W skrócie

Hebrajski ma dokładnie dziesięć zaimków osobowych. Osiem z nich występuje w parach męsko-żeńskich, więc wybór właściwego słowa oznacza śledzenie trzech rzeczy naraz: osoby (ja / ty / on), liczby (jeden czy wiele) i rodzaju gramatycznego. Dwie formy „ty” — אתה (ata) dla mężczyzny i את (at) dla kobiety — to te, które uczący się poznają najpierw i używają bez przerwy.

Najważniejsza rzecz, którą trzeba tu oduczyć się myśleć, to grzecznościowość. אתה i את nie są parą nieformalny-formalny, jak francuskie tu/vous czy niemieckie du/Sie. Hebrajski w ogóle nie ma grzecznościowego „ty”: wybierasz אתה albo את wyłącznie według płci słuchacza — niezależnie od tego, czy mówisz do dziecka, przyjaciela, obcej osoby czy premiera.

Zasada

• Dziesięć zaimków, uporządkowanych według osoby, liczby i rodzaju. Liczba pojedyncza: אני (ani, ja), אתה (ata, ty r.m.), את (at, ty r.ż.), הוא (hu, on/ono), היא (hi, ona/ono). Liczba mnoga: אנחנו (anachnu, my), אתם (atem, wy r.m.), אתן (aten, wy r.ż.), הם (hem, oni), הן (hen, one). Zapamiętaj je w takiej tabeli — osoba w pionie, rodzaj w poziomie.
• Rodzaj mają tylko „ty” i trzecia osoba. אני (ani) i אנחנו (anachnu) są neutralne pod względem rodzaju: zarówno mężczyzna, jak i kobieta mówią אני. Rodzaj wymusza wybór dopiero w drugiej i trzeciej osobie.
• Brak T/V, brak formy grzecznościowej. Podział אתה / את to czysty rodzaj gramatyczny i nic więcej. Nie ma osobnego grzecznościowego zaimka, na który przełączałbyś się wobec starszych, przełożonych czy obcych — zawsze wybierasz wyłącznie według rodzaju. Tak samo w liczbie mnogiej אתם / אתן.
• Grupy mieszane domyślnie przyjmują rodzaj męski. Do sali dziesięciu kobiet zwracasz się przez אתן (aten), ale gdy tylko dołączy choć jeden mężczyzna, cała grupa staje się אתם (atem); to samo dotyczy הם (hem) wobec הן (hen), gdy mówisz o ludziach.
• Uważaj na pisownię הוא i היא. „On” to הוא — heh, potem vav (ו), potem alef. „Ona” to היא — heh, potem yod (י), potem alef. Różnią się tylko jedną środkową literą; zamiana vav/yod to prawdziwy błąd ortograficzny, nawet jeśli znaczenie bywa jasne z kontekstu.
• את „ty (r.ż.)” to homograf. Dokładnie ta sama pisownia את to również wskaźnik dopełnienia bliższego (jak w „widziałem tę książkę”). Tutaj jest to zaimek osobowy „ty (r.ż.)”; użycie jako wskaźnika dopełnienia to osobne słowo, omawiane później — zob. Wskaźnik dopełnienia bliższego et przed dopełnieniami określonymi.
• Cztery z nich kończą się literami końcowymi. אתם, אתן, הם, הן kończą się końcowymi formami (sofit) ם i ן — specjalnymi kształtami dla końca wyrazu, które poznałeś w lekcji o alfabecie. Nigdy nie pisz na końcu tych słów zwykłej (środkowej) litery מ ani נ.
• Uwaga o rejestrze. W mowie potocznej wielu Izraelczyków pomija formy żeńskie liczby mnogiej: do grupy kobiet często zwraca się przez אתם (atem) i mówi się o nich הם (hem), mimo że staranny i pisany hebrajski zachowuje אתן (aten) i הן (hen). Naucz się pełnego zestawu form żeńskich — to poprawny standard — ale nie zdziw się, słysząc formy męskie pełniące podwójną funkcję.

Formy i schematy

Pełny zestaw dziesięciu form. Kolumny męska i żeńska są identyczne wszędzie tam, gdzie hebrajski nie rozróżnia rodzaju (1. osoba).

Obie formy trzeciej osoby liczby pojedynczej różnią się tylko jedną literą-samogłoską — zapamiętaj tę parę na pamięć:

Przykłady

Typowe błędy

• אתה, מירי? (do kobiety) -> את, מירי? — אתה (ata) to męskie „ty”; kobieta to zawsze את (at).
• את, אדוני? (do mężczyzny) -> אתה, אדוני? — את (at) to żeńskie „ty”; mężczyzna to אתה (ata). Nie ma żadnego grzecznościowego zaimka, po który można by sięgnąć zamiast tego — decyduje wyłącznie rodzaj.
• אתם (do jednego mężczyzny, jako grzecznościowa liczba pojedyncza) -> אתה — אתם (atem) jest ściśle liczbą mnogą; hebrajski nie ma formalnego pojedynczego „ty” jak francuskie vous.
• היא w znaczeniu „on” -> הוא — „on” pisze się z vav (הוא); pisownia z yod היא to „ona”. Nie zamieniaj środkowej litery.
• אתן מוכנות? (do grupy mieszanej) -> אתם מוכנים? — każda grupa zawierająca choć jednego mężczyznę przyjmuje rodzaj męski אתם (atem) / הם (hem).
• אתמ / המ -> אתם / הם — litera mem na końcu wyrazu musi mieć formę końcową (sofit) ם, nigdy formę środkową מ.

Wskazówki

• Zapamiętaj tę siatkę jako trzy pytania: która osoba, liczba pojedyncza czy mnoga, oraz (dla „ty” i trzeciej osoby) rodzaj męski czy żeński. Wszystko inne z tego wynika.
• Mnemonik dla tej trudnej pary: hu ma vav (וoo), hi ma yod — הוא = on, היא = ona. Powtarzaj je na głos razem, aż pisownia stanie się automatyczna.
• Nie ma „grzecznościowego ty”, za którym można by się schować. Nawet gdy nie jesteś pewien płci nieznajomej osoby, i tak musisz wybrać אתה albo את; hebrajski po prostu wymusza tę decyzję.
• Każde mieszane towarzystwo domyślnie przyjmuje rodzaj męski — אתם, הם — więc gdy nie jesteś pewien składu grupy, forma męska jest bezpiecznym standardem.
• אני (ani) i אנחנו (anachnu) nigdy nie zmieniają się przez rodzaj: jedno słowo obejmuje zarówno mężczyzn, jak i kobiety. O dwie formy mniej do zapamiętania.
• Zaimek osobowy את (at, ty r.ż.) wygląda identycznie jak wskaźnik dopełnienia את. Rozróżnia je pozycja w zdaniu — zaimek osobowy otwiera zdanie, wskaźnik dopełnienia stoi przed dopełnieniem określonym; szczegóły w Wskaźnik dopełnienia bliższego et przed dopełnieniami określonymi.
• W żywej mowie często usłyszysz אתם / הם skierowane do grupy kobiet. To potoczny skrót; w piśmie zachowuj formy żeńskie אתן / הן.