W skrócie

Czas teraźniejszy trybu oznajmującego to podstawowa, najczęściej używana forma portugalskiego: obejmuje to, co robisz teraz, co robisz regularnie, i prawdy ogólne. Portugalski nie ma osobnych form „mówię / właśnie mówię / rzeczywiście mówię” — jedna forma falo jest wszystkimi trzema naraz. Naucz się tutaj trzech regularnych wzorców — czasowniki, których bezokolicznik kończy się na -ar, -er albo -ir — a będziesz już umieć odmienić zdecydowaną większość portugalskich czasowników. A ponieważ sama końcówka mówi, kto działa, zwykle pomijasz zaimek-podmiot (lekcja 3): samo falo znaczy „mówię”.

Zasada

Trzy koniugacje

Każdy portugalski czasownik należy do jednej z trzech grup, nazwanych od dwóch ostatnich liter bezokolicznika:

• I koniugacja, -ar — zdecydowanie największa i ta, do której dołącza najwięcej nowych czasowników: falar (mówić), morar (mieszkać), trabalhar (pracować), estudar (studiować), comprar (kupować), gostar (lubić).
• II koniugacja, -er: comer (jeść), beber (pić), aprender (uczyć się), escrever (pisać), viver (żyć).
• III koniugacja, -ir: partir (wyjeżdżać/odchodzić), abrir (otwierać), decidir (decydować), dividir (dzielić), assistir (uczestniczyć/oglądać).

Żeby odmienić, weź bezokolicznik, odrzuć dwuliterową końcówkę, by uzyskać temat (fal-, com-, part-), i dodaj końcówkę czasu teraźniejszego dla potrzebnej osoby.

Końcówki, osoba po osobie

Forma eu kończy się na -o we wszystkich trzech koniugacjach, a forma nós kończy się na -mos we wszystkich trzech — więc te dwie osoby dostajesz niemal za darmo, gdy znasz już jeden czasownik. Reszta zależy od grupy:

• Czasowniki na -ar biorą -o, -as, -a, -amos, -ais, -am.
• Czasowniki na -er biorą -o, -es, -e, -emos, -eis, -em.
• Czasowniki na -ir biorą -o, -es, -e, -imos, -is, -em.

Zauważ, że czasowniki na -er i -ir dzielą cztery z sześciu końcówek; różnią się tylko formą nós (comemos wobec partimos) i archaiczną formą vós (comeis wobec partis). Pamiętaj z lekcji 3, że você, o senhor / a senhora i ele / ela wszystkie biorą końcówkę trzeciej osoby (fala, come, parte), oraz że vós wymarło w codziennej mowie w Portugalii — na „wy” używaj vocês.

Jeden czas teraźniejszy, trzy angielskie czasy

Estudo português może znaczyć „studiuję portugalski”, „właśnie studiuję portugalski” albo „rzeczywiście studiuję portugalski” — wszystko naraz. Portugalski ma osobny sposób, by podkreślić czynność w trakcie trwania (estar a + infinitivo, lekcja 9), ale zwykły czas teraźniejszy już obejmuje nawyki, harmonogramy i bieżące fakty, więc nie sięgaj po formę ciągłą tylko dlatego, że angielski akurat używa „-ing”.

gostar de — mówienie, co lubisz

Gostar jest w pełni regularnym czasownikiem na -ar (gosto, gostas, gosta…), ale nigdy nie jest używany samodzielnie: po portugalsku lubisz coś dosłownie „od” czegoś, więc po gostar zawsze stoi de.

• Gosto de café. (lubię kawę).
• Gostas de viajar? (czy lubisz podróżować? — po de stoi bezokolicznik).

Pamiętaj z lekcji 2, że de ściąga się z następującym po nim przedimkiem określonym: de + o = do, de + a = da, i tak dalej — więc „lubię tę kawę” to Gosto do café, nigdy gosto de o café.

achar que — wyrażanie opinii

Achar (regularny na -ar: acho, achas, acha…), po którym stoi que, to codzienny sposób wprowadzania opinii, dokładnie jak angielskie „I think that…”: Acho que sim (tak sądzę), Acho que é caro (sądzę, że to drogie). Trzymaj acho que w zanadrzu — tak Portugalczycy łagodzą wypowiedź i wyrażają zdanie.

Formy i schematy

Końcówki czasu teraźniejszego, obok siebie:

Te same trzy czasowniki wypisane w pełni:

Formy vós (falais, comeis, partis) podano tylko dla kompletności; są archaiczne albo regionalne (lekcja 3). W żywym europejskim portugalskim używaj vocês + formy trzeciej osoby liczby mnogiej (falam, comem, partem).

Przykłady

Typowe błędy

• eu falo, eu como, eu estudo -> falo, como, estudo — pomiń zaimek-podmiot (lekcja 3); końcówka już mówi, że to „ja”, a powtarzanie eu brzmi ciężko i obco.
• gosto café -> gosto de café — gostar zawsze bierze de; lubisz od czegoś. Pominięcie de jest po prostu niegramatyczne.
• gosto de o café -> gosto do café — de ściąga się z przedimkiem: de + o = do, de + a = da (lekcja 2). Nieściągnięta forma jest błędna.
• tu partis, nós partemos -> tu partes, nós partimos — grupa -ir różni się od -er tylko przy nós (-imos) i starej formie vós (-is); wszędzie indziej obie się zgadzają.
• eu fala, ela falas -> eu falo, ela fala — dopasuj końcówkę do osoby; você / ele / ela wszystkie biorą gołą formę trzeciej osoby (-a albo -e), nigdy -s od tu.
• eu comeco -> começo — começar jest regularny, ale każda forma czasu teraźniejszego zachowuje ç (começo, começas, começa…), żeby zachować miękkie brzmienie /s/ przed o i a (system twardej/miękkiej pisowni, omówiony w przewodniku po wymowie i czytaniu). To kwestia pisowni, nie zmiana końcówki.

Wskazówki

• Ucz się końcówki bezokolicznika razem z każdym nowym czasownikiem — -ar, -er albo -ir mówi ci, który wzorzec zastosować.
• Opanuj najpierw formy eu (-o) i nós (-mos): wyglądają tak samo we wszystkich trzech koniugacjach, więc jesteś już o jedną trzecią bliżej każdego regularnego czasownika.
• Traktuj -er i -ir jak niemal bliźniaków — identyczne poza nós (comemos wobec partimos). Jeśli znasz jeden, prawie znasz drugi.
• Uczyń zwykły czas teraźniejszy swoim uniwersalnym czasem „teraz i zwykle”, a estar a + infinitivo (lekcja 9) zachowaj na sytuacje, gdy naprawdę musisz podkreślić „właśnie w tej chwili”.
• Zbankuj gosto de… i acho que… jako gotowe otwarcia — pozwolą ci mówić, co lubisz i co myślisz, od pierwszego dnia.
• W Brazylii: zwykłym sposobem powiedzenia „właśnie robię” jest gerundium (estou comendo, estou estudando), tam gdzie europejski portugalski używa estar a + infinitivo (estou a comer). Formy zwykłego czasu teraźniejszego w tabelach powyżej są takie same w obu wariantach.