzwierciedla otwartą samogłoskę, którą portugalski europejski rzeczywiście wymawia w przeszłości, a forma z akcentem to europejsko-portugalski standard zapisu tego czasu. (Ściśle rzecz biorąc, Acordo Ortográfico z 1990 roku czyni ten znak nieobowiązkowym, więc falamos dla przeszłości też jest dopuszczalne; ale w portugalskim europejskim akcentowane falámos jest formą zalecaną i niemal powszechną w piśmie, więc tak właśnie pisz.)

Czasowniki na -car, -gar, -çar

Niewielka grupa czasowników na -ar zmienia pisownię tylko w formie eu, żeby spółgłoska zachowała swoje brzmienie przed końcówką -ei (to reguła ortograficzna z przewodnika po wymowie i czytaniu, nie prawdziwa nieregularność): c zmienia się w qu, g zmienia się w gu, a ç zmienia się w c. Każda inna osoba jest całkiem regularna.

• ficar -> fiquei (ale ficaste, ficou, ficámos, ficaram)
• chegar -> cheguei
• começar -> comecei
• pagar -> paguei, explicar -> expliquei, jogar -> joguei

Do czego służy

Użyj pretérito perfeito simples dla zakończonej czynności lub wydarzenia, niezależnie od tego, jak długo trwało, o ile widzisz je jako zakończone: pojedynczy moment (Fechei a porta), zamknięty odcinek czasu (Vivi cinco anos em Faro) albo łańcuch zdarzeń w opowieści (Cheguei, paguei a conta e saí). Naturalnie łączy się ze wskaźnikami czasu, które zamykają czynność: ontem, anteontem, na semana passada, no ano passado, em 2015, há dois dias, de repente.

Warto już teraz zaznaczyć dwie granice. Dla opisu i tła w przeszłości — jak coś wyglądało, co się zwykle robiło, czynność wciąż trwającą — portugalski używa innego czasu przeszłego, pretérito imperfeito (lekcja 22); kontrast między nimi jest ćwiczony w lekcji 23. I zauważ, że ten prosty czas przeszły pełni też rolę angielskiego present perfect: „I have already eaten” to Já comi, a nie konstrukcja z ter + imiesłowem (taka forma istnieje, ale znaczy coś innego — lekcja 43).

Formy i schematy

Końcówki obok siebie:

Trzy czasowniki wzorcowe w pełnej odmianie:

Zmiana pisowni w formie eu czasowników na -car / -gar / -çar:

Przykłady

Typowe błędy

• Tu falastes / comestes / partistes -> falaste / comeste / partiste — forma tu czasu przeszłego prostego kończy się na -ste, bez końcowego -s; dodanie go to bardzo częsty błąd (i hiszpański nawyk).
• Nós falamos ontem. -> Nós falámos ontem. — w portugalskim europejskim przeszła forma nós czasownika na -ar pisze się z akutem (falámos, chegámos); bez niego forma jest zapisana dokładnie tak jak teraźniejsza falamos.
• eu ficei / começei -> fiquei / comecei — czasowniki na -car, -gar, -çar zmieniają pisownię tylko w formie eu, żeby zachować brzmienie spółgłoski przed -ei.
• Eu tenho falado com ele ontem. -> Falei com ele ontem. — angielskie „I have spoken (yesterday)” to po portugalsku prosty czas przeszły; tenho falado to inny czas (lekcja 43), oznaczający czynność powtarzającą się lub trwającą.
• eu comí / partí -> comi / parti — forma eu czasowników na -er i -ir to zwykłe -i, bez znaku diakrytycznego.
• Quando era criança, comi muita sopa. -> … comia muita sopa. — powtarzana lub zwyczajowa czynność w przeszłości („zwykłem jeść”) to imperfeito (lekcja 22), nie ten czas; pretérito perfeito simples służy do zamkniętego, zakończonego zdarzenia.

Wskazówki

• To czas opowiadający o tym, „co się stało” — pojedyncze zakończone czynności i wydarzenia, które popychają fabułę do przodu. Zakotwicz go wskaźnikami takimi jak ontem, na semana passada, em 2015, há dois dias, de repente.
• Naucz się najpierw końcówek eu (-ei dla -ar, -i dla -er/-ir), i pilnuj pisowni w -car/-gar/-çar: fiquei, cheguei, comecei, paguei.
• Dwie formy pokrywają się z czasem teraźniejszym, więc czytaj ramę czasową: -er/-ir nós (comemos, partimos) jest identyczna w obu czasach, a tylko znak diakrytyczny odróżnia -ar falámos (przeszłość) od falamos (teraźniejszość).
• Nigdy nie dodawaj końcowego -s do formy tu. Poza tą jedną pułapką i zmianami pisowni regularne czasy przeszłe proste nie mają żadnych zmian tematu.
• Portugalski używa tego prostego czasu przeszłego tam, gdzie angielski często sięga po present perfect: Já almoçaste? („Zjadłeś już obiad?”), Perdi as chaves („Zgubiłem klucze”). Nie buduj w tych przypadkach formy z ter + imiesłowem.
• Kolejna lekcja (21) obejmuje najczęstsze nieregularne czasy przeszłe proste (fui, fiz, tive, disse); wszystko, co tu było, to przewidywalna większość.