W skrócie

Codzienne greckie rzeczowniki i przymiotniki zostały omówione w lekcjach 14, 28-31 i 49. Te lekcje celowo pominęły garstkę wzorców odmiany, które wyglądają na nieregularne, lecz w rzeczywistości są uporządkowanym, zamkniętym zbiorem odziedziczonym po tradycji książkowej (λόγια). Spotykasz je nieustannie w gazetach, prawie, nauce i administracji: ο συγγραφέας z liczbą mnogą οι συγγραφείς, rzeczowniki nijakie na -ος, takie jak το κράτος z dopełniaczem του κράτους i liczbą mnogą τα κράτη, kilka przetrwałych form, jak το οξύ / του οξέος i η πειθώ / της πειθούς, oraz przymiotniki dwukońcówkowe (δικατάληκτα) ο/η διεθνής, το διεθνές. Dodaj trzy przyrostki przymiotnika odczasownikowego -τός, -σιμος/-ιμος oraz formę powinności -τέος (η εξεταστέα ύλη), a przeczytasz formalny grecki tekst bez potknięcia. Imiesłowy to osobny temat i należą do lekcji 64.

Zasada

1. Rzeczowniki rodzaju męskiego na -έας. To głównie nazwy wykonawców czynności: ο συγγραφέας „pisarz, autor”, ο γραμματέας „sekretarz”, ο γονέας „rodzic”, ο ιππέας „jeździec”, ο τομέας „sektor, dziedzina”, ο ιερέας „ksiądz, kapłan”, ο προβολέας „reflektor, projektor”. Liczba pojedyncza zachowuje się jak zwykły rzeczownik na -ας (του συγγραφέα), ale liczba mnoga jest książkowa: mianownik i biernik -είς, dopełniacz -έων. Tak więc mianownik liczby mnogiej to οι συγγραφείς, nigdy *οι συγγραφέες, a biernik liczby mnogiej jest z nim identyczny: τους συγγραφείς.

2. Rzeczowniki rodzaju nijakiego na -ος. το κράτος „państwo”, το μέλος „członek”, το έθνος „naród”, το μέγεθος „rozmiar, wielkość”, το λάθος „błąd”, το βάθος „głębokość”, το ενδιαφέρον nie należy do tej klasy, ale το ύψος, το πλήθος, το είδος, το τέλος już tak. Liczą się dwie końcówki: dopełniacz liczby pojedynczej -ους (του κράτους) oraz liczba mnoga -η z dopełniaczem -ών (τα κράτη, των κρατών). Dopełniacz liczby mnogiej zawsze ma akcent na końcówce, a tam, gdzie liczba pojedyncza jest akcentowana na trzeciej sylabie od końca, liczba mnoga przesuwa akcent do przodu: το μέγεθος → τα μεγέθη → των μεγεθών.

3. Książkowe pojedyncze przypadki. Niewielka grupa zachowuje starożytne tematy: το οξύ „kwas” (του οξέος, τα οξέα), το ήμισυ „połowa” — właściwie nie rzeczownik, lecz forma nijaka książkowego przymiotnika ήμισυς, ημίσεια, ήμισυ, żywa tylko w utartych zwrotach (το έτερον ήμισυ, κατά το ήμισυ, εξ ημισείας, η αρχή είναι το ήμισυ του παντός) — το ήπαρ „wątroba” (του ήπατος — rejestr anatomiczny; w codziennej grece mówi się το συκώτι), το πυρ „ogień” (του πυρός, τα πυρά — rejestr wojskowy i przenośny) oraz rodzaju żeńskiego η πειθώ „perswazja” (της πειθούς), której towarzyszy η ηχώ „echo” (dopełniacz της ηχούς lub της ηχώς) i kilka nazw własnych. Są to formy defektywne: warto uczyć się form, które faktycznie występują, a nie pełnej starożytnej tabeli.

4. Przymiotniki dwukońcówkowe na -ης/-ης/-ες (δικατάληκτα). Rodzaj męski i żeński mają wspólną formę, nijaki się różni: ο διεθνής οργανισμός, η διεθνής κοινότητα, το διεθνές δίκαιο. Dopełniacz liczby pojedynczej to -ούς dla wszystkich trzech rodzajów (του/της διεθνούς), mianownik/biernik liczby mnogiej to -είς dla męskiego i żeńskiego oraz -ή dla nijakiego, a końcówka dopełniacza liczby mnogiej jest taka sama dla wszystkich rodzajów: -ων (akcentowana na końcówce niemal u każdego członka klasy: των διεθνών, των ακριβών, των θορυβωδών; wyjątkiem jest πλήρης, który zachowuje własny akcent: των πλήρων). Członkowie tej klasy: ακριβής „dokładny”, συνεχής „ciągły”, σαφής „jasny”, ασφαλής „bezpieczny”, ευγενής „szlachetny”, ειλικρινής „szczery”, επιμελής „pilny”, συνεπής „konsekwentny”, πλήρης „pełny”, a do tego cała rodzina na -ώδης (θορυβώδης „hałaśliwy”, ογκώδης „masywny”).

5. Przymiotniki odczasownikowe. Trzy przyrostki zamieniają czasownik w przymiotnik i wszystkie trzy odmieniają się jak zwykłe przymiotniki na -ος (lekcja 14):

• -τός oznacza, że czynność została lub może zostać wykonana: γραπτός „napisany”, ορατός „widoczny”, φορητός „przenośny”, ανεκτός „znośny”, αγαπητός „drogi, ukochany”.
• -σιμος / -ιμος oznacza możliwość lub przydatność: φαγώσιμος „jadalny”, καύσιμος „palny” (τα καύσιμα „paliwo”), χρήσιμος „użyteczny”, ωφέλιμος „korzystny”, νόμιμος „zgodny z prawem”, κατορθώσιμος „osiągalny”.
• -τέος oznacza powinność — „to, co musi zostać…”. Ma charakter czysto formalny: η εξεταστέα ύλη „materiał do zdania”, η διδακτέα ύλη „materiał do przerobienia”, ο πληρωτέος φόρος „podatek do zapłacenia”, a do tego terminy arytmetyczne ο προσθετέος, ο διαιρετέος.

Formy i schematy

Rodzaj męski -έας: ο συγγραφέας

To samo dla całej rodziny:

Rodzaj nijaki -ος: το κράτος

Ta sama klasa, z widocznym przesunięciem akcentu: το μέγεθος

Książkowe pojedyncze przypadki. Kreska oznacza formę, której współczesny język nie używa; forma w nawiasie jest odnotowana, ale rzadka. ήμισυ jest z nich najuboższy: poza utartymi zwrotami występuje tylko goły rodzaj nijaki, a jego jedynym śladem w przypadku zależnym jest skamielina εξ ημισείας.

Przymiotnik dwukońcówkowy: διεθνής, διεθνής, διεθνές

Powinność na -τέος: εξεταστέος (typ -τός idzie za καλός, καλή, καλό; typ -σιμος / -ιμος idzie za akcentowanym na temacie όμορφος, όμορφη, όμορφο)

Przykłady

Typowe błędy

• οι συγγραφέες -> οι συγγραφείς — rzeczowniki na -έας nie dodają -ες; ich książkowa liczba mnoga to -είς, i pełni ona też funkcję biernika (τους συγγραφείς).
• των κράτων -> των κρατών — dopełniacz liczby mnogiej rzeczowników nijakich na -ος to -ών i zawsze ma akcent na tej końcówce.
• του κράτου -> του κράτους — dopełniacz liczby pojedynczej to -ους; -ου należy do το βιβλίο, a nie do το κράτος.
• τα λάθια -> τα λάθη — το λάθος to rzeczownik nijaki na -ος, jak το κράτος, a nie rzeczownik na -ι, więc liczba mnoga to -η.
• του διεθνή προβλήματος -> του διεθνούς προβλήματος — διεθνή to biernik rodzaju męskiego/żeńskiego; dopełniacz przymiotnika δικατάληκτο kończy się na -ούς w każdym rodzaju.
• οι διεθνής οργανισμοί -> οι διεθνείς οργανισμοί — liczba mnoga od -ής to -είς; forma liczby pojedynczej nie może stać obok rzeczownika w liczbie mnogiej.
• της πειθώς -> της πειθούς — πειθώ tworzy dopełniacz na -ούς i na nic innego. Jego sąsiad η ηχώ jest swobodniejszy: obie formy της ηχούς i της ηχώς są w użyciu.
• των οξών -> των οξέων — το οξύ zachowuje książkowy temat οξε- poza mianownikiem i biernikiem liczby pojedynczej.

Wskazówki

• Dwie końcówki załatwiają całą sprawę w klasie rzeczowników nijakich na -ος: -ους w dopełniaczu liczby pojedynczej oraz -η / -ών w liczbie mnogiej. Jeśli umiesz powiedzieć το κράτος, του κράτους, τα κράτη, των κρατών, potrafisz odmienić bez zastanowienia μέλος, έθνος, μέγεθος, λάθος, ύψος, είδος i πλήθος.
• Uważaj na akcent, nie tylko na litery: μέγεθος, ale μεγέθη i μεγεθών. To zasada trzech sylab z lekcji 27 przesuwa akcent.
• Te wyrazy są na tyle częste, że przyciągają klitykę, więc pamiętaj o drugim akcencie: το μέγεθός του, το έθνος μας (tu nie ma dodatkowego akcentu — έθνος ma tylko dwie sylaby).
• Szybki test na δικατάληκτα: jeśli rodzaj nijaki przymiotnika kończy się na -ές, dopełniacz to -ούς, a liczba mnoga rodzaju męskiego/żeńskiego to -είς. διεθνές → διεθνούς → διεθνείς.
• Kilku członków tej klasy ma akcent na temacie, nie na końcówce. πλήρης i cała rodzina na -ώδης zostawiają akcent na miejscu (το πλήρες, το θορυβώδες, το ογκώδες); warto tam zapamiętać dopełniacz liczby mnogiej των πλήρων, który pozostaje na temacie, podczas gdy θορυβωδών, ογκωδών przesuwają się na końcówkę. W złożeniach typu κακοήθης rodzaj nijaki liczby pojedynczej rzeczywiście cofa akcent o jedną sylabę: συνήθης → το σύνηθες, αυτάρκης → το αύταρκες, κακοήθης → το κακόηθες, επιμήκης → το επίμηκες. Reszta akcentuje końcówkę wszędzie (ακριβής → ακριβές, των ακριβών).
• Formy na -τέος zachowaj tylko dla pisma formalnego. W mowie mówi się η ύλη που θα εξεταστεί, τα χρήματα που πρέπει να πληρωθούν - να + tryb łączący (lekcja 25), a nie przymiotnik.
• Jeśli nie masz pewności, czy liczba mnoga jest książkowa, sprawdź najpierw końcówkę liczby pojedynczej: -έας i rodzaj nijaki -ος zawsze są; rzeczownik na -ι lub rodzaju męskiego na -ος nigdy nie jest.