W skrócie

Czas przeszły we współczesnym hebrajskim działa na innej zasadzie niż czas teraźniejszy. Podczas gdy binoni (lekcja 6) oznaczał tylko rodzaj i liczbę, czas przeszły oznacza osobę — ja, ty, on, ona, my, oni — dodając końcówkę do rdzenia. Na tych samych trzech spółgłoskach כ־ת־ב (k-t-v, „pisać”) otrzymujesz więc כתבתי (katavti, „napisałem”), כתבת (katavta, „napisałeś”), כתב (katav, „napisał”), כתבה (katva, „napisała”). Ta lekcja buduje pełen zestaw form dla binyanu podstawowego pa’al na rdzeniach mocnych (שלמים, shlemim) — w pełni regularnych, z trzema solidnymi spółgłoskami.

Ponieważ sama końcówka nazywa podmiot, zaimek staje się opcjonalny: כתבתי samo w sobie znaczy już „napisałem”. Forma do zapamiętania to trzecia osoba liczby pojedynczej rodzaju męskiego, goły temat CaCaC — כתב (katav), למד (lamad), שמר (shamar) — a każda inna osoba to ten temat plus końcówka osobowa.

Zasada

• Czas przeszły oznacza osobę, inaczej niż czas teraźniejszy. W binoni אני כותב / אתה כותב / הוא כותב to identyczne słowo כותב (kotev) i tylko zaimek pozwala je rozróżnić. W czasie przeszłym każda osoba ma własną końcówkę: כתבתי / כתבת / כתב to trzy różne słowa. To czasownik, nie zaimek, niesie teraz informację „kto”.

• Podstawą jest 3.os.lp.r.m: wzorzec CaCaC. Forma słownikowa/podstawowa to trzecia osoba liczby pojedynczej rodzaju męskiego, z „a” po każdej z pierwszych dwóch spółgłosek rdzenia: כתב (katav), למד (lamad), שמר (shamar), סגר (sagar, „zamknął”), גמר (gamar, „skończył”). Wszystko inne buduje się, dodając końcówkę do tego tematu.

• Dziewięć końcówek osobowych — jeden zestaw dla każdego mocnego czasownika pa’al. ־תי (-ti, ja), ־ת (-ta, ty r.m.), ־ת (-t, ty r.ż.), — (nic, on), ־ה (-a, ona), ־נו (-nu, my), ־תם (-tem, wy r.m.), ־תן (-ten, wy r.ż.), ־ו (-u, oni). Naucz się ich raz, a przeniosą się na każdy rdzeń mocny.

• Formy z końcówką samogłoskową redukują temat — katav → katva, katvu. Przed końcówkami zaczynającymi się na samogłoskę, ־ה (3.os.lp.r.ż) i ־ו (3.os.lm), drugie „a” tematu odpada, a akcent przesuwa się na końcówkę: כתב → כתבה (katav → katva), כתב → כתבו (katav → katvu); שמר → שמרה / שמרו (shamar → shamra / shamru). Nie wstawiaj dodatkowej samogłoski — to katva, nigdy *katava.

• Formy 2. osoby liczby mnogiej przesuwają akcent i osłabiają pierwszą samogłoskę. כתבתם (ktavtem) i כתבתן (ktavten) mają akcent na końcówce, więc pierwsze „a” niemal zanika: k(a)tavtem. Są odrobinę formalne — bardzo częste w piśmie, rzadsze w mowie potocznej, gdzie zwykle zachowuje się pełniejsze brzmienie — ale forma pisana to כתבתם / כתבתן.

• Zaimek jest teraz opcjonalny. Ponieważ końcówka koduje osobę, כתבתי, למדנו, שמרתי stoją samodzielnie. Formy trzeciej osoby (כתב, כתבה, כתבו) to wyjątek, który zwykle nadal się nazywa — הוא כתב, היא כתבה, הם כתבו — bo sam czasownik nie mówi, który on/ona/oni.

• Dopełnienie określone nadal bierze את. Czas nie zmienia niczego w oznaczaniu dopełnienia (lekcja 15): כתבתי את המכתב (katavti et ha-michtav, „napisałem list”), היא סגרה את הדלת (hi sagra et ha-delet, „zamknęła drzwi”).

• Dwie formy zlewają się bez niqqud — odczytuj je z kontekstu. Bez niqqud כתבת to zarówno katavta (ty, mężczyzna, „napisałeś”), jak i katavt (ty, kobieta). Tylko osoba, do której mówisz, wskazuje, o którą formę chodzi. Podobnie למדת = lamadta / lamadt. (Nie myl tych form przeszłych z żeńską formą czasu teraźniejszego כותבת, kotevet — ta niesie ו.)

Formy i schematy

Pełen czas przeszły pa’al na rdzeniu כ־ת־ב (pisać) — końcówka, zaimek i forma:

Te same dziewięć końcówek na dwóch kolejnych rdzeniach mocnych (ל־מ־ד „uczyć się”, ש־מ־ר „pilnować/dochowywać”):

Redukcja z bliska — środkowe „a” odpada przed końcówką samogłoskową:

Czas teraźniejszy a przeszły: co oznacza „kto” (rdzeń כ־ת־ב):

Przykłady

Typowe błędy

• אני כתב את המכתב -> (אני) כתבתי את המכתב (katavti et ha-michtav) — czas przeszły pokazuje podmiot końcówką; „napisałem” to כתבתי, a dodanie אני nie naprawia gołego czasownika 3.os.lp.r.m.
• הוא כתבה -> הוא כתב (hu katav) — כתבה (katva) to 3.os.lp.r.ż „napisała”; 3.os.lp.r.m „napisał” to goły temat כתב (katav).
• היא כתבה (katava) -> היא כתבה (katva) — bez dodatkowej samogłoski: środkowe „a” odpada przed ־ה, więc katva, nie *katava.
• הם כתבו (katavu) -> הם כתבו (katvu) — ta sama redukcja przed ־ו: katvu, nie *katavu.
• את כתבתָ -> את כתבת (katavt) — do kobiety końcówka jest gołym ־ת (katavt); ־תָ (katavta) to męskie „napisałeś”.
• כתבתי המכתב -> כתבתי את המכתב (katavti et ha-michtav) — dopełnienie określone nadal wymaga את, dokładnie jak w czasie teraźniejszym; czas tego nie zmienia.
• אתמול אני כותב מכתב -> אתמול כתבתי מכתב (etmol katavti michtav) — zakończona czynność w przeszłości wymaga czasu przeszłego; nie zostawiaj jej w binoni czasu teraźniejszego כותב.

Wskazówki

• Zapamiętaj dziewięć końcówek jako jeden blok — ־תי, ־ת, ־ת, —, ־ה, ־נו, ־תם, ־תן, ־ו — bo są identyczne dla każdego mocnego czasownika pa’al. Ucz się wzorca, nie każdego czasownika osobno.
• Traktuj 3.os.lp.r.m (katav, lamad, shamar) jako punkt oparcia: to goły temat CaCaC, a wszystkie pozostałe osiem osób buduje się, dodając do niego końcówkę.
• Uważaj na redukcję: przed ־ה (ona) i ־ו (oni) drugie „a” tematu odpada — katav → katva / katvu, shamar → shamra / shamru. Nigdy nie mów *katava ani *katavu.
• Ponieważ końcówka sama nazywa podmiot, pomijaj zaimek dla 1. i 2. osoby (כתבתי, למדנו). Formy trzeciej osoby zwykle zachowują הוא / היא / הם, bo sam czasownik nie mówi, o którą osobę chodzi.
• Nie przenoś nawyków z czasu teraźniejszego: 1.os.lp.wspólny כתבתי jest taka sama dla mężczyzny i kobiety — czas przeszły nie dzieli 1. osoby (ja, my) według rodzaju tak, jak robi to binoni.
• Odczytuj zlewające się bez niqqud formy z kontekstu: כתבת to katavta do mężczyzny, katavt do kobiety; decyduje zdanie i adresat, nie zapis.
• Zakotwicz czas przeszły słowem czasowym — אתמול (etmol, „wczoraj”), אמש / אתמול בלילה (wczoraj wieczorem) — żeby odruchowo przełączać się z czasu teraźniejszego.