W skrócie

Gazety, umowy, sprawozdania sądowe i komunikaty firmowe pełne są imiesłowów, których dimotyka już nie tworzy: ο ενδιαφερόμενος, τα λεγόμενα, οι συλληφθέντες, ο διευθύνων σύμβουλος. Te same teksty piszą υπέγραψε zamiast „oczekiwanego” υπόγραψε, oraz εστάλη zamiast στάλθηκε. Nic z tego nie jest osobną gramatyką, którą musisz opanować czynnie — to stały zasób odziedziczony po καθαρεύουσα, który osiadł w rejestrze książkowym.

Traktuj tę lekcję jako receptywną. Twoim zadaniem jest rozszyfrować końcówkę, znaleźć w niej zwykły czasownik i sparafrazować go zdaniem względnym: ο συλληφθείς = αυτός που συνελήφθη. Właśnie przy tworzeniu tych form uczący się popełniają błędy — źle odmieniony imiesłów λόγιος w mailu rzuca się w oczy dużo bardziej niż zwykłe zdanie w dimotyce.

Zasada

Trzy systemy imiesłowowe przetrwały w rejestrze pisanym. Każdy zbudowany jest na starożytnym temacie, każdy się odmienia i każdy ma codzienną parafrazę.

1. Medialno-bierny czasu teraźniejszego na -όμενος / -ούμενος (koniugacja α’: -όμενος, koniugacja β’: -ούμενος): ο ενδιαφερόμενος, οι εργαζόμενοι, τα λεγόμενα, το ζητούμενο, ο κατηγορούμενος. Odmienia się dokładnie jak przymiotnik na -ος, -η, -ο i jest zdecydowanie najbardziej produktywny z tej trójki — dziesiątki takich form stały się zwykłymi rzeczownikami i przymiotnikami. Znaczenie: czynność w toku, albo „będący X-owany” od czasownika przechodniego (το εξεταζόμενο θέμα, ο κατηγορούμενος), albo, od czasownika deponentnego lub nieprzechodniego, po prostu agentywne — „ten, kto X-uje”: ο εργαζόμενος to nie „przepracowany”, lecz „ten, kto pracuje”, ο ενδιαφερόμενος „ten, kto jest zainteresowany”.

2. Bierny aorystu na -είς, -είσα, -έν: ο συλληφθείς, η τραυματισθείσα, το ληφθέν μέτρο. Rodzaj męski i nijaki opierają się na temacie -ντ- (του συλληφθέντος, οι συλληφθέντες), żeński na -εισ- (της συλληφθείσας). Znaczenie: czynność zakończona, „ten, kto został X-owany”. To greka protokołów policyjnych i prawnicza; poza tymi gatunkami niemal się nie pojawia.

3. Czynny na -ων, -ουσα, -ον: ο διευθύνων σύμβουλος, οι συμμετέχοντες, ο παρών / η παρούσα / το παρόν, τα ισχύοντα. Rodzaj męski i nijaki znów używają tematu -ντ- (του παρόντος, των συμμετεχόντων), żeński -ουσ- (η παρούσα, των παρουσών). Znaczenie: „ten, kto właśnie X-uje”. ΛΚΝ oznacza całą tę klasę jako λόγιο: ενδιαφέρων, συμμετέχων, μέλλων, παρών i απών wszystkie noszą (λόγ.). Co zrzuca tę etykietę, to rodzaj nijaki zamieniony w rzeczownik — το ενδιαφέρον „zainteresowanie” i το μέλλον „przyszłość” są odnotowane bez żadnego znacznika rejestru. ενδιαφέρων, ενδιαφέρουσα, ενδιαφέρον „ciekawy, interesujący” mimo to jest w stałym codziennym użyciu.

-όμενος to nie -μένος. Imiesłów z lekcji 50 na -μένος nazywa stan wynikowy po zakończonej czynności (γραμμένος „napisany”, κουρασμένος „zmęczony”); jest w pełni dimotycki i możesz go używać swobodnie. Książkowy -όμενος nazywa sam proces albo jego wykonawcę. Stąd standardowa para: η αναπτυσσόμενη χώρα to kraj, który się właśnie rozwija, η ανεπτυγμένη χώρα to taki, który już jest rozwinięty. (ΛΚΝ podaje dla αναπτύσσω dwa imiesłowy, αναπτυγμένος i ανεπτυγμένος; ten drugi, z wewnętrznym augmentem, to ten, którego rejestr formalny używa w tym połączeniu.)

Wewnętrzny augment. Czasowniki zbudowane na książkowym przedrostku (υπο-, περι-, εν-, εισ-, δια-, ανα-, κατα-, απο-, επι-, μετα-, συν-, προ-) wstawiają augment aorystu wewnątrz wyrazu, zaraz po przedrostku, gdzie przyjmuje on akcent: υπογράφω → υπέγραψε, περιγράφω → περιέγραψε, εγκρίνω → ενέκρινε, εισάγω → εισήγαγε, συλλαμβάνω → συνέλαβε, αναφέρω → ανέφερε. Augment pojawia się tylko tam, gdzie potrzebuje go akcent, więc znika w 1. i 2. osobie liczby mnogiej: υπέγραψα, ale υπογράψαμε. Prawdziwie dimotyckie przedrostki (ξε-, ξανα-) nigdy tego nie robią: ξέγραψε, ξανάγραψε.

Książkowe formy medialno-bierne. Niewielka zamknięta grupa czasowników na -ίσταμαι i -κειμαι zachowuje starożytną morfologię i jest używana niemal wyłącznie w 3. osobie: πρόκειται (να / για), υπόκειται σε, επίκειται, υφίσταται, συνίσταται. Obok nich stoją regularny ściągnięty medialno-bierny αποτελείται από oraz atematyczne τίθεται, διατίθεται, które zachowują starożytne końcówki τίθεμαι. ΛΚΝ wypisuje tę odmianę w całości — τίθεμαι, τίθεσαι, τίθεται, τιθέμεθα, τίθεστε, τίθενται — więc tylko τιθέμεθα ma końcówkę bez żadnego współczesnego odpowiednika, τίθεμαι i τίθενται różnią się od codziennych -ομαι, -ονται jedną samogłoską, a 2. osoba liczby mnogiej τίθεστε została przebudowana na współczesną końcówkę. Odnotowuje też regularyzację w rejestrze mówionym, (προφ.) θέτομαι, διαθέτομαι, καταθέτομαι.

Aorysty z dziennika wiadomości. Zamiast dimotyckiego biernego na -θηκε, oficjalny język używa starożytnego aorystu na -η / -θη, z augmentem przed czasownikiem prostym (εστάλη, ελήφθη, ετέθη) i wewnątrz czasownika z przedrostkiem (υπεγράφη, συνελήφθη, ενεκρίθη, κατετέθη); liczba mnoga -ησαν: εστάλησαν, συνελήφθησαν. Czytaj je, ale ich nie mów — z wyjątkiem συνελήφθη, które jest dziś zwykłym słowem nawet w telewizji.

Formy i schematy

1. Medialno-bierny czasu teraźniejszego: ο εργαζόμενος (koniugacja α’: -όμενος)

Dopełniacz jest tym, w czym te formy się chwieją, ale nie tak, jak można by się spodziewać. ΛΚΝ przypisuje εργαζόμενος, κατηγορούμενος, προηγούμενος i επόμενος do klasy Ε5 — typu όμορφος, którego akcent nie przesuwa się — więc του εργαζόμενου, τους εργαζόμενους to formy słownikowe, nie niedbała mowa. Przesunięcie o jedną sylabę w prawo idzie w parze z użyciem rzeczownikowym, i tam ΛΚΝ zapisuje to samo (των εργαζομένων, του κατηγορουμένου, τους υφισταμένους) oraz przypisuje ten rzeczownik do klasy o ruchomym akcencie: ο υφιστάμενος Ο20α, το ζητούμενο Ο40, a także osobne rzeczowniki żeńskie η κατηγορουμένη, η προηγουμένη, η επομένη. Tak więc zarówno του εργαζομένου, jak i του εργαζόμενου są poprawne, a w rzeczownikowej liczbie mnogiej to των εργαζομένων spotkasz wszędzie. Czasowniki, których medialno-bierny jest na -ούμαι, dają -ούμενος (ζητώ → το ζητούμενο, χρησιμοποιώ → ο χρησιμοποιούμενος, κατηγορώ → ο κατηγορούμενος), a te z medialno-biernym na -ώμαι dają -ώμενος (ερωτώ → ο ερωτώμενος „przesłuchiwany”); obie odmieniają się identycznie.

2. Bierny aorystu: ο συλληφθείς

Odmiana ΛΚΝ dla tej klasy (Ε12γ, model διασωθείς) rzeczywiście podaje wołacz, identyczny z mianownikiem — ale to forma papierowa: to słowa trzecioosobowe, dokumentowe, i nikt nigdy nie zwraca się do kogoś jako συλληφθείς. Ten sam wzorzec: ο τραυματισθείς, ο εκλεγείς, ο διορισθείς, το ληφθέν μέτρο, τα διαλυθέντα σωματεία.

3. Czynny: ο παρών, η παρούσα, το παρόν

Dłuższe formy przesuwają akcent w dopełniaczu liczby mnogiej, dokładnie jak rzeczowniki: ο συμμετέχων → του συμμετέχοντος → των συμμετεχόντων; η συμμετέχουσα → των συμμετεχουσών; ο διευθύνων σύμβουλος → του διευθύνοντος συμβούλου → τους διευθύνοντες συμβούλους. Przeciwieństwem παρών jest απών, απούσα, απόν, które odmienia się tak samo. ΛΚΝ rozróżnia oba typy kodem: παρών i απών to Ε12α (model ανιών), już akcentowane na ostatniej sylabie tematu, więc nic nie może się przesunąć i dopełniacz liczby mnogiej pozostaje των παρόντων; podczas gdy συμμετέχων, διευθύνων, ισχύων i ενδιαφέρων to Ε12 (model τρέχων → των τρεχόντων), gdzie dopełniacz liczby mnogiej rzeczywiście przesuwa akcent w prawo.

4. -όμενος wobec -μένος (lekcja 50)

5. Wewnętrzny augment w aoryście

Więcej tego samego typu: περιγράφω → περιέγραψε, διαγράφω → διέγραψε, αναφέρω → ανέφερε, μεταφέρω → μετέφερε, καταθέτω → κατέθεσε, υποβάλλω → υπέβαλε, απορρίπτω → απέρριψε, επιτρέπω → επέτρεψε, διακόπτω → διέκοψε, αποστέλλω → απέστειλε, συλλαμβάνω → συνέλαβε, προβλέπω → προέβλεψε. Zwróć uwagę, że εγκρίνω pisze swój przedrostek jako εγ- przed κ, ale εν- przed augmentem: εν + έ + κρινε.

6. Książkowe formy medialno-bierne i jedna regularna w całości

υπόκειται, επίκειται i συνίσταται są defektywne — ΛΚΝ oznacza wszystkie trzy jako „μόνο στον ενεστώτα”, tylko czas teraźniejszy, a w praktyce tylko trzecia osoba (liczba mnoga υπόκεινται, επίκεινται). πρόκειται jest defektywny w drugą stronę: ΛΚΝ wprowadza go jako bezosobowy (απρόσ.), więc nigdy nie ma liczby mnogiej, ale ma czas przeszły — imperfekt επρόκειτο (Επρόκειτο να μείνουμε τρεις μέρες στο νησί· Επρόκειτο για μια παρεξήγηση). υφίσταμαι jest trzecioosobowy tylko w znaczeniu „istnieć”, które nas tu interesuje; w innym znaczeniu, „doznawać, cierpieć”, ΛΚΝ odmienia go w pełni, z aorystem na innym temacie: υπέστη, θα υποστείς, έχει υποστεί. αποτελούμαι, przeciwnie, to całkiem regularny medialno-bierny koniugacji β’ (ΛΚΝ Ρ10.10):

W rzeczywistych tekstach występują tylko formy 3. osoby, bo podmiotem zawsze jest rzecz.

7. Aorysty dziennika wiadomości

Przykłady

Typowe błędy

• Ο υπουργός υπόγραψε τη σύμβαση. -> Ο υπουργός υπέγραψε τη σύμβαση. — książkowe czasowniki z przedrostkiem przyjmują augment wewnątrz, zaraz po przedrostku, i to on niesie akcent; tak samo περιέγραψε, ανέφερε, κατέθεσε. (ΛΚΝ rzeczywiście odnotowuje υπόγραψα i υπόβαλα, ale oznacza je jako (προφ.), wyłącznie mówione; κατάθεσα podaje obok κατέθεσα bez żadnej etykiety, więc ta forma nie jest błędem.)
• Υπέγραψαμε τη σύμβαση χθες. -> Υπογράψαμε τη σύμβαση χθες. — wewnętrzny augment pojawia się tylko tam, gdzie potrzebuje go akcent, więc znika w 1. i 2. osobie liczby mnogiej.
• Θα φύγουμε την επόμενη. -> Θα φύγουμε την επομένη. — gdy jeden z tych imiesłowów jest użyty jako rzeczownik, akcent przesuwa się o jedną sylabę w prawo i tam zostaje: η επομένη / η προηγουμένη „dzień następny / dzień poprzedni”, ο υφιστάμενος → τους υφισταμένους, τα δικαιώματα των εργαζομένων, των ενδιαφερομένων. Jako zwykły przymiotnik nie przesuwa się (klasa ΛΚΝ Ε5): η επόμενη μέρα — a του εργαζόμενου jest tak samo poprawne jak του εργαζομένου.
• Η υπουργός ήταν παρών στη συνεδρίαση. -> Η υπουργός ήταν παρούσα στη συνεδρίαση. — imiesłowy na -ων nie są wyrazami nieodmiennymi: mają pełny rodzaj żeński na -ουσα (παρούσα, απούσα, ενδιαφέρουσα) i nijaki na -ον.
• τους συλληφθέντους δράστες -> τους συλληφθέντες δράστες — imiesłowy na -είς odmieniają się na temacie -ντ- jak παρών, a nie jak przymiotniki na -ος.
• Είναι ανεπτυγμένη χώρα, γι’ αυτό χρειάζεται βοήθεια. -> Είναι αναπτυσσόμενη χώρα, γι’ αυτό χρειάζεται βοήθεια. — -όμενος to proces w toku, -μένος (lekcja 50) to stan wynikowy.
• Το γράμμα εστάλη από τη μαμά μου. -> Το γράμμα το έστειλε η μαμά μου. — te formy aorystu należą do dzienników wiadomości i dokumentów urzędowych; w rozmowie brzmią jak parodia biurokratycznej greki.
• Πρόκειται για να συζητήσουμε το θέμα. -> Πρόκειται να συζητήσουμε το θέμα. — πρόκειται να przyjmuje czasownik, πρόκειται για przyjmuje rzeczownik.

Wskazówki

• Nastaw się na rozpoznawanie, nie na tworzenie. Bezpiecznym odruchem, gdy trzeba powiedzieć jedną z tych form, jest zdanie względne z που: αυτός που συνελήφθη, όσοι ήταν παρόντες, αυτά που ισχύουν, αυτά που λέει.
• Rozszyfrowuj po końcówce. -όμενος / -ούμενος oznacza, że czynność jest w toku; -είς / -θείς oznacza, że jest zakończona i podmiot jej doznał; -ων / -ουσα / -ον oznacza, że podmiot ją wykonuje.
• Test na -ντ-: jeśli dopełniacz wyrazu kończy się na -ντος, a liczba mnoga na -ντες, mianownik to -ων lub -είς — nigdy forma na -ος. Tak więc ο παρών, του παρόντος, οι παρόντες — nigdy mianownik *ο παρόντος.
• Aby odczytać wewnętrzny augment, usuń samogłoskę augmentu i odbuduj przedrostek: υπέγραψε → υπο + γράφω, ενέκρινε → εγ + κρίνω, συνέλαβε → συλ + λαμβάνω. W εισήγαγε → εισ + άγω augment zlał się z tematem czasownika α- w η-.
• Rodzaj nijaki w liczbie mnogiej tych imiesłowów to po prostu rzeczowniki, warte nauczenia się jako słownictwo: τα λεγόμενα, τα ισχύοντα, τα υπάρχοντα, τα εισερχόμενα, τα εξερχόμενα, τα τεκταινόμενα, τα προλεγόμενα. Nie są one wszystkie w jednym rejestrze: ΛΚΝ oznacza τα τεκταινόμενα jako (λόγ.), ale τα υπάρχοντα jako (προφ.), mówione.
• Garstka w pełni weszła do języka codziennego — ΛΚΝ wprowadza je bez żadnej etykiety rejestru, i możesz ich używać bez wahania: ο προηγούμενος, ο επόμενος, οι εργαζόμενοι, ο κατηγορούμενος, το ζητούμενο, το ενδιαφέρον, το μέλλον. ενδιαφέρων / ενδιαφέρουσα / ενδιαφέρον i παρών / απών też są częste, ale ΛΚΝ nadal je oznacza jako (λόγ.): przymiotniki na -ων nigdy do końca nie zrzucają tej etykiety, nawet tam, gdzie zrobił to stojący obok nich rzeczownik.
• Pamiętaj o drugim akcencie, gdy po imiesłowie akcentowanym na trzeciej sylabie od końca następuje słaby zaimek: τα λεγόμενά του, το ζητούμενό μας, τα γραφόμενά της.