W skrócie

Portugalski ma zaimki osobowe w funkcji podmiotu — eu, tu, ele… — ale zwykle je pomija, bo końcówka czasownika już mówi, kto działa: Falo português znaczy „mówię po portugalsku” bez żadnego słowa na „ja”. Opanuj ten nawyk najpierw (to największa zmiana dla osoby mówiącej po angielsku), a potem drugie zadanie tej lekcji: europejski portugalski ma kilka sposobów mówienia „ty”, a wybór właściwego to kwestia grzeczności, nie gramatyki. Tu dla osób bliskich, uprzejme o senhor / a senhora, i bardzo europejski zwyczaj — zwracanie się do kogoś w trzeciej osobie po imieniu lub tytule — wszystko to znajdziesz tutaj.

Zasada

Zaimki osobowe w funkcji podmiotu

Oto pełny zestaw, z osobą czasownika, jaką każdy z nich narzuca (same czasowniki zaczniesz odmieniać od lekcji 6 — na razie zwróć uwagę tylko na to, które „miejsce” wypełnia każdy zaimek):

• eu — ja (1. os. lp.); tu — ty, nieformalnie (2. os. lp.)
• você oraz o senhor / a senhora — ty/pan/pani, neutralnie i grzecznościowo (3. os. lp., jak ele / ela)
• ele / ela — on / ona / ono (3. os. lp.)
• nós — my (1. os. lm.); a gente — my, potocznie (3. os. lp.)
• vocês oraz os senhores / as senhoras — wy/państwo (3. os. lm.)
• eles / elas — oni / one (3. os. lm.)

Każdy zaimek na „ty” oprócz tu bierze czasownik w trzeciej osobie — tę samą formę co ele / ela. To jest kluczowe: você fala, o senhor fala i ele fala używają identycznego czasownika.

Podmiot domyślny (pomiń zaimek)

Ponieważ końcówka czasownika jest inna dla każdej osoby, portugalski zwykle pomija zaimek-podmiot. Nazywa się to sujeito nulo. Mów:

• Falo inglês. (mówię po angielsku) — nie Eu falo.
• És muito simpático. (jesteś bardzo miły) — nie Tu és.
• Moramos em Lisboa. (mieszkamy w Lizbonie) — nie Nós moramos.

Przywróć zaimek tylko wtedy, gdy naprawdę go potrzebujesz:

• dla kontrastu: Eu trabalho, mas ele estuda (ja pracuję, a on studiuje);
• dla podkreślenia: Fui eu (to byłem ja);
• dla jasności, gdy sama forma czasownika jest niejednoznaczna — przede wszystkim w trzeciej osobie, gdzie você, ele i ela dzielą jedną końcówkę: Ela é médica wobec Ele é médico.

Angielski wymusza podmiot przy każdym czasowniku; portugalski traktuje goły zaimek plus czasownik (eu falo, eu como, eu vou) jako ciężki i lekko obcy.

Sposoby mówienia „ty” (formas de tratamento)

Tutaj europejski portugalski najbardziej różni się od podręcznikowego skrótu „ty = você”:

• tu — nieformalne, liczba pojedyncza, dla przyjaciół, rodziny, dzieci, kolegów, każdego, z kim jesteś blisko. Bierze czasownik w 2. osobie lp. (końcówka -s): tu falas, tu tens. W Portugalii tu jest żywe i normalne, wcale nie slangowe.
• você — neutralno-grzeczne „ty” w liczbie pojedynczej, które bierze czasownik w 3. osobie (você fala). W europejskim portugalskim obchodź się z tym ostrożnie: dla niektórych uszu brzmi dystansująco, a nawet oschle, więc Portugalczycy często unikają tego słowa i pozwalają, żeby zwrot niósł sam czasownik z imieniem lub tytułem.
• o senhor / a senhora — grzecznościowe, formalne „pan/pani”, też z czasownikiem w 3. osobie: O senhor tem troco? (czy ma pan drobne?).
• zwracanie się w trzeciej osobie po imieniu lub tytule — cecha rozpoznawcza europejskiej portugalskiej uprzejmości: zamiast jakiegokolwiek zaimka, nazywasz osobę po imieniu i używasz czasownika w 3. osobie. A Ana quer um café? (czy Ana — czyli ty, Ana — chce kawy?), O doutor precisa de ajuda?.

W liczbie mnogiej wybór się zawęża: vocês obejmuje nieformalne i neutralne „wy” (czasownik w 3. os. lm.), a os senhores / as senhoras to formalna liczba mnoga.

nós, a gente i zanikłe vós

„My” to nós (nós falamos, albo po prostu falamos). W mowie potocznej portugalski mówi też a gente na „my” — ale a gente bierze czasownik w 3. osobie liczby pojedynczej, jak rzeczownik zbiorowy: a gente vai znaczy „idziemy”. Stara forma 2. osoby liczby mnogiej vós przetrwała tylko na północy Portugalii, w modlitwie i w utartych zwrotach; na „wy” używaj vocês.

Formy i schematy

Zaimki i osoba czasownika, którą narzucają:

Wybór formy zwracania się (norma europejska):

Przykłady

Typowe błędy

• Eu falo, eu como, eu vou -> Falo, como, vou — pomiń zaimek; końcówka czasownika już niesie „ja”, a powtarzanie eu brzmi obco.
• Używanie você tak, jak robi to brazylijski portugalski, jako domyślne „ty” -> w europejskim portugalskim preferuj tu z osobami bliskimi, a poza tym o senhor / a senhora albo zwracanie się w trzeciej osobie; samo você może brzmieć chłodno.
• tu fala -> tu falas — tu wymaga czasownika w 2. os. lp. (końcówka -s); łączenie tu z czasownikiem w 3. osobie to brazylianizm, nie standard europejski.
• o senhor tens -> o senhor tem — você oraz o senhor / a senhora biorą czasownik w 3. osobie, nigdy formę tu.
• a gente somos -> a gente é (albo a gente está) — a gente znaczy „my”, ale zgadza się w 3. osobie liczby pojedynczej.
• Ele está a chover -> Está a chover — nie ma podmiotu „ono” dla pogody ani czasu; po prostu go pomiń (É tarde, „jest późno”).

Wskazówki

• Uczyń pomijanie podmiotu swoim domyślnym nawykiem. Dodawaj zaimek tylko dla kontrastu (eu… mas ele…), dla podkreślenia (fui eu), albo żeby odróżnić você / ele / ela, które dzielą jedną formę czasownika.
• W Portugalii tu to zwykłe nieformalne „ty” — używaj go swobodnie z przyjaciółmi, rodziną i dziećmi; nie jest ani lekceważące, ani dziecinne.
• Najbezpieczniejszym uprzejmym posunięciem w europejskim portugalskim jest zwracanie się do ludzi w trzeciej osobie po imieniu lub tytule (A Ana quer…?, O doutor precisa…?), zamiast sięgać po você.
• Naucz się a gente wcześnie — jest wszędzie w mowie na „my” — ale trzymaj jego czasownik w liczbie pojedynczej: a gente vai, a gente tem.
• W Brazylii: você to codzienne nieformalne „ty” (z czasownikiem w 3. osobie), a tu w dużej mierze zanikło lub, gdy jest używane, też często bierze czasownik w 3. osobie; a gente bardzo często zastępuje nós. Tak więc brazylijski opiera się na você / a gente dokładnie tam, gdzie europejski portugalski opiera się na tu / nós i zwracaniu się w trzeciej osobie.