W skrócie

Ta lekcja daje ci słowa, które wskazują — este, esse, aquele („ten / tamten”) — i słowa, które oznaczają posiadanie — meu, teu, seu („mój, twój, jego”). Oba zestawy zachowują się jak przedimki z lekcji 2: zgadzają się rodzajem i liczbą z rzeczownikiem, do którego się odnoszą, nie z tobą ani z właścicielem. Portugalski dzieli też „ten / tamten” na trzy stopnie, nie na dwa, i każdy stopień pasuje do przysłówka miejsca: este … aqui (blisko mnie), esse … aí (blisko ciebie), aquele … ali (z dala od nas obojga). Opanuj tę trójstopniową mapę i nawyk zgody, a będziesz mógł wskazać na cokolwiek i powiedzieć, czyje to jest.

Zasada

Zaimki wskazujące: system trójstopniowy

Angielski ma dwa stopnie, this i that. Europejski portugalski ma trzy, powiązane z trzema osobami rozmowy:

• este — blisko mówiącego („ten tutaj, przy mnie”).
• esse — blisko słuchacza („ten tam, przy tobie”).
• aquele — z dala od obojga („tamten, tam daleko”).

Każde z nich jest słowem odmiennym: ma cztery formy zgadzające się z rzeczownikiem (męski/żeński, pojedyncza/mnoga), dokładnie jak o / a / os / as. Stąd este livro, esta casa, estes livros, estas casas.

Obok form odmiennych są trzy nieodmienne formy nijakie — isto, isso, aquilo — używane, gdy nie ma rzeczownika, z którym trzeba się zgodzić: nieokreślony przedmiot, cała sytuacja albo pomysł. O que é isto? („co to jest?”), Isso é verdade („to prawda”). Forma nijaka nigdy nie stoi przed rzeczownikiem: mówisz este livro, nigdy isto livro.

Zaimki wskazujące ściągają się z de, em i a

Przypomnij sobie ściągnięcia z lekcji 2. Przyimki de, em i a zlewają się z zaimkami wskazującymi, i jest to obowiązkowe:

• de: deste, desse, daquele; formy nijakie disto, disso, daquilo.
• em: neste, nesse, naquele; formy nijakie nisto, nisso, naquilo.
• a: ściąga się tylko seria aquele, biorąc akcent gravis opisany w przewodniku po wymowie i czytaniu: àquele, àquela, àquilo (bliskie formy zostają rozdzielone — a este, a esse).

Tak więc „lubię ten” to Gosto deste, a „w tamtym mieście” to nessa cidade.

Zaimki dzierżawcze zgadzają się z rzeczą posiadaną

Zaimek dzierżawczy odpowiada na pytanie „czyj?” — meu (mój), teu (twój, pasujące do tu), seu (twój/jego/jej, pasujące do você / ele / ela), nosso (nasz), vosso (wasz). Zasada, która wywraca każdego anglojęzycznego:

Zaimek dzierżawczy zgadza się z rzeczą posiadaną, nigdy z właścicielem.

Casa jest rodzaju żeńskiego, więc „mój dom” to a minha casa — żeński — bez względu na to, kim jest „ja”. Carro jest rodzaju męskiego, więc „mój samochód” to o meu carro. Angielskie „my” nigdy się nie zmienia; portugalskie meu / minha / meus / minhas zmienia się, by pasować do rzeczownika.

Drugi nawyk: europejski portugalski zachowuje przedimek określony przed zaimkiem dzierżawczym. Mów o meu carro, a minha casa, os teus amigos — nie samo meu carro. Przedimek pomijaj tylko w kilku utartych przypadkach (bezpośredni zwrot — Meu Deus! — i często z bliską rodziną po ser: Ele é meu irmão).

Problem z seu, i dele / dela

Ponieważ seu służy jednocześnie você, ele i ela, o seu carro może znaczyć „twój samochód”, „jego samochód” albo „jej samochód” — naprawdę niejednoznacznie. Europejski portugalski rozwiązuje to, stawiając właściciela po rzeczowniku, w zwrocie de + zaimek: de + ele -> dele, de + ela -> dela, de + eles -> deles, de + elas -> delas.

• o carro dele = jego samochód
• o carro dela = jej samochód
• a casa deles = ich dom (rodzaj męski/mieszany)

W praktyce europejski portugalski zachowuje seu / sua dla „twój/pana/pani” (zwrot você / o senhor) i używa dele / dela / deles / delas dla „jego / jej / ich”. Te formy same w sobie są nieodmienne — dele zostaje dele bez względu na to, co posiada — bo zgadzają się z rodzajem właściciela, nie rzeczownika.

Przysłówki miejsca pasują do zaimków wskazujących

Trzy stopnie zaimków wskazujących odpowiadają zestawowi przysłówków miejsca:

• aqui / cá — tutaj, przy mnie (pasuje do este).
• aí — tam, przy tobie (pasuje do esse).
• ali / lá — tam (daleko), z dala od nas (pasuje do aquele).

Cá i lá skłaniają się ku ruchowi i ogólnemu kierunkowi („chodź tu”, „idę tam”): Anda cá!, Vou lá amanhã. Aqui i ali wskazują dokładniejsze miejsce. Używaj ich, by wzmocnić zaimek wskazujący: este livro aqui, aquela casa ali.

Formy i schematy

Odmienne zaimki wskazujące, formy nijakie i ich przysłówek miejsca:

Ściągnięcia zaimków wskazujących:

Zaimki dzierżawcze (zgadzają się z rzeczą posiadaną):

Oznaczanie właściciela zwrotem de + zaimek (nieodmienne; używane głównie dla jego/jej/ich):

Przykłady

Typowe błędy

• o meu casa -> a minha casa — zaimek dzierżawczy zgadza się z rzeczownikiem, a casa jest rodzaju żeńskiego; właściciel („ja”) nie ma znaczenia.
• meu carro -> o meu carro — europejski portugalski zachowuje przedimek przed zaimkiem dzierżawczym; goła forma brzmi brazylijsko.
• isto livro -> este livro — forma nijaka isto / isso / aquilo stoi samodzielnie; przed rzeczownikiem potrzebujesz odmiennego este / esse / aquele.
• Używanie seu na „jego / jej” w nadziei, że będzie jasne -> w europejskim portugalskim mów o carro dele / dela; zostaw seu / sua dla „twój/pana/pani” (você).
• Zlewanie trzech stopni w dwa — esse na wszystko -> trzymaj este (przy mnie), esse (przy tobie) i aquele (z dala) osobno; w europejskim portugalskim tę różnicę słychać.
• de este, em esse, a aquele -> deste, nesse, àquele — ściągnięcia z lekcji 2 są obowiązkowe także przy zaimkach wskazujących.
• o carro delo -> o carro dele — forma to de + ele = dele (i de + ela = dela); nie istnieje delo.

Wskazówki

• Zakotwicz trzy stopnie w trzech osobach rozmowy: este = moja strefa (aqui), esse = twoja strefa (aí), aquele = tam dalej (ali / lá). Wskazuj palcem, gdy je mówisz, a system się utrwali.
• Zawsze gdy sięgasz po zaimek dzierżawczy, najpierw znajdź rodzaj rzeczownika, potem wybierz końcówkę: casa -> minha, carro -> meu. Właściciel nigdy nie wchodzi do rachunku.
• Domyślnie używaj dele / dela / deles / delas na „jego / jej / ich”. Jest to jednoznaczne i właśnie tego używają Portugalczycy, żeby uniknąć mgły wokół seu.
• Zlewaj automatycznie: po de, em lub a następujący po nich zaimek wskazujący się ściąga — deste, nesse, àquele, disto. Traktuj rozdzielone zapisy jako nieistniejące.
• W Brazylii: przedimek przed zaimkiem dzierżawczym jest opcjonalny i często pomijany (meu carro), seu / sua jest używane swobodnie na „twój / jego / jej”, a kontrast este / esse jest osłabiony — wielu mówiących używa esse też na „ten”, opierając się zamiast tego na aqui / aí, by oznaczyć odległość.
• W Brazylii: isto / isso / aquilo przetrwały, ale isso w mowie ma tendencję do przejmowania roli isto, odzwierciedlając zlanie się este / esse.