Wskaźniki dyskursywne i zdania skutkowe
B2 Κειμενικοί δείκτες, συνδετικές λέξεις και αποτελεσματικές προτάσεις 61 / 66
W skrócie
Na poziomie B2 różnica między osobą kompetentną a płynnie mówiącą rzadko polega na nowym czasie gramatycznym — polega na spoiwie. Greka głośno zaznacza łączenia w tekście: λοιπόν otwiera wypowiedź, δηλαδή poprawia to, co się właśnie powiedziało, ωστόσο wprowadza sprzeciw, επομένως i άρα wyciągają wniosek, a ώστε wiąże skutek z przyczyną. Te słowa są tanie w nauce i kosztowne do pominięcia; bez nich twoja greka brzmi jak lista prawdziwych zdań, które po prostu leżą obok siebie.
Dwie rzeczy liczą się tak samo jak znaczenia. Po pierwsze, rejestr: λοιπόν, δηλαδή i κι έτσι to spoiwo mówione, podczas gdy εντούτοις, συνεπώς, αφενός… αφετέρου i μεν… δε to spoiwo pisane, a zmieszanie ich jest natychmiast słyszalne. Po drugie, składnia: większość tych słów to przysłówki, nie spójniki, więc same z siebie nie łączą dwóch zdań — tylko ώστε, που i με αποτέλεσμα να faktycznie budują podrzędne zdanie skutkowe.
Zasada
1. Łączniki zachowują się jak przysłówki; spójniki współrzędne łączą. ωστόσο, επομένως, άρα, εξάλλου, επιπλέον, δηλαδή gramatyka szkolna zalicza do σύνδεσμοι, ale składniowo działają jak przysłówki: komentują całe zdanie, przemieszczają się w jego obrębie i są oddzielane przecinkiem lub kropką. αλλά, και, ούτε, ή to prawdziwe spójniki współrzędne (lekcja 17) i stoją na stałe między dwoma zdaniami. Dlatego όμως zachowuje się inaczej niż αλλά: αλλά jest zespawane z początkiem swojego zdania, a όμως jest ruchome — może otwierać zdanie, następować po pierwszym słowie albo je zamykać.
2. Zdania skutkowe występują w dwóch odmianach.
- ώστε / έτσι ώστε + tryb oznajmujący = skutek naprawdę nastąpił. Έκανε τόσο κρύο, ώστε πάγωσαν οι σωλήνες. Czasownik jest w zwykłym czasie przeszłym lub teraźniejszym; relacjonujesz fakt.
- ώστε να / έτσι ώστε να + tryb łączący = skutek jest zamierzony, planowany lub tylko możliwy. Μίλησε αργά, ώστε να τον καταλάβουν όλοι. Nic nie gwarantuje, że wszyscy rzeczywiście zrozumieli; zdanie podaje cel lub naturalną konsekwencję.
3. τόσο / τέτοιος … που to codzienny wzorzec skutku stopnia: wzmacniacz w zdaniu głównym, που w podrzędnym. Ήταν τόσο κουρασμένος που αποκοιμήθηκε στον καναπέ. τόσο określa przymiotniki, przysłówki i czasowniki; τέτοιος (τέτοια, τέτοιο) określa rzeczownik i zgadza się z nim. Przed tym που nie stawia się przecinka.
4. με αποτέλεσμα να + tryb łączący to neutralna, pisana formuła konsekwencji, częsta w raportach i dziennikarstwie: Έπεσε πυκνή ομίχλη, με αποτέλεσμα να ακυρωθούν οι πτήσεις. Niemal zawsze następuje po niej να, nigdy ότι.
5. Skutek a dopełnienie: ώστε to nie ότι. ότι/πως wprowadzają to, co ktoś mówi lub myśli (lekcja 36). ώστε wprowadza to, co z czegoś wynika. Te dwa nigdy się nie zamieniają: Νομίζω ότι θα βρέξει — ale — Ήταν αργά, ώστε γυρίσαμε με ταξί.
6. Dwie pary tylko pisane. μεν… δε i αφενός… αφετέρου równoważą dwie połowy argumentu. To w ogóle nie mówiona greka; w rozmowie mówi się από τη μια… από την άλλη. Zarówno μεν, jak i δε są poimkowe (postpozytywne): żadne nie otwiera swojej połowy — każde następuje po jej pierwszym słowie, zwykle po przedimku (ο μεν πρώτος τρόπος… ο δε δεύτερος…). Postawienie δε na początku koliduje też z przeczeniem δε(ν).
Formy i schematy
Łączniki według funkcji i rejestru
| Funkcja | Neutralne / mówione | Pisane / formalne | Tłumaczenie |
|---|---|---|---|
| Sekwencja | πρώτα, μετά, ύστερα, στο τέλος | αρχικά, έπειτα, εν συνεχεία, τέλος | najpierw, potem, na koniec |
| Dodanie | επίσης, ακόμα, κι άλλο | επιπλέον, εξάλλου, επιπροσθέτως | też, ponadto, poza tym |
| Mocne dodanie | όχι μόνο… αλλά και | ου μόνον… αλλά και (skamielina, unikać) | nie tylko… ale też |
| Kontrast | όμως, από την άλλη, πάντως | ωστόσο, εντούτοις, αντιθέτως | jednak, niemniej jednak |
| Wniosek | άρα, λοιπόν, γι’ αυτό | επομένως, συνεπώς, ως εκ τούτου | więc, zatem, w konsekwencji |
| Przeformułowanie | δηλαδή, με λίγα λόγια | με άλλα λόγια, ήτοι | czyli, innymi słowy |
| Przykład | π.χ., για παράδειγμα | λόγου χάρη, ενδεικτικά | na przykład |
| Zestawienie | από τη μια… από την άλλη | αφενός… αφετέρου, μεν… δε | z jednej strony… z drugiej |
| Skutek | κι έτσι, οπότε | ώστε, με αποτέλεσμα να | i tak, wskutek czego |
Dwa elementy w kolumnie formalnej to skamieliny καθαρεύουσα, a nie żywa gramatyka: εν συνεχεία zamraża starożytny celownik od η συνέχεια, a ου μόνον — starożytne przeczenie. Współczesna greka nie ma celownika (lekcja 65) — te formy rozpoznawaj przy czytaniu i używaj ich tylko w najbardziej formalnej prozie.
Pozycja w zdaniu
| Łącznik | Na początku zdania | Na drugiej pozycji | Na końcu |
|---|---|---|---|
| αλλά | tak | nie | nie |
| όμως | tak | tak (bardzo częste) | tak |
| ωστόσο | tak | tak | nie |
| επομένως | tak | tak | nie |
| λοιπόν | tak (w mowie) | tak | tak |
| δηλαδή | tak | tak | tak (jako pytanie) |
Zdania skutkowe: pięć wzorców
| Wzorzec | Forma czasownika | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|---|
| ώστε / έτσι ώστε | οριστική | skutek osiągnięty | Κουράστηκε, ώστε έφυγε νωρίς. |
| ώστε να / έτσι ώστε να | υποτακτική | skutek zamierzony / cel | Γράψε καθαρά, ώστε να διαβάζεται. |
| τόσο… που | οριστική | stopień → rzeczywisty skutek | Ήταν τόσο ακριβό που το άφησα. |
| τέτοιος… που | οριστική | rodzaj → rzeczywisty skutek | Είχε τέτοια φασαρία που δεν άκουγα. |
| με αποτέλεσμα να | υποτακτική | konsekwencja pisana | Χάλασε το ασανσέρ, με αποτέλεσμα να ανέβω με τα πόδια. |
τέτοιος odmienia się jak przymiotnik na -ος, -α, -ο
| Πτώση | Αρσενικό εν. | Θηλυκό εν. | Ουδέτερο εν. | Αρσενικό πληθ. | Θηλυκό πληθ. | Ουδέτερο πληθ. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | τέτοιος | τέτοια | τέτοιο | τέτοιοι | τέτοιες | τέτοια |
| Γενική | τέτοιου | τέτοιας | τέτοιου | τέτοιων | τέτοιων | τέτοιων |
| Αιτιατική | τέτοιο(ν) | τέτοια | τέτοιο | τέτοιους | τέτοιες | τέτοια |
| Κλητική | τέτοιε | τέτοια | τέτοιο | τέτοιοι | τέτοιες | τέτοια |
τόσος odmienia się też, gdy liczy rzeczownik (τόσος κόσμος, τόση ζέστη, τόσα λεφτά); przed przymiotnikiem, przysłówkiem lub czasownikiem jest nieodmienną formą τόσο: τόσο ακριβό, τόσο γρήγορα, δούλεψε τόσο.
άρα a γι’ αυτό — oba tłumaczy się jako „więc”, ale pełnią różne funkcje:
| άρα / επομένως | γι’ αυτό | |
|---|---|---|
| Λογική σχέση | wnioskowanie: z A wywnioskowuję B | przyczyna: z powodu A, B się wydarzyło |
| Παράδειγμα | Το φως είναι αναμμένο, άρα είναι σπίτι. | Ήταν άρρωστος, γι’ αυτό δεν ήρθε. |
| Ύφος | argumentacja, dedukcja | codzienna przyczyna i skutek |
δηλαδή a λοιπόν
| δηλαδή | λοιπόν | |
|---|---|---|
| Δουλειά | przeformułowuje: „to znaczy”, „czyli” | otwiera lub wznawia wypowiedź: „a więc, no to” |
| Θέση | przed przeformułowaniem albo samodzielnie jako pytanie | zwykle na początku albo po pierwszym słowie |
| Ύφος | mówione i pisane | tylko mówione |
| Παράδειγμα | Είναι φιλόλογος, δηλαδή διδάσκει γλώσσα. | Λοιπόν, τι κάνουμε τώρα; |
Przykłady
| Ελληνικά | Polski |
|---|---|
| Λοιπόν, ας ξεκινήσουμε από την αρχή. | No dobrze, zacznijmy od początku. |
| Δεν απάντησε στα μηνύματα· δηλαδή δεν θέλει να μιλήσει. | Nie odpowiedział na wiadomości; czyli nie chce rozmawiać. |
| Τα εισιτήρια εξαντλήθηκαν νωρίς· ωστόσο βρήκαμε δύο θέσεις. | Bilety wyprzedały się wcześnie; mimo to znaleźliśmy dwa miejsca. |
| Η γέφυρα είναι κλειστή, επομένως θα κάνουμε τον κύκλο. | Most jest zamknięty, więc pojedziemy okrężną drogą. |
| Το αυτοκίνητό του λείπει, άρα έχει ήδη φύγει. | Jego samochodu nie ma, więc pewnie już wyjechał. |
| Όχι μόνο άργησε, αλλά και ξέχασε τα χαρτιά. | Nie tylko się spóźnił, ale też zapomniał dokumentów. |
| Έκανε τόση ζέστη που δεν κοιμήθηκε κανείς. | Było tak gorąco, że nikt nie spał. |
| Μας έδωσε τέτοιες οδηγίες που χαθήκαμε αμέσως. | Dał nam takie wskazówki, że od razu się zgubiliśmy. |
| Μίλησε καθαρά, ώστε να τον καταλάβουν και οι μαθητές. | Mówił wyraźnie, żeby zrozumieli go też uczniowie. |
| Ξέχασε το κλειδί, ώστε περίμενε μία ώρα στο κρύο. | Zapomniał klucza, wskutek czego czekał godzinę na zimnie. |
| Έγινε διακοπή ρεύματος, με αποτέλεσμα να χαθεί το αρχείο. | Był zanik prądu, wskutek czego plik się zgubił. |
| Αφενός το σχέδιο κοστίζει πολύ, αφετέρου χρειάζεται χρόνο. | Z jednej strony plan dużo kosztuje, z drugiej wymaga czasu. |
| Η μεν πρώτη λύση είναι φθηνή, η δε δεύτερη πιο γρήγορη. | Pierwsze rozwiązanie jest tanie, drugie szybsze. |
| Δεν έχω χρόνο· εξάλλου, το έχω ξανακάνει. | Nie mam czasu; poza tym już to robiłem. |
| Πρώτα μαζεύουμε τα στοιχεία, έπειτα τα ελέγχουμε και τέλος γράφουμε. | Najpierw zbieramy dane, potem je sprawdzamy, a na koniec piszemy. |
Typowe błędy
- Λοιπόν, από τα παραπάνω προκύπτει ότι… (σε δοκίμιο) -> Επομένως, από τα παραπάνω προκύπτει ότι… — λοιπόν to mowa otwierająca wypowiedź; pisana argumentacja wymaga επομένως, συνεπώς lub άρα.
- Δεν ήρθε αλλά κανείς. -> Δεν ήρθε όμως κανείς. / Αλλά δεν ήρθε κανείς. — όμως to nie αλλά: όμως przemieszcza się swobodnie (Όμως δεν ήρθε κανείς. / Δεν ήρθε όμως κανείς.), podczas gdy αλλά jest zespawane z początkiem swojego zdania i nigdy nie można go przesunąć w głąb zdania.
- Ήταν αργά, ώστε ότι φύγαμε. -> Ήταν αργά, ώστε φύγαμε. — ώστε już podrzędnie łączy zdanie; drugi spójnik podrzędny jest niegramatyczny, a ότι nigdy po nim nie następuje.
- Έκανα λάθος, ώστε να μου φώναξε. -> Έκανα λάθος, ώστε μου φώναξε. — krzyk naprawdę się wydarzył, więc wymagany jest tryb oznajmujący; ώστε να zamieniłoby to w zwykły cel.
- Ήταν τόσο κρύο, που πάγωσα. -> Ήταν τόσο κρύο που πάγωσα. — przed που w zdaniu skutkowym z τόσο/τέτοιος nie stawia się przecinka; to jedna zwarta całość.
- Δεν διάβασε, άρα κόπηκε στις εξετάσεις. -> Δεν διάβασε, γι’ αυτό κόπηκε στις εξετάσεις. — to rzeczywista przyczyna, a nie wniosek z dowodów; άρα zachowaj dla dedukcji.
- Επιπλέον, ρε παιδιά, πάμε για καφέ; -> Ακόμα κάτι, ρε παιδιά: πάμε για καφέ; — επιπλέον należy do rejestru pisanego i gryzie się ze swobodną mową.
- Αφενός δουλεύω, από την άλλη σπουδάζω. -> Αφενός δουλεύω, αφετέρου σπουδάζω. — obie połowy pary równoważącej muszą pochodzić z tego samego rejestru i z tej samej pary.
- Με αποτέλεσμα ότι έκλεισε ο δρόμος. -> Με αποτέλεσμα να κλείσει ο δρόμος. — to wyrażenie jest utrwalone z να + υποτακτική.
Wskazówki
- Segreguj swoje łączniki do dwóch szufladek już w dniu, gdy się ich uczysz: mowa (λοιπόν, δηλαδή, πάντως, κι έτσι, οπότε) i papier (ωστόσο, εντούτοις, συνεπώς, εξάλλου, αφενός… αφετέρου). Sięgnięcie do złej szufladki to najbardziej słyszalne potknięcie na poziomie B2.
- Sprawdź ώστε pytaniem: czy to się wydarzyło? Tak → tryb oznajmujący (ώστε έφυγε). Tylko zamierzone lub oczekiwane? → ώστε να (ώστε να φύγει).
- Jeśli możesz zastąpić słowo znaczeniem „jednak” i nadal potrzebujesz przed nim kropki lub przecinka, to jest to przysłówek — więc nie używaj go tak, jak używasz αλλά.
- δηλαδή samodzielnie, z rosnącą intonacją i «;», to bardzo przydatny chwyt konwersacyjny: «Δηλαδή;» = „Czyli?” / „To co właściwie mówisz?”
- Zachowaj άρα do rozumowania wstecz od dowodów, a γι’ αυτό do rozumowania w przód od przyczyny. Rodzimi użytkownicy słyszą tę różnicę nawet w swobodnej rozmowie.
- Pamiętaj, że τέτοιος zgadza się ze swoim rzeczownikiem, ale τόσο jest nieodmienne przed przymiotnikami i przysłówkami: τέτοιος θόρυβος, τέτοια βροχή — ale τόσο δυνατά, τόσο ακριβά.
- μεν… δε to skamieniała para, która przetrwała w prozie formalnej. Rozpoznawaj ją, czytając artykuł wstępny w gazecie; nie używaj jej w mailu do znajomego.