W skrócie

Żeby powiedzieć przyjacielowi, co ma zrobić, użyj czasu teraźniejszego niemal bez zmian: parla!, prendi!, senti!, andiamo!, venite!. Tylko jedna forma jest naprawdę nowa — forma tu czasowników na -are kończy się na -a (parla!, a nie parli). A żeby temu samemu przyjacielowi powiedzieć, żeby tego nie robił, postaw non przed zwykłym bezokolicznikiem: Non parlare!

Zasada

Tryb rozkazujący to tryb rozkazów, instrukcji, rad, przepisów i próśb. Ta lekcja obejmuje trzy osoby nieformalne — tu (jeden przyjaciel), noi (chodźmy…), voi (grupa). Grzecznościowa prośba na Lei (parli!, prenda!) buduje się z zupełnie innego trybu i czeka na Ciebie w lekcji 38.

Niemal wszystko to recykling z trybu oznajmującego czasu teraźniejszego, którego uczyłeś się w lekcjach 6 i 9.

• Krok 1 — noi i voi dostajesz za darmo. To formy czasu teraźniejszego trybu oznajmującego, bez zmian, minus zaimek podmiotu: parliamo! (porozmawiajmy!), parlate! (mówcie!). Żadnych nowych końcówek.
• Krok 2 — tu dla czasowników na -ere i -ire też dostajesz za darmo: prendi!, senti!, finisci! — identyczne z tu prendi, tu senti, tu finisci.
• Krok 3 — tu dla czasowników na -are to jedyna rzecz do nauki. Odrzuć -i i zakończ na -a: parla!, guarda!, aspetta!, entra!

Ten trzeci krok to cała trudność. Rozkazujący na -are wygląda jak czas teraźniejszy lui/lei (lui parla), a rozkazujący na -ere/-ire — jak czas teraźniejszy tu (tu prendi). Uczący się, którzy mówią przyjacielowi parli!, przypadkiem użyli formy grzecznościowej.

Pięć krótkich nieregularnych

Pięć bardzo częstych czasowników ma ściśniętą formę tu, pisaną z apostrofem: va’ (idź), da’ (daj), fa’ (zrób / rób), di’ (powiedz), sta’ (bądź / zostań). Va’, da’, fa’ i sta’ mają też pełną alternatywę (vai!, dai!, fai!, stai!), obie poprawne; dire ma tylko di’. Ich formy noi/voi to zwykły czas teraźniejszy: andiamo/andate, facciamo/fate, diciamo/dite.

Essere, avere i sapere to prawdziwe osobliwości i po prostu się je zapamiętuje: sii/siamo/siate, abbi/abbiamo/abbiate, sappi/sappiamo/sappiate.

Zaimki przyrastają na końcu

Przy rozkazach tu, noi, voi zaimki poznane w lekcjach 17 i 20 nie stoją z przodu — przyspawają się do tyłu czasownika, tworząc jedno słowo pisane: Parlami!, Prendilo!, Ditemi!, Alzati!, Alziamoci!, Alzatevi!, Compratelo! Akcent nigdy się nie przesuwa: pàrlami, àlzati.

Reguła podwojenia

Po czterech formach z apostrofem da’, fa’, di’, sta’ (oraz va’) pierwsza spółgłoska przyrośniętego zaimka się podwaja: dammi, fallo, dimmi, dillo, stammi bene, vacci, vattene.

Jeden wyjątek, wart karteczki na biurku: gli nigdy się nie podwaja. Digli la verità, Fagli un favore, Daglielo.

Przeczenie — i dlaczego włoski jest tu łagodny

• tu: non + bezokolicznik, naga forma słownikowa. Non parlare!, Non correre!, Non dire niente!, Non andare via!
• noi / voi: non + zwykły tryb rozkazujący. Non parliamo!, Non parlate!

To wszystko. Hiszpański wymusza tryb łączący w każdym zakazie; włoski prosi tylko o bezokolicznik — dlatego ta lekcja wygodnie siedzi na poziomie A2.

Z zaimkiem przecząca forma daje dwa poprawne miejsca — przyrośnięty (bezokolicznik gubi końcowe -e) albo przed czasownikiem: Non parlarmi! = Non mi parlare!; Non farlo! = Non lo fare!; Non preoccuparti! = Non ti preoccupare! Wybierz jedno. Zaimek pojawia się raz, nigdy dwa razy.

Łagodzenie rozkazu

Goły tryb rozkazujący może brzmieć ostro. Włosi łagodzą go bez przerwy za pomocą per favore, dai (no weź / no dalej), un attimo albo zdrobnienia: Aspetta un attimo, per favore. Publiczne napisy tymczasem omijają tryb rozkazujący i używają gołego bezokolicznika: Spingere, Tirare, Non fumare, Rallentare.

Formy i schematy

Schemat regularny — zauważ, jak mało jest nowego:

Skąd bierze się każda forma:

Nieregularne warte poznania:

Przyrastanie zaimków i reguła podwojenia:

Twierdzenie przeciw przeczeniu, obok siebie:

Przykłady

Typowe błędy

• Non parla con lui! -> Non parlare con lui! — przecząca forma tu to non + bezokolicznik, nigdy twierdzący tryb rozkazujący. To błąd numer jeden tej lekcji.
• Ascolti questa canzone! (do przyjaciela) -> Ascolta questa canzone! — u czasowników na -are rozkaz tu kończy się na -a. Forma na -i to grzecznościowe Lei (lekcja 38), więc parli! do przyjaciela brzmi dziwnie oficjalnie.
• Da’ mi una mano -> Dammi una mano — zaimek przyrasta do czasownika, a po da’ jego spółgłoska się podwaja. Jedno słowo, dwa m.
• Non fallo! -> Non farlo! (lub Non lo fare!) — gdy tylko pojawia się non, czasownik staje się bezokolicznikiem, więc formy z podwojeniem fallo/dimmi/dammi znikają wraz z nim.
• Vi alzate! (jako rozkaz) -> Alzatevi! — w twierdzącym rozkazie zaimek zwrotny idzie na koniec; przed czasownikiem to zwykłe stwierdzenie: wstajecie.

Wskazówki

• Istnieje tylko jedna nowa forma. Powiedz na głos: czasowniki na -are biorą -a dla tu. Wszystko inne — prendi, senti, parliamo, parlate — to czas teraźniejszy, który już masz, z opuszczonym zaimkiem podmiotu i dodanym wykrzyknikiem.
• Apostrof to światło ostrzegawcze. va’, da’, fa’, di’, sta’ to pięć jednosylabowych rozkazów, i każdy z nich podwaja następną spółgłoskę: vacci, dammi, fammi, dimmi, stammi. Naucz się trójki dammi — dimmi — fallo jak refrenu, a regułę dostaniesz za darmo. Gli to samotny ocalały: digli, daglielo.
• Przeczące tu = non + forma słownikowa. Jeśli umiesz odczytać czasownik w słowniku, już umiesz go zakazać: Non fumare!, Non toccare!, Non dimenticare!
• Jeśli masz wątpliwości, użyj voi. To nietknięty czas teraźniejszy, działa dla każdej grupy i nie wymaga listy nieregularnych — właśnie dlatego przepisy i instrukcje pisze się w nim: mescolate, aggiungete, servite.