W skrócie

Czasownik zwrotny niesie ze sobą mały dodatkowy zaimek, który wskazuje z powrotem na podmiot: w chamar-se („nazywać się”) mówisz chamo-me, dosłownie „nazywam siebie”. Portugalski opiera się na tym wzorcu dużo bardziej niż angielski — przy wstawaniu, siadaniu, odczuwaniu czegoś, pamiętaniu i zapominaniu — więc już samo pierwsze zdanie, którego się uczysz, „Como te chamas?”, jest czasownikiem zwrotnym. Jedna rzecz, którą trzeba utrwalić od pierwszego dnia, to gdzie stoi ten mały zaimek: w portugalskim europejskim zwykle stoi po czasowniku i doczepia się łącznikiem (chamo-me), ale przeskakuje przed czasownik po „não” oraz po słowach pytających.

Zasada

Zaimek zwrotny

Czasownik zwrotny łączy każdy podmiot z odpowiadającym mu zaimkiem. Czasownik odmieniasz tak jak zwykle (kroki 6-7); zaimek to jedyny nowy element. Na każdą osobę przypada jeden zaimek:

• eu -> me, tu -> te
• você / ele / ela -> se
• nós -> nos
• vocês / eles / elas -> se

Forma vos należy do dawnego podmiotu vós, którego współczesny portugalski europejski już nie używa, więc w praktyce potrzebujesz tylko me, te, se, nos, se. Zwróć uwagę, że se pełni podwójną funkcję: obejmuje liczbę pojedynczą você / ele / ela oraz całą liczbę mnogą vocês / eles / elas.

Co znaczy „zwrotny” i czasowniki, które po prostu mają zaimek

Niektóre czasowniki są zwrotne w prawdziwym sensie — czynność wraca do podmiotu. Lavar-se to „myć się”, vestir-se to „ubierać się”, sentar-se to „siadać”. Porównaj lavo o carro („myję samochód”, czynność skierowana na zewnątrz) z lavo-me („myję się”).

Wiele innych czasowników po prostu ma dołączony zaimek, bez żadnego osobnego znaczenia „siebie” — trzeba się ich po prostu nauczyć razem z -se. Najważniejsze to lembrar-se de („pamiętać”), esquecer-se de („zapominać”), queixar-se de („skarżyć się na”) i divertir-se („dobrze się bawić”). Traktuj -se jako część słowa: słownik podaje chamar-se, lembrar-se de, a to końcowe -se to sygnał, że zaimek jest obowiązkowy.

Gdzie stoi zaimek: pierwsze spojrzenie

To ta część, w której osoby mówiące po angielsku najczęściej się mylą, więc naucz się teraz dwóch reguł, a pełne szczegóły przyjdą w kroku 30.

Domyślnie — enkliza: w zwykłym zdaniu twierdzącym zaimek stoi po czasowniku i łączy się z nim łącznikiem.

• Chamo-me Miguel. Ela levanta-se cedo. Nós sentamo-nos aqui.

Sygnał — proklisa: dwie codzienne rzeczy przyciągają zaimek przed czasownik, bez łącznika. Po pierwsze, przeczenie (não, nunca, nada, ninguém). Po drugie, słowo pytające (como, quando, onde, quem, porque).

• Não me chamo Miguel. Como te chamas? Ele nunca se levanta cedo.

Jest jedna mała poprawka pisowni: końcówka nós, czyli -mos, traci swoje końcowe -s przed zaimkiem nos, więc chamamos + nos staje się chamamo-nos, a levantamos + nos staje się levantamo-nos.

Z ir + bezokolicznik

Kiedy czasownik zwrotny jedzie na ir + bezokolicznik (krok 11), zaimek doczepia się na końcu do bezokolicznika: Vou deitar-me cedo („kładę się wcześnie spać”), Vamos sentar-nos ali („usiądźmy tam”).

Formy i schematy

Zaimek zwrotny dla każdego podmiotu:

Pełny czas teraźniejszy chamar-se, w domyślnym (enklitycznym) porządku:

Gdzie stoi zaimek, w skrócie:

Najczęstsze czasowniki zwrotne i zaimkowe do zapamiętania razem z ich zaimkiem:

Przykłady

Typowe błędy

• Chamo Miguel -> Chamo-me Miguel — chamar-se jest zwrotny; bez zaimka „chamo” znaczy „wołam (kogoś)”.
• Me chamo Ana (jako zwykłe zdanie) -> Chamo-me Ana — w prostym zdaniu twierdzącym zaimek stoi po czasowniku; zaczynanie od „me” to szyk brazylijski.
• Ele levanta se cedo -> Ele levanta-se cedo — zaimek enklityczny doczepia się łącznikiem, nigdy jako osobne słowo.
• Ele não levanta-se cedo -> Ele não se levanta cedo — po „não” zaimek przesuwa się przed czasownik.
• Nós levantamos-nos -> Nós levantamo-nos — końcówka nós traci swoje końcowe -s przed zaimkiem nos.
• Como chamas-te? -> Como te chamas? — słowo pytające przyciąga zaimek przed czasownik.
• Eu lembro o teu nome -> Eu lembro-me do teu nome — lembrar-se wymaga zarówno zaimka, jak i przyimka de (de + o = do).

Wskazówki

• Ucz się każdego czasownika już z doczepionym zaimkiem i przyimkiem: chamar-se, levantar-se, lembrar-se de. Końcowe -se w słowniku to twoje przypomnienie, że zaimek jest obowiązkowy.
• Domyślne miejsce to enkliza: zaimek po czasowniku, połączony łącznikiem (deito-me, senta-se). To zwykły portugalski europejski szyk dla prostego zdania.
• Tylko dwa codzienne sygnały przełączają szyk na proklisę (zaimek z przodu, bez łącznika): przeczenie (não, nunca) i słowa pytające (como, quando, onde). Porównaj Ele veste-se / Ele não se veste / Onde se veste ele?
• Pamiętaj o ściągnięciu nós: -mos traci swoje -s przed nos, dając chamamo-nos, levantamo-nos, sentamo-nos.
• Kilka z tych czasowników wymaga przyimka, którego nie wolno pominąć: lembrar-se DE, esquecer-se DE, queixar-se DE. Lembro-me de ti, esqueço-me das horas.
• W Brazylii: zaimek zwykle stoi przed czasownikiem nawet w zwykłym zdaniu (Ele se chama João, Me chamo Ana), a w mowie potocznej forma zwrotna bywa pomijana (levantei cedo). Portugalski europejski zachowuje enklizę (Ele chama-se João), chyba że sygnał wymusza proklisę.