W skrócie

Do 1976 roku Grecja miała dwa równoległe języki pisane: codzienną δημοτική i archaizującą καθαρεύουσα. Καθαρεύουσα przegrała, ale nie zniknęła — zostawiła po sobie kilkadziesiąt skostniałych zwrotów, których każdy użytkownik używa bezrefleksyjnie: εν τω μεταξύ, εντάξει, τοις εκατό, δόξα τω Θεώ, ούτως ή άλλως, εκ των προτέρων.

Najważniejsza rzecz, jaką trzeba o nich wiedzieć: to słownictwo, nie gramatyka. Kilka z nich zawiera celownik — przypadek, którego nowogrecki nie ma. Zapamiętujesz cały ciąg, wraz z pisownią, i nigdy go nie rozbierasz, by zbudować nowy. Nie ma reguły do uogólnienia, jest tylko lista do rozpoznania.

Jeden książkowy wzorzec jest jednak wciąż produktywny, i nie jest to celownik: książkowy dopełniacz (είναι της μόδας, είμαι της άποψης ότι, βιβλίο 300 σελίδων, του χρόνου). Tej części możesz używać twórczo. Wszystko inne na tej stronie to eksponat muzealny, który akurat jest w codziennym obiegu.

Zasada

1. Skamieliny celownikowe są nierozkładalne. Nowogrecki ma cztery przypadki (ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική). Celownik wymarł wieki temu. To, co przetrwało, to zamknięty zbiór fraz przysłówkowych, głównie z εν, w których widać starożytne końcówki celownika (-ω, -ει, -η, -οις) i starożytny przedimek celownika (τω, τη, τοις). Są martwe: nie można zmienić rzeczownika, dodać przymiotnika ani skopiować wzorca na nowy wyraz. «Εν τω μεταξύ» to jeden wyraz zapisany ze spacjami.

2. Skamieliny przysłówkowe z εκ / εξ / ως, oraz skostniałe przysłówki na -ως, zachowują się tak samo. εκ των προτέρων, εξ αρχής, ως εκ τούτου, ούτως ή άλλως. Przypadek po εκ / εξ to prawdziwy dopełniacz, więc wyglądają one mniej obco — ως może zamiast tego przyjmować biernik (ως επί το πλείστον), a para przysłówkowa taka jak ούτως ή άλλως w ogóle nie ma przypadka — ale wszystkie one wciąż są utartymi ciągami, a przedimka wewnątrz nich nie da się pominąć ani zmienić.

3. Wybierasz rejestr, nie znaczenie. Większość skamielin ma prosty dimotycki odpowiednik (διότι / γιατί, άνευ / χωρίς). Para znaczy to samo; wybór członu książkowego mówi słuchaczowi coś o sytuacji — dokument, dziennik wiadomości, wykład — albo, w mowie potocznej, że celowo mówisz wzniośle dla efektu.

4. Książkowy dopełniacz jest żywy. W odróżnieniu od celownika, dopełniacz jest pełnoprawnym członkiem współczesnego systemu przypadków, a książkowe konstrukcje na nim zbudowane są produktywne:

• dopełniacz orzecznikowy — fraza rzeczownikowa w dopełniaczu jako dopełnienie είμαι: «Είναι της μόδας», «Είμαι της ίδιας γνώμης», «Δεν είναι της προκοπής».
• dopełniacz opisowy / miary — «βιβλίο τριακοσίων σελίδων», «παιδί δέκα ετών», «μιας ώρας δρόμος».
• dopełniacz czasu — «του χρόνου» (w przyszłym roku), «των Χριστουγέννων», «από Δευτέρας έως Παρασκευής».
• dopełniacz podmiotowy wobec dopełniaczowego — «η αγάπη της μητέρας» jest dwuznaczne dokładnie tak jak angielskie the mother’s love: ona kocha (podmiotowy) albo jest kochana (dopełniaczowy). Grecki usuwa dwuznaczność, przenosząc dopełnienie poza dopełniacz: «η αγάπη για τη μητέρα», «η αγάπη προς τη μητέρα».

5. Nigdy nie mieszaj rejestrów w jednym zdaniu. Spójnik z καθαρεύουσα pośrodku swobodnej rozmowy brzmi albo napuszenie, albo ironicznie — i wykształceni mówcy używają go właśnie dla tego żartu.

Formy i schematy

Skamieliny celownikowe — ucz się każdej jako jednego wyrazu

Przedimek celownika wewnątrz nich jest również skamieniały: τω (r.m./r.n. lp.), τη (r.ż. lp.), τοις (r.m./r.n. lm.), ταις (r.ż. lm.). Rozpoznawaj je; nigdy nie twórz nowych.

Skamieliny przysłówkowe z εκ, εξ, ως, oraz przysłówki na -ως

εξ to po prostu forma, jaką przyjmuje εκ przed samogłoską — to nie jest wyraz eliptyczny, więc nigdy nie dostaje apostrofu.

Żywy książkowy dopełniacz

Dopełniacz podmiotowy wobec dopełniaczowego

Dwie pełne odmiany stojące za powyższymi wzorcami

ο χρόνος (czas, rok) — źródło dopełniacza czasu «του χρόνου»:

W znaczeniu „lata” codzienna liczba mnoga jest rodzaju nijakiego: τα χρόνια, dopełniacz των χρόνων — a fraza wieku to «δέκα χρονών».

η άποψη (pogląd, opinia) — książkowy rzeczownik żeński na -η / -εις; zwróć uwagę na przesunięcie akcentu w całej liczbie mnogiej (άποψη → απόψεις, απόψεων):

Z następującym słabym zaimkiem forma proparoksytoniczna liczby pojedynczej przyjmuje drugi akcent: η άποψή μου; liczba mnoga απόψεις jest paroksytoniczna, więc go nie przyjmuje: οι απόψεις μας.

Pary rejestrowe — to samo znaczenie, inne szaty

Ta sama tabela odczytana wspak jest generatorem żartów: wtrącenie «ουδέν σχόλιον» lub «ως εκ τούτου, αποχωρώ» do rozmowy o piłce nożnej to standardowy sposób na brzmienie żartobliwie uroczyste, i każdy słyszy tę ironię.

Przykłady

Typowe błędy

• εν το μεταξύ -> εν τω μεταξύ — τω to skostniały przedimek celownika; współczesne το nigdy nie pojawia się wewnątrz tej frazy, więc zapamiętaj cały ciąg jako jedną całość.
• τις εκατό -> τοις εκατό — τοις to skostniały przedimek celownika liczby mnogiej; τις to współczesny biernik liczby mnogiej rodzaju żeńskiego i nie ma nic wspólnego z procentami.
• εν τη πόλει μας, εν τω σπιτιώ -> στην πόλη μας, στο σπίτι — celownik jest martwy, więc możesz cytować ocalałe zwroty, ale nigdy nie tworzysz nowych.
• δόξα το Θεό -> δόξα τω Θεώ — „unowocześnienie” przypadków wewnątrz skamieliny nie czyni jej bardziej dimotycką, tylko po prostu błędną.
• εξ’ αρχής -> εξ αρχής — εξ to pełna forma εκ przed samogłoską, a nie wyraz eliptyczny, więc nie dostaje apostrofu.
• ούτως ή άλλος -> ούτως ή άλλως — oba człony to przysłówki na -ως; άλλος to przymiotnik „inny” i nie może tu stać.
• Όλα εν τάξει; -> Όλα εντάξει; — jako codzienne słowo znaczące „w porządku, ok” zrosło się w jeden wyraz; pisownia dwuwyrazowa należy do pisma formalnego, prawniczego.
• Είμαι της άποψη ότι φταίει. -> Είμαι της άποψης ότι φταίει. — dopełniacz orzecznikowy wymaga rzeczywiście odmienionego dopełniacza, nie gołego mianownika.
• Δεν ήρθα διότι βαριόμουν, ρε συ. -> Δεν ήρθα γιατί βαριόμουν, ρε συ. — jeden rejestr na zdanie; διότι obok ρε συ brzmi jak parodia, nie jak dbałość o styl.

Wskazówki

• Zastosuj test podstawienia: jeśli nie możesz zmienić ani jednego wyrazu wewnątrz frazy (*εν τω μικρώ μεταξύ), to skamielina — zapisz ją w zeszycie ze słownictwem, nie w notatkach z gramatyki.
• Ucz się każdej skamieliny wraz z jej pisownią i akcentami jako jednej całości; nie ma reguły, z której można ją odtworzyć, i żadna reguła cię nie ochroni, jeśli ją źle zapiszesz.
• Skamieliny są przede wszystkim do rozpoznawania. εν τω μεταξύ, εντάξει, τοις εκατό, ούτως ή άλλως i δόξα τω Θεώ można bezpiecznie używać wszędzie; resztę lepiej zostawić do pisma, dopóki nie usłyszysz, jak używają ich Grecy.
• Zaplanuj mniej więcej jeden książkowy łącznik na akapit mowy. Dwa pod rząd i brzmisz jak komunikat prasowy; trzy i brzmisz jak scenka komediowa — właśnie dlatego Grecy robią to celowo.
• Produktywną częścią tej lekcji jest dopełniacz, nie celownik. Ćwicz «είμαι της άποψης ότι…», «είναι της μόδας», «βιβλίο διακοσίων σελίδων», «του χρόνου» — te możesz budować samodzielnie.
• Gdy dopełniacz można odczytać dwojako, ratuj się για lub προς: «η κριτική προς την κυβέρνηση» może być tylko dopełniaczowe.
• Pamiętaj o drugim akcencie, gdy po formie proparoksytonicznej następuje klityka: η άποψή μου, το πρόγραμμά μας, ο δάσκαλός του.