W skrócie

Greka tworzy nowe słowa na dwa sposoby. Derywacja (παραγωγή) doczepia do tematu przedrostek (πρόθημα) lub przyrostek (επίθημα): καθαρός -> καθαρίζω, κλειδώνω -> ξεκλειδώνω. Złożenie (σύνθεση) zespaja dwa słowa łącznikiem -ο-: χαρτί + πετσέτα -> χαρτοπετσέτα.

Trzy rzeczy sprawiają, że zasługuje to na osobną lekcję, a nie tylko listę słówek:

• Przyrostek decyduje o rodzaju i deklinacji nowego rzeczownika. Gdy już wiesz, że -ση jest rodzaju żeńskiego, a -μα nijakiego, nigdy więcej nie musisz uczyć się tych rodzajów osobno.
• Nowe słowo dostaje jeden akcent i często nie tam, gdzie miało go którekolwiek z pierwotnych słów: ψάρι + σούπα -> ψαρόσουπα.
• Niewielki zbiór przyrostków jest produktywny — rodzimi użytkownicy codziennie tworzą nimi nowe słowa (σκανάρω, ποστάρω, ταινιάρα). Większość pozostałych jest zastygła i tworzenie nimi nowych słów daje niepoprawny wyraz.

Formy zgrubiałe (μεγεθυντικά) na -άρα, -αράς, -αρος, -ούκλα to przyrostki znaczące „duży / imponujący” — -άρα i -αράς tworzą nowe słowa najswobodniej, -αρος i -ούκλα są rzadsze, ale wciąż budują nowe słowa od rzeczowników — i wszystkie nadpisują rodzaj podstawy. Zdrobnienia są ich lustrzanym odbiciem i należą do lekcji 41.

Zasada

Cztery części. Każde greckie słowo można rozłożyć na πρόθημα + θέμα + επίθημα + κατάληξη. θέμα (temat) niesie znaczenie leksykalne, κατάληξη (końcówka fleksyjna) niesie przypadek/osobę i zmienia się wraz z odmianą słowa, a επίθημα (przyrostek słowotwórczy) stoi między nimi i się nie zmienia: w ξε-κλειδ-ών-ω to właśnie -ω zmienia się w -εις, -ει, podczas gdy -ων- pozostaje bez zmian przez cały czas teraźniejszy (zastępuje je tylko temat dokonany: ξεκλείδωσα).

Przyrostki przypisują klasę. Przyrostek słowotwórczy robi dwie rzeczy naraz: zmienia znaczenie i przydziela słowo do konkretnej deklinacji lub koniugacji. -ση zawsze daje rzeczownik żeński klasy λύση; -μα zawsze daje rzeczownik nijaki klasy μάθημα (dop. του μαθήματος); -ποιώ zawsze daje czasownik ściągnięty drugiej koniugacji (απλοποιώ, απλοποιείς). A więc wybrana końcówka ustala cały paradygmat odmiany.

Przedrostki doczepiają się do gotowych słów. ξε-, ξανα-, παρα- łączą się z w pełni ukształtowanym czasownikiem i nie zmieniają jego koniugacji: γράφω -> ξαναγράφω odmienia się dokładnie tak jak γράφω. Książkowe przedrostki α-/αν-, υπερ-, συν-, δυσ-/ευ- są odziedziczone, ale wciąż produktywne; συν- upodabnia się do następującej po nim spółgłoski (συν + μαθητής -> συμμαθητής, συν + κάτοικος -> συγκάτοικος).

Złożenie posługuje się -ο-. Usuń końcówkę pierwszego słowa, dodaj -ο-, a następnie dołącz drugie słowo: αλάτι + πιπέρι -> αλατοπίπερο. Pierwszy człon traci akcent całkowicie; złożenie zachowuje dokładnie jeden. Bardzo często ten akcent cofa się tak daleko w lewo, jak pozwala na to zasada trzech sylab (ψαρόσουπα, αγριόγατα, ποδόσφαιρο), ale wiele złożeń po prostu zachowuje własny akcent drugiego członu (χαρτοπετσέτα, μαυροπίνακας). Nie da się tego przewidzieć od podstaw — naucz się złożenia jako gotowego słowa.

W złożeniach czasownik + czasownik odmienia się tylko drugi czasownik; pierwszy pojawia się jako sam temat plus -ο-: ανοίγω + κλείνω -> ανοιγοκλείνω, μπαίνω + βγαίνω -> μπαινοβγαίνω, πηγαίνω + έρχομαι -> πηγαινοέρχομαι.

Złożenia wyrazowe (πολυλεκτικά σύνθετα) zestawiają obok siebie dwa rzeczowniki bez samogłoski łączącej, zapisywane z łącznikiem albo po prostu jako dwa słowa — słowniki podają je bez łącznika (λέξη κλειδί, θέση κλειδί, άνθρωπος κλειδί): λέξη-κλειδί, παιδί-θαύμα, εταιρεία-κολοσσός. Oba rzeczowniki przechodzą do liczby mnogiej, a drugi zostaje w mianowniku — to dopowiedzenie (apozycja), nie dopełniacz: λέξεις-κλειδιά, παιδιά-θαύματα.

Skrótowce (αρκτικόλεξα) zapisuje się wielkimi literami, bez akcentów i (we współczesnym użyciu) bez kropek. Ich rodzaj pochodzi od głównego rzeczownika pełnej nazwy: η ΔΕΗ (η επιχείρηση), τα ΚΤΕΛ (τα ταμεία), τα ΕΛΤΑ (τα ταχυδρομεία). Nie odmieniają się.

Formy zgrubiałe wyrażają duży rozmiar, a równie często podziw albo prostactwo. -άρα to koń roboczy tej kategorii i zawsze daje rodzaj żeński, niezależnie od podstawy: το αμάξι -> η αμαξάρα, το βιβλίο -> η βιβλιάρα. -αράς tworzy męski rzeczownik osobowy (z żeńskim -αρού): η κοιλιά -> ο κοιλαράς, η κοιλαρού. -αρος i -ούκλα są starsze i dużo rzadsze, ale wciąż tworzą się od rzeczowników: το παιδί -> ο παίδαρος, το κορίτσι -> ο κορίτσαρος, το χέρι -> η χερούκλα, το μάτι -> η ματούκλα. Wszystkie należą do potocznego, mówionego rejestru.

Formy i schematy

Analiza słowa

Produktywne przyrostki rzeczownikowe

Wybór między -ση / -ξη / -ψη nie jest dowolny: powtarza on temat dokonany. λύ-σ-ω -> λύση, πρά-ξ-ω -> πράξη, σκε-ψ- -> σκέψη.

Produktywne przyrostki przymiotnikowe

Produktywne przyrostki czasownikowe

Przedrostki

Złożenie z -ο-

Złożenia wyrazowe i skrótowce

Formy zgrubiałe

Rzeczownik pochodny na -ση: η ενημέρωση

Akcent przesuwa się w prawo w liczbie mnogiej (ενημέρωση -> ενημερώσεις, των ενημερώσεων): te rzeczowniki są pochodzenia książkowego i w liczbie mnogiej akcent pada na ostatnią sylabę tematu, tuż przed końcówką. Formalna pisana greka ma też dopełniacz liczby pojedynczej της ενημερώσεως — formę książkową, omówioną w lekcji 62.

Forma zgrubiała na -άρα: η αμαξάρα

Rzeczowniki na -άρα nie mają używanego dopełniacza liczby mnogiej — nie istnieje *των αμαξάρων. Należą do klasy πείνα, która po prostu nie ma tej formy; zamiast tego przeformułuj zdanie (η τιμή στις αμαξάρες).

Rzeczownik złożony: το χειρόγραφο (χέρι + γράφω)

Zwróć uwagę na akcent przesuwający się w prawo w dopełniaczu: χειρόγραφο -> του χειρογράφου, των χειρογράφων.

Czasownik na -ώνω: ενημερώνω (ενεστώτας)

Czasownik na -ποιώ: απλοποιώ (ενεστώτας)

Czasownik złożony: μπαινοβγαίνω (ενεστώτας)

Odmienia się tylko βγαίνω. W imperfekcie akcent się cofa: μπαινόβγαινα, μπαινόβγαινες, μπαινόβγαινε.

Przykłady

Typowe błędy

• ξεγράφω την εργασία -> ξαναγράφω την εργασία — ξε- oznacza „cofnięcie czynności”, więc ξεγράφω to „wykreślić, odpisać”; „ponownie” to ξανα-.
• χαρτιπετσέτα -> χαρτοπετσέτα — samogłoską łączącą w złożeniu jest zawsze -ο-, niezależnie od tego, jaką końcówkę miało pierwsze słowo.
• ψαροσούπα -> ψαρόσουπα — złożenie zachowuje dokładnie jeden akcent, a w tym słowie cofa się on na trzecią sylabę od końca.
• ανοίγω-κλείνω το παράθυρο -> ανοιγοκλείνω το παράθυρο — w złożeniu czasownik + czasownik odmienia się tylko drugi czasownik; pierwszy to sam temat plus -ο-.
• ένα ξυλικό τραπέζι -> ένα ξύλινο τραπέζι — -ινος znaczy „zrobiony z / należący do”, a -ικός znaczy „związany z” (ιστορικός, παιδικός).
• καθαροποιώ το σπίτι -> καθαρίζω το σπίτι — -ποιώ jest pochodzenia książkowego i nie tworzy już codziennych czasowników: nowe słowa, które tworzy, są techniczne lub urzędowe (ψηφιοποιώ, ιδιωτικοποιώ), więc do codziennej czynności użyj istniejącego już czasownika na -ίζω. Utrwalone czasowniki na -ποιώ same w sobie są słowami zwyczajnymi, a nie formalnymi: τακτοποιώ τα ρούχα μου to zwykła, mówiona greka.
• το αμαξάρα -> η αμαξάρα — to przyrostek zgrubiały, a nie słowo podstawowe, ustala rodzaj: -άρα jest żeńskie, nawet gdy podstawa το αμάξι jest nijaka.
• Το χειρόγραφο του χάθηκε. -> Το χειρόγραφό του χάθηκε. — słowo akcentowane na trzeciej sylabie od końca przyjmuje drugi akcent, gdy następuje po nim zaimek słaby.
• η Δεη μάς έστειλε λογαριασμό -> η ΔΕΗ μάς έστειλε λογαριασμό — skrótowce pozostają wielkimi literami i nie mają akcentu.

Wskazówki

• Przyrostek daje ci rodzaj za darmo: -ση/-ξη/-ψη, -ότητα, -ιά, -άρα są rodzaju żeńskiego; -μα, -είο, -τήριο, -άδικο są rodzaju nijakiego; -τής jest rodzaju męskiego, obok niego stoi -τρια. Naucz się przyrostka raz, zamiast uczyć się rodzaju każdego słowa osobno.
• Aby wybrać między -ση, -ξη a -ψη, spójrz na temat dokonany: λύ-σ-ω -> λύση, πρά-ξ-ω -> πράξη, σκε-ψ- -> σκέψη.
• Trzy przyrostki „miejsca” różnią się rejestrem, nie znaczeniem: -είο jest neutralny (φαρμακείο, βιβλιοπωλείο), -τήριο jest funkcjonalny (γυμναστήριο, καθαριστήριο), -άδικο/-ίδικο jest potoczny (ψαράδικο, σουβλατζίδικο).
• -άρω to drzwi, którymi wchodzą zapożyczenia, z aorystem na -αρα (παρκάρω -> πάρκαρα, σκανάρω -> σκάναρα). Używaj go do prawdziwych zapożyczeń, a nie po to, by upiększyć wymyślone przez siebie słowo.
• Pamiętaj, że συν- upodabnia się do tego, co następuje: συν + μαθητής -> συμμαθητής, συν + κάτοικος -> συγκάτοικος, ale συνεργάζομαι, συνάδελφος.
• Formy zgrubiałe należą do rejestru mówionego i zwykle znaczą „imponujący”, a nie dosłownie „duży”: μια ταινιάρα to świetny film, μια καφεδάρα to porządna kawa. Trzymaj je z dala od tekstów formalnych.
• Jeśli nie pamiętasz utrwalonego złożenia, nie twórz go na własną rękę — użyj złożenia wyrazowego albo dwóch osobnych słów (λέξη-κλειδί, παιδί-θαύμα). Ukucie brzmiącego wiarygodnie, ale nieistniejącego słowa to błąd, który zawsze widać.