W skrócie

Umiesz już odmieniać w czasie przeszłym binyan podstawowy pa’al (lekcja 21): stały zestaw końcówek osobowych — ־תי, ־ת, ∅, ־ה, ־נו, ־תם/־תן, ־ו — zawiesza się na temacie i mówi, kto wykonał czynność. Dobra wiadomość dla trzech binyanów pochodnych — pi’el, hif’il i hitpa’el — jest taka, że te końcówki są dokładnie takie same. Nic nowego do zapamiętania po stronie końcówek.

To, co zmienia się z binyanu na binyan, to tylko temat, do którego doczepiane są końcówki. I inaczej niż czas teraźniejszy (בינוני, binoni, z lekcji 20), który oznacza rodzaj i liczbę, ale nigdy osobę, czas przeszły oznacza osobę: דיברתי (dibarti) to jednoznacznie „mówiłem”, więc zaimek podmiotu można pominąć. Rozpoznaj każdy binyan po jego kształcie 3.os.lp.r.m — דיבר (diber), הזמין (hizmin), התלבש (hitlabesh) — a zbudujesz cały jego paradygmat czasu przeszłego. Ta lekcja obejmuje wyłącznie rdzenie mocne.

Zasada

• Końcówki osobowe to końcówki pa’al — użyte bez zmian. Niezależnie od binyanu czas przeszły dokłada ־תי (-ti, „ja”), ־ת (-ta „ty” m / -t „ty” f), nic dla „on” (∅), ־ה (-a, „ona”), ־נו (-nu, „my”), ־תם/־תן (-tem / -ten, „wy”), ־ו (-u, „oni”). Naucz się końcówek raz przy pa’al; tutaj zmieniasz tylko temat przed nimi.

• Rozróżnij trzy binyany po formie 3.os.lp.r.m. Goła forma „on zrobił” to twój odcisk palca. Pi’el nie ma przedrostka i ma temat i–e: דיבר (diber). Hif’il ma przedrostek ה i temat i…i zapisywany jodem: הזמין (hizmin). Hitpa’el ma cały przedrostek הת־ i kończy się na …e: התלבש (hitlabesh). Brak przedrostka wobec ה־ wobec הת־ — to twoje pierwsze spojrzenie na dowolny czasownik w czasie przeszłym.

• Pi’el: temat דיבר־, „e” miękczeje w „a” przed końcówką. 3.os.lp.r.m דיבר (diber) ma i–e; dodaj końcówkę osobową, a druga samogłoska otwiera się w a: דיברתי (dibarti), דיברת (dibarta / dibart), דיברנו (dibarnu). Tylko „ona” i „oni” zachowują zredukowany temat z akcentowaną końcówką: דיברה (dibra), דיברו (dibru).

• Hif’il: kluczowe przejście i→a. W trzeciej osobie temat zachowuje swoje i — i swój jod: הזמין (hizmin), הזמינה (hizmina), הזמינו (hizminu). Ale w 1. i 2. osobie i przechodzi w a, a jod znika: הזמנתי (hizmanti) — nigdy hizminti — הזמנת (hizmanta / hizmant), הזמנו (hizmanu), הזמנתם (hizmantem). Podobnie הסביר (hisbir, „wyjaśnił”) → הסברתי (hisbarti, „wyjaśniłem”), nie hisbirti. Ta jedna przemiana to jedyna prawdziwa pułapka tej lekcji.

• Hitpa’el: cały הת־ jedzie razem, „e” → „a” jak w pi’el. Przedrostek הת־ (hit-) pozostaje doczepiony przez każdą osobę. 3.os.lp.r.m התלבש (hitlabesh) miękczy swoje e w a przed końcówką: התלבשתי (hitlabashti), התלבשנו (hitlabashnu); „ona” i „oni” redukują temat: התלבשה (hitlabsha), התלבשו (hitlabshu).

• Metateza sybilantu przenosi się z czasu teraźniejszego. Gdy pierwsza spółgłoska rdzenia jest sybilantem, ת z הת־ zamienia się z nią miejscami — dokładnie jak w lekcji 20 — i zamiana pozostaje w czasie przeszłym: ש־מ־ש daje השתמש (hishtamesh) → השתמשתי (hishtamashti, „użyłem”); ס־ד־ר daje הסתדר (histader) → הסתדרתי (histadarti, „poradziłem sobie”). Zapisz zamieniony porządek, nie התשמשתי.

• Czas przeszły oznacza osobę, więc zaimek jest opcjonalny. Ponieważ ־תי może znaczyć tylko „ja”, a ־נו tylko „my”, podmiot jest już wewnątrz czasownika: דיברתי to całe zdanie, „mówiłem”. To odwrotność czasu teraźniejszego binoni (lekcja 20), gdzie identyczna forma służy każdej osobie i zaimek musi zostać.

Formy i schematy

Pi’el — rdzeń ד־ב־ר (mówić), 3.os.lp.r.m דיבר (diber):

Hif’il — rdzeń ז־מ־ן (zapraszać / zamawiać), 3.os.lp.r.m הזמין (hizmin):

Zauważ rozdźwięk: i (z jodem) przetrwa tylko w הזמין / הזמינה / הזמינו — trzeciej osobie. Wszędzie tam, gdzie dodaje się końcówkę osobową, staje się a, a jod znika.

Hitpa’el — rdzeń ל־ב־ש (ubierać się), 3.os.lp.r.m התלבש (hitlabesh):

Trzy formy 3.os.lp.r.m obok siebie — twoja kotwica rozpoznawcza:

Metateza sybilantu w hitpa’el (bez zmian względem czasu teraźniejszego):

Przykłady

Typowe błędy

• הזמינתי אותו -> הזמנתי אותו (hizmanti oto) — hif’il po dodaniu końcówki osobowej zmienia temat i na a: jod znika i mówi się hizmanti, nigdy hizminti.
• הסבירתי את הדרך -> הסברתי את הדרך (hisbarti et ha-derech) — ta sama zmiana: 1.os.lp to hisbarti; i z הסביר (hisbir) przetrwa tylko w trzeciej osobie — הסביר, הסבירה, הסבירו.
• דיברתי (diberti) -> דיברתי (dibarti) — w pi’el „e” z 3.os.lp.r.m דיבר (diber) otwiera się w „a” przed końcówką: mówi się dibARti, nie diberti.
• התשמשתי במילון -> השתמשתי במילון (hishtamashti be-milon) — gdy pierwsza spółgłoska rdzenia jest sybilantem, ת z przedrostka הת־ zamienia się z nią miejscami: hi-sht-amashti, nigdy zwykłe hit- + shamashti.
• הוא דיברתי -> הוא דיבר / אני דיברתי — końcówka już nazywa osobę: ־תי to „ja”, więc nie może stać pod הוא. Dopasuj końcówkę do podmiotu.
• אני מדבר עם המורה אתמול -> אני דיברתי עם המורה אתמול (ani dibarti im ha-mora etmol) — zdarzenie w przeszłości wymaga końcówki czasu przeszłego, nie binoni czasu teraźniejszego; מדבר to „mówię / mówię teraz”, nie „mówiłem”.
• היא הזמנה שולחן -> היא הזמינה שולחן (hi hizmina shulchan) — przejście w a dotyczy tylko 1. i 2. osoby; „ona” i „oni” zachowują i i jego jod: הזמינה, הזמינו.

Wskazówki

• Końcówki to końcówki czasu przeszłego pa’al z lekcji 21 — ־תי, ־ת, ∅, ־ה, ־נו, ־תם/־תן, ־ו. Naucz się ich raz; od tej pory zmienia się tylko temat przed nimi.
• Odczytaj binyan z kształtu 3.os.lp.r.m: brak przedrostka + i–e = pi’el (diber), ה + i…i = hif’il (hizmin), pełny הת־ = hitpa’el (hitlabesh).
• Wypal sobie przemianę hif’il: trzecia osoba zachowuje i + jod (הזמין, הזמינה, הזמינו); każda 1. i 2. osoba otwiera się w a i traci jod (הזמנתי, הזמנת, הזמנו, הזמנתם). Ta sama historia z הסביר → הסברתי.
• W pi’el i hitpa’el „e” z 3.os.lp.r.m podobnie miękczeje w „a” przed końcówką: diber → dibARti, hitlabesh → hitlabASHti.
• „Ona” i „oni” redukują temat i akcentują końcówkę w pi’el i hitpa’el: dibrá / dibrú, hitlabshá / hitlabshú. Hif’il jest wyjątkiem — zachowuje pełne i (z jodem), a akcent pozostaje na temacie: hizmína / hizmínu.
• Ponieważ końcówka niesie osobę, w czasie przeszłym możesz pominąć zaimek podmiotu — odwrotnie niż w czasie teraźniejszym binoni (lekcja 20), gdzie zaimek jest obowiązkowy.
• Czasowniki z metatezą z lekcji 20 zachowują zamianę też w czasie przeszłym: השתמש → השתמשתי, הסתדר → הסתדרתי. Nigdy nie zapisuj liter w kolejności rdzenia.
• Wszystko tutaj zakłada rdzeń mocny. Rdzenie gardłowe i słabe (oraz binyany bierne) dodatkowo zmieniają samogłoski — to osobne lekcje.