Mowa zależna i następstwo czasów
B1 Le discours indirect et la concordance des temps 43 / 52
W skrócie
Mowa zależna (pośrednia) przekazuje to, co ktoś powiedział, bez cudzysłowu, zwykle w zdaniu ze spójnikiem que: Il dit qu’il est fatigué. Kluczowa zasada: gdy czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym, czas w zdaniu podrzędnym przesuwa się wstecz (la concordance des temps) — teraźniejszy -> imparfait, passé composé -> plus-que-parfait, futur -> conditionnel.
Zasada
Mowa niezależna cytuje dokładne słowa: Il dit : « Je suis fatigué. » Mowa zależna wplata je w zdanie podrzędne wprowadzane słowem łączącym (que, si, ce que, de). Zmienić się mogą trzy rzeczy: spójnik, czas czasownika i zaimki / wskaźniki czasu.
Zdania z que. Zdania oznajmujące relacjonuje się za pomocą que (lub qu’ przed samogłoską). Czasownik wprowadzający to np. dire, penser, expliquer, répondre, annoncer, affirmer.
- Elle dit : « Je pars. » -> Elle dit qu’elle part.
- Il pense : « C’est vrai. » -> Il pense que c’est vrai.
Przesunięcie czasu (la concordance des temps)
Jeśli czasownik wprowadzający jest w czasie teraźniejszym lub przyszłym, czas w zdaniu relacjonowanym nie się zmienia — zmieniają się tylko zaimki. Jeśli czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym (a dit, disait, avait dit), czasownik relacjonowany przesuwa się wstecz:
- présent -> imparfait: « Je travaille. » -> Il a dit qu’il travaillait.
- passé composé -> plus-que-parfait: « J’ai fini. » -> Il a dit qu’il avait fini.
- futur simple -> conditionnel présent: « Je viendrai. » -> Il a dit qu’il viendrait.
- futur antérieur -> conditionnel passé: « J’aurai fini. » -> Il a dit qu’il aurait fini.
Czasy, które nie się przesuwają: imparfait, plus-que-parfait i conditionnel zostają bez zmian (są już „cofnięte”). Tryb łączący też zwykle się nie zmienia.
Relacjonowanie pytań
Pomiń znak zapytania i szyk inwersyjny / słowo est-ce que — zdanie relacjonowane zachowuje szyk zdania oznajmującego (podmiot przed czasownikiem).
- Pytania rozstrzygnięcia -> si (s’ przed il/ils): « Tu viens ? » -> Il demande si tu viens. / « Est-ce que tu viens ? » -> Il demande si tu viens.
- qu’est-ce que / que -> ce que: « Qu’est-ce que tu fais ? » -> Il demande ce que tu fais.
- qu’est-ce qui -> ce qui: « Qu’est-ce qui se passe ? » -> Il demande ce qui se passe.
- Inne wyrazy pytające zostają (où, quand, comment, pourquoi, combien, qui): « Où habites-tu ? » -> Il demande où tu habites.
Przesunięcie czasu działa też tutaj: « Où vas-tu ? » -> Il a demandé où j’allais.
Relacjonowanie poleceń (de + bezokolicznik)
Tryb rozkazujący zamienia się w de + bezokolicznik po czasowniku takim jak dire, demander, ordonner, conseiller, prier. Polecenia przeczące używają de ne pas + bezokolicznik.
- « Attends ! » -> Il me dit d’attendre.
- « Ne pars pas ! » -> Il me dit de ne pas partir.
- « Asseyez-vous. » -> Il nous demande de nous asseoir.
Zmiany czasu i zaimków
Gdy relacja pada później, przestaw zaimki, żeby odniesienie było jasne, i dostosuj wskaźniki czasu:
- je/tu -> il/elle; mon/ton -> son; ici -> là.
- aujourd’hui -> ce jour-là, hier -> la veille, demain -> le lendemain, maintenant -> à ce moment-là, la semaine prochaine -> la semaine suivante.
- « Je te verrai demain. » -> Il a dit qu’il me verrait le lendemain.
Formy i schematy
Przesunięcie czasu po czasowniku wprowadzającym w czasie przeszłym:
| Mowa niezależna (cytat) | Przykład mowy niezależnej | Mowa zależna (relacja w przeszłości) | Przykład mowy zależnej |
|---|---|---|---|
| présent | « Je pars. » | imparfait | Il a dit qu’il partait. |
| passé composé | « J’ai fini. » | plus-que-parfait | Il a dit qu’il avait fini. |
| imparfait | « Je partais. » | imparfait (bez zmian) | Il a dit qu’il partait. |
| futur simple | « Je partirai. » | conditionnel présent | Il a dit qu’il partirait. |
| futur antérieur | « J’aurai fini. » | conditionnel passé | Il a dit qu’il aurait fini. |
| conditionnel | « Je partirais. » | conditionnel (bez zmian) | Il a dit qu’il partirait. |
Słowa łączące według typu wypowiedzi:
| Typ mowy niezależnej | Znacznik w mowie niezależnej | Słowo łączące w mowie zależnej |
|---|---|---|
| Zdanie oznajmujące | (brak) | que / qu’ |
| Pytanie rozstrzygnięcia | est-ce que / inwersja | si / s’ |
| Pytanie z qu’est-ce que / que | qu’est-ce que | ce que |
| Pytanie z qu’est-ce qui | qu’est-ce qui | ce qui |
| Pytanie z où, quand, comment… | wyraz pytający | ten sam wyraz |
| Polecenie (tryb rozkazujący) | tryb rozkazujący | de + bezokolicznik |
Zmiany wskaźników czasu (relacja w przeszłości):
| Mowa niezależna | Mowa zależna |
|---|---|
| aujourd’hui | ce jour-là |
| hier | la veille |
| demain | le lendemain |
| maintenant | à ce moment-là |
| la semaine prochaine | la semaine suivante |
| ici | là |
Przykłady
| Français | Polski |
|---|---|
| Elle dit qu’elle est malade. | Mówi, że jest chora. |
| Il a expliqué qu’il ne pouvait pas venir. | Wyjaśnił, że nie może przyjść. |
| Nous avons répondu que nous avions déjà mangé. | Odpowiedzieliśmy, że już zjedliśmy. |
| Le prof a annoncé que l’examen serait en juin. | Nauczyciel ogłosił, że egzamin będzie w czerwcu. |
| Je me demande s’il a compris la question. | Zastanawiam się, czy zrozumiał pytanie. |
| Elle m’a demandé ce que je faisais le week-end. | Zapytała mnie, co robiłem w weekend. |
| Ils voulaient savoir ce qui s’était passé. | Chcieli wiedzieć, co się stało. |
| Le médecin m’a dit de ne pas fumer. | Lekarz powiedział mi, żebym nie palił. |
Typowe błędy
- Il a dit qu’il est fatigué -> Il a dit qu’il était fatigué — czasownik wprowadzający w czasie przeszłym wymusza présent -> imparfait.
- Il demande que tu viens -> Il demande si tu viens — pytania rozstrzygnięcia używają si, nie que.
- Elle demande qu’est-ce que tu veux -> Elle demande ce que tu veux — qu’est-ce que zamienia się w ce que w pytaniach relacjonowanych.
- Il demande si il vient -> Il demande s’il vient — si ulega elizji do s’ przed il/ils.
- Il m’a dit que attendre -> Il m’a dit d’attendre — relacjonowane polecenie to de + bezokolicznik, nie que.
- Il m’a dit de ne partir pas -> Il m’a dit de ne pas partir — przed bezokolicznikiem ne pas zostaje razem.
Wskazówki
- Najpierw zapytaj: czy czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym? Jeśli tak, przesuń czas wstecz; jeśli jest w teraźniejszym/przyszłym, zachowaj czas i zmień tylko zaimki.
- si nigdy nie ulega elizji przed elle (si elle), tylko przed il/ils (s’il, s’ils) — ta sama zasada co gdzie indziej.
- imparfait, plus-que-parfait i conditionnel się nie przesuwają — to czasy docelowe, więc nie ma dokąd cofnąć się dalej.
- Przy poleceniach pamiętaj o łańcuchu: tryb rozkazujący -> de -> bezokolicznik, a przeczenie de ne pas + infinitif.
- Nie zapominaj o szczegółach dotyczących osób: je -> il, demain -> le lendemain, ici -> là — czas może być idealny, a zdanie i tak błędne, jeśli zaimek wskazuje na złą osobę.
- Pytania relacjonowane zachowują szyk zdania oznajmującego: podmiot przed czasownikiem, bez inwersji, bez est-ce que.