W skrócie

Włoski ma zaimki podmiotu — io, tu, lui/lei, noi, voi, loro — ale zwykle je pomija, bo końcówka czasownika i tak mówi, kto mówi. Zaimek dodajesz tylko dla kontrastu albo podkreślenia. By być grzecznościowym wobec nieznajomego, używaj Lei i stawiaj czasownik w 3. osobie liczby pojedynczej.

Zasada

Krok 1 — Poznaj siedem zaimków

Dwie rzeczy warto od razu zauważyć:

• Nie ma „it”. Włoski nie ma zaimka podmiotu dla rzeczy — jak w polskim. Angielskie It is on the table to po prostu È sul tavolo. Pogoda i stwierdzenia bezosobowe w ogóle nie mają podmiotu: Piove (Pada), È tardi (Jest późno).
• loro obejmuje oba rodzaje. Nie ma podziału oni / one w zaimku podmiotu; loro robi całą robotę.

(Możesz spotkać egli, ella, esso/essa, essi/esse w starych książkach. Są literackie i w mowie praktycznie martwe — nie ucz się ich jako form czynnych.)

Krok 2 — Domyślnie pomijaj zaimek

Włoskie końcówki czasownika są na tyle wyraźne, by same wskazać osobę, więc zaimek jest zbędny i brzmi ciężko, gdy się go powtarza — jak w polskim. To normalny, rodzimy sposób mówienia:

• Sono italiano. — nie Io sono italiano.
• Abitiamo a Roma. — nie Noi abitiamo a Roma.

Traktuj końcówkę czasownika jak zaimek: -o już znaczy io, -iamo już znaczy noi.

Krok 3 — Przywróć zaimek przy kontraście albo podkreśleniu

Używaj zaimka, gdy naprawdę coś robi — gdy wskazujesz kogo, w przeciwieństwie do kogoś innego:

• Kontrast: Io lavoro, lui dorme. (Ja pracuję, on śpi.) Dwa podmioty przeciwstawione sobie.
• Podkreślenie: Pago io. (Zapłacę ja — ja, nie ty.)
• Samodzielnie, bez czasownika: Chi vuole il caffè? — Io.
• Po anche / neanche / proprio: Anch’io sono stanco.
• By rozróżnić: lui i lei biorą tę samą formę czasownika, więc Lei è a Milano, lui è a Torino je rozdziela.

Krok 4 — Używaj Lei, by być grzecznościowym

By zwrócić się do jednej dorosłej osoby, której nie znasz, włoski używa Lei — a Lei bierze 3. osobę liczby pojedynczej, dokładnie jak lui/lei. Gramatykalnie mówisz o osobie, a nie do niej.

Lei jest bezrodzajowe. Pochodzi ze starego żeńskiego zwrotu (la Signoria Vostra, „Wasza Miłość”), dlatego zaimek jest żeński i bierze żeńską zgodność 3. osoby — ale używasz go wobec mężczyzn i kobiet jednakowo. Przymiotnik natomiast zgadza się z prawdziwą osobą przed Tobą:

• Do mężczyzny: Lei è stanco, signore?
• Do kobiety: Lei è stanca, signora?

Pisz z wielką literą L. W piśmie Lei (grzecznościowe) pisze się wielką literą, by odróżnić je od lei (ona). W mowie rozróżnia je tylko kontekst — a skoro zaimek i tak zwykle wypada (È italiano?), kontekst robi większość roboty.

Krok 5 — Wybierz rejestr

• tu — rodzina, przyjaciele, dzieci, koledzy z klasy, współpracownicy w Twoim wieku, każdy, kto to zaproponuje. Coraz częściej domyślne wśród młodych.
• Lei — nieznajomi, personel sklepu i biura, osoby starsze, każdy z signore/signora/dottore przed nazwiskiem. W razie wątpliwości zaczynaj od Lei; nigdy nie jest niegrzecznie być zbyt formalnym.
• W liczbie mnogiej używaj voi wobec wszystkich — znajomych i nieznajomych. Dawne grzecznościowe lm. Loro przetrwało tylko w bardzo formalnych sytuacjach usługowych, więc voi to bezpieczna i normalna liczba mnoga zarówno tu, jak i Lei.
• Włosi mówią Diamo del tu?, by zaproponować przejście na „ty”. Niech starsza osoba albo miejscowy zrobi pierwszy krok.

Formy i schematy

Zaimki z essere i avere:

Którego „ty / pan” użyć?

Pominąć czy zostawić:

Przykłady

Typowe błędy

• Io sono studente. Io abito a Roma. Io ho vent’anni. -> Sono studente. Abito a Roma. Ho vent’anni. — końcówka i tak mówi io; powtarzanie zaimka brzmi natarczywie, jak krzyczenie „JA” w każdej linii.
• Esso è sul tavolo. -> È sul tavolo. — włoski nie ma podmiotowego „it”. Nigdy nie tłumacz pustego angielskiego podmiotu — po polsku też go nie ma.
• Lei parli italiano? -> Lei parla italiano? — Lei jest grzecznościowe, ale czasownik stoi w 3. osobie lp., nigdy w drugiej.
• Scusi, Lei è stanca? (do mężczyzny) -> Scusi, Lei è stanco? — zaimek jest żeński z historii, ale przymiotnik zgadza się z prawdziwą osobą.
• Chi vuole il caffè? — Me. -> Chi vuole il caffè? — Io. — jednowyrazowa odpowiedź na kto? nadal jest podmiotem, więc bierze io.

Wskazówki

• Końcówka to zaimek. Zanim napiszesz io albo noi, zapytaj: czy coś robi? Jeśli możesz go skreślić i nic nie stracisz ze znaczenia — skreśl.
• Lei = „Wasza Miłość”. Ten stary żeński tytuł wyjaśnia wszystko dziwne przy nim: żeński zaimek, czasownik w 3. osobie, używany też wobec mężczyzn.
• Wielkie Lei = pan / pani; małe lei = ona. Wielka litera istnieje właśnie dlatego, że słowa są identyczne.
• voi to jedyna liczba mnoga, której potrzebujesz. Jedno tu + jedno Lei nadal daje voi.
• Gdy nie jesteś pewien rejestru, nie pytaj o nic i używaj Lei — nadmierna formalność jest niewidoczna, nadmierna poufałość nie.