W skrócie

Umiesz już budować binoni w pa’al — כותב (kotev), כותבת (kotevet), כותבים (kotvim), כותבות (kotvot). Trzy binyany pochodne — פיעל (pi’el), הפעיל (hif’il) i התפעל (hitpa’el) — tworzą swój czas teraźniejszy tak samo: cztery formy, zgadzające się w rodzaju i liczbie, nigdy w osobie. Wszystko, czego nauczyłeś się w lekcji 6 o zachowaniu binoni, przenosi się bez zmian.

Zmienia się kształt. Każdy binyan pochodny ma własny szkielet samogłoskowy, ale wszystkie mają jedną wspólną, wyraźną cechę: każda pochodna forma czasu teraźniejszego zaczyna się od מ (m-). Pa’al zaczyna się od pierwszej spółgłoski rdzenia (כותב); binyany pochodne dokładają przed nią מ (מדבר, מדליק, מתלבש). Gdy usłyszysz lub zobaczysz to מ, od razu wiesz, że czasownik nie jest w pa’al. Ta lekcja obejmuje wyłącznie rdzenie mocne (w pełni regularne).

Zasada

• Wszystkie trzy binyany pochodne oznaczają czas teraźniejszy przedrostkiem מ. Odczytaj samogłoskę zaraz po tym מ, żeby je odróżnić: me- to pi’el (מדבר, medaber), ma- to hif’il (מדליק, madlik), mit- to hitpa’el (מתלבש, mitlabesh). Pa’al nie dodaje takiego przedrostka (forma pa’al w czasie teraźniejszym zaczyna się na מ tylko wtedy, gdy zaczyna się tak sam rdzeń, jak w מוכר (mocher, „sprzedaje”)), więc przedrostek to twój najszybszy sygnał rozpoznawczy.

• Pi’el — wzorzec meCaCeC. Wstaw rdzeń we wzorzec me·Ca·CeC: z ד־ב־ר (d-b-r, „mówić”) otrzymujesz מדבר (medaber). Rodzaj żeński liczby pojedynczej dodaje ־ת (-et): מדברת (medaberet). Liczby mnogie przyjmują ־ים / ־ות i, dokładnie jak w pa’al, samogłoska „e” z liczby pojedynczej odpada: מדברים (medabrim), מדברות (medabrot). Kolejny przykład: ל־מ־ד w pi’el to מלמד (melamed, „uczy”), a nie pa’alowe לומד (lomed, „uczy się”) — ten sam rdzeń, inny binyan, inne znaczenie.

• Hif’il — wzorzec maCCiC, uwaga na rodzaj żeński. Z ד־ל־ק (d-l-k, „zapalać”) forma m.lp to מדליק (madlik, „włącza”). Tutaj rodzaj żeński liczby pojedynczej nie przyjmuje ־ת: kończy się na ־ה (-a) — מדליקה (madlika), nigdy madleket. Liczby mnogie to מדליקים (madlikim) i מדליקות (madlikot), a ponieważ akcentowane „i” w hif’il jest stabilne, nic nie odpada. Podobnie ר־ג־ש → מרגיש (margish, „czuje”), מרגישה (margisha), מרגישים (margishim), מרגישות (margishot).

• Hitpa’el — wzorzec mitCaCeC, o zwrotnym zabarwieniu. Z ל־ב־ש (l-b-sh, „ubierać”) powstaje מתלבש (mitlabesh, „ubiera się”). Rodzaj żeński liczby pojedynczej dodaje ־ת: מתלבשת (mitlabeshet). Liczby mnogie tracą „e” tak jak w pi’el: מתלבשים (mitlabshim), מתלבשות (mitlabshot). Także ר־ג־ש w hitpa’el daje מתרגש (mitragesh, „ekscytuje się”) — te same spółgłoski rdzenia co w hif’ilowym מרגיש, ale inny binyan i inne znaczenie.

• Rdzeń hitpa’el zaczynający się na sybilant przestawia ת. Gdy pierwsza spółgłoska rdzenia jest sybilantem — ס, שׁ, שׂ — ת z przedrostka מת zamienia się miejscami z nią. Tak więc ש־מ־ש („używać”) to nie mit-shamesh, tylko משתמש (mishtamesh); ס־ד־ר („porządkować, radzić sobie”) to nie mit-sader, tylko מסתדר (mistader). מ zostaje na miejscu; przesuwa się tylko ת, wsuwając się za sybilant. Sybilanty צ i ז też się zamieniają, a ת zmienia przy tym swoje brzmienie: מצטער (mitzta’er, „żałuje”), מזדקן (mizdaken, „starzeje się”).

• Poza tym obowiązuje wszystko z lekcji 6. Binoni zgadza się w rodzaju i liczbie, nigdy w osobie — jedna forma obejmuje „ja / ty / on”. Zaimek podmiotu pozostaje więc obowiązkowy (אני מדבר i הוא מדבר to to samo słowo), nie ma łącznika, a jedna forma znaczy zarówno „mówi”, jak i „mówi teraz”.

Formy i schematy

Rozpoznaj przedrostek — trzy binyany pochodne wobec pa’al (pokazana forma m.lp):

Pi’el (meCaCeC) — f.lp -et, „e” odpada w liczbie mnogiej:

Hif’il (maCCiC) — f.lp to -a (nie -et), nic nie odpada:

Hitpa’el (mitCaCeC) — f.lp -et, „e” odpada w liczbie mnogiej:

Hitpa’el z sybilantem jako pierwszą spółgłoską rdzenia — ת się przestawia (מ zostaje, ת przesuwa się za sybilant):

Przykłady

Typowe błędy

• הוא דבר עברית -> הוא מדבר עברית (hu medaber ivrit) — nigdy nie pomijaj מ; każda pochodna forma czasu teraźniejszego się nim zaczyna, a bez przedrostka zostaje sam rdzeń, nie czasownik.
• היא מדלקת אור -> היא מדליקה אור (hi madlika or) — żeńska forma liczby pojedynczej w hif’il kończy się na -a (madlika), nie na -et; nie ma formy „madleket”.
• הוא מתשמש במחשב -> הוא משתמש במחשב (hu mishtamesh ba-machshev) — rdzeń hitpa’el zaczynający się na sybilant się przestawia: ת z przedrostka zamienia się miejscami z ש (mit-shamesh → mishtamesh).
• אני מתסדר בעבודה -> אני מסתדר בעבודה (ani mistader ba-avoda) — ta sama metateza z ס — ת wsuwa się za nim (mit-sader → mistader), nigdy *mit-sader.
• הם מדברות -> הם מדברים (hem medabrim) — rodzaj wciąż musi się zgadzać: הם to rodzaj męski liczby mnogiej, więc bierze formę m.lm.
• הם מדברים (medaberim) -> הם מדברים (medabrim) — w pi’el i hitpa’el samogłoska „e” z liczby pojedynczej odpada w liczbie mnogiej, dokładnie jak w pa’al (kotev → kotvim); mów medabrim, nie medaberim.
• אני הוא מדבר עברית -> אני מדבר עברית (ani medaber ivrit) — z czasownikiem nie ma łącznika; binoni jest całym orzeczeniem, więc nigdy nie wstawiaj przed nim הוא / היא.

Wskazówki

• מ to twój radar. Pa’al w czasie teraźniejszym nie ma przedrostka (kotev); czasownik w czasie teraźniejszym zaczynający się na מ jest niemal zawsze w pi’el, hif’il lub hitpa’el. Odczytaj samogłoskę po nim — me-, ma-, mit- — żeby nazwać binyan.
• Rodzaj żeński liczby pojedynczej dzieli się według binyanu: pi’el i hitpa’el biorą ־ת (medaberet, mitlabeshet), a hif’il bierze ־ה / -a (madlika). Nie zrównuj ich w jedną końcówkę.
• Liczby mnogie redukują się w pi’el i hitpa’el — samogłoska „e” z liczby pojedynczej odpada: medaber → medabrim, mitlabesh → mitlabshim. Hif’il zachowuje swoje „i”: madlik → madlikim, nic nie odpada.
• Dla hitpa’el z sybilantem na początku rdzenia (ס, שׁ, שׂ) przestaw ת za sybilant i wyćwicz wynik jako jedno słowo: mishtamesh, mistader. Wtedy metateza staje się automatyczna i nigdy nie powiesz *mit-shamesh.
• Te same spółgłoski rdzenia mogą żyć w różnych binyanach — ר־ג־ש daje מרגיש (margish, „czuje”) w hif’il, ale מתרגש (mitragesh, „ekscytuje się”) w hitpa’el; ל־מ־ד daje pa’alowe לומד (uczy się) wobec pi’elowego מלמד (uczy). Ucz się binyanu, nie tylko rdzenia.
• Wszystko z lekcji 6 nadal obowiązuje: zgadzaj się w rodzaju i liczbie (nigdy w osobie), zachowuj zaimek podmiotu, nie używaj łącznika i pamiętaj, że jedna forma obejmuje zarówno „mówi”, jak i „mówi teraz”.
• To dotyczy tylko rdzeni mocnych. Rdzenie z głoską gardłową lub brakującą spółgłoską zmieniają te samogłoski; te wzorce rdzeni słabych (gzarot) omówimy później.