W skrócie

Szyk wyrazów w grece jest swobodny, ale nie przypadkowy. Ponieważ końcówki przypadków wskazują, kto co robi, pozycja w zdaniu jest wolna, by wskazywać coś innego: to, o czym zdanie mówi (temat wypowiedzi) i to, co jest w nim nowe (remat/ognisko). Temat będący dopełnieniem, przesunięty na początek zdania, musi zostać powtórnie podjęty przez zaimek słaby wewnątrz zdania (Τον Γιάννη τον είδα χθες); kontrastywnie przesunięte na początek ognisko nigdy nie jest podwajane (ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ είδα, όχι τη Μαρία). Wszystko inne może się swobodnie przemieszczać, z wyjątkiem przedczasownikowego łańcucha δεν θα / να μην / ας μην — klityk dopełniacza — klityk biernika — czasownik, który jest zespawany na stałe.

Zasada

Przypadek wskazuje funkcję, pozycja wskazuje informację. Wszystkie trzy poniższe zdania mówią, że Janis widział Marię, ponieważ ο Γιάννης jest zawsze w mianowniku, a τη Μαρία zawsze w bierniku:

• Ο Γιάννης είδε τη Μαρία. — neutralny szyk PODM-ORZ-DOP; mówisz mi, co zrobił Janis.
• Είδε τη Μαρία ο Γιάννης. — szyk ORZ-DOP-PODM; całe zdarzenie jest nowe, podmiot pojawia się na końcu jako część niosąca informację.
• Τη Μαρία την είδε ο Γιάννης. — dopełnienie jest tematem wypowiedzi („jeśli chodzi o Marię…”), więc zostaje przesunięte na początek i podjęte ponownie przez την.

Osoba mówiąca po angielsku instynktownie odczytuje pierwszy rzeczownik jako podmiot. Greka nie daje takiej wygody: czytaj przedimek i końcówkę, a nie pozycję w zdaniu.

Temat wypowiedzi (θέμα): przesuń go na początek i podwój. Odniesienie, które jest już znane albo na które przełączamy rozmowę, trafia na lewy skraj zdania. Gdy tym odniesieniem jest dopełnienie, zdanie musi mimo to zawierać jego zaimek słaby, zgodny w rodzaju, liczbie i przypadku. To właśnie κλιτικός αναδιπλασιασμός, podwojenie klityczne:

• Τον Γιάννη τον είδα χθες. (dopełnienie w bierniku, podwojone przez τον)
• Της Μαρίας της το έδωσα. (dopełnienie dalsze w dopełniaczu, podwojone przez της; το to klityk dopełnienia bliższego)
• Το ψωμί το αγόρασα, το γάλα το ξέχασα.

Jeśli pominiesz klityk, zdanie nie staje się „trochę gorsze” — zmienia znaczenie i jest odczytywane jako ognisko.

Ognisko (εστίαση): przesuń je na początek i zostaw bez podwojenia. Składnik, który poprawia, kontrastuje lub odpowiada na pytanie, jest przesuwany na początek bez podwojenia i w mowie niesie główny akcent zdaniowy:

• Τον Γιάννη είδα, όχι τη Μαρία. — „To Janisa widziałem”.
• Αύριο φεύγουμε, όχι σήμερα.
• — Ποιον περιμένεις; — Τον διευθυντή περιμένω.

A więc obecność lub brak jednego małego słowa to cała różnica: Τον Γιάννη τον είδα = temat wypowiedzi („jeśli chodzi o Janisa, to go widziałem”); Τον Γιάννη είδα = ognisko („to Janisa widziałem”).

Przesunięcie w prawo (δεξιά μετατόπιση). To samo podwojenie działa też odwrotnie. Zaczynasz od klityka, a pełną frazę dodajesz na końcu jako dopowiedzenie, zwykle po to, by coś doprecyzować lub złagodzić:

• Τον είδα χθες, τον Γιάννη.
• Της το έστειλα ήδη, της Μαρίας.

Szyk prezentacyjny: czasownik na pierwszym miejscu. Zupełnie nowy, nieokreślony uczestnik nie jest ogłaszany w pozycji podmiotu. Greka przedstawia go po czasowniku: Ήρθε ένας άντρας και σε ζήτησε. Ένας άντρας ήρθε nie jest niegramatyczne, ale zakłada, że mieliśmy już na myśli konkretnego mężczyznę.

Przedczasownikowy łańcuch jest sztywny. Cała powyższa swoboda kończy się przy czasowniku. Przy czasowniku w formie osobowej zaimki słabe stoją przed nim, w ustalonym łańcuchu, między którego ogniwa nic nie da się wstawić:

δεν → θα → klityk dopełniacza → klityk biernika → czasownik να / ας → μην → klityk dopełniacza → klityk biernika → czasownik μην → klityk dopełniacza → klityk biernika → czasownik

Zwróć uwagę, gdzie stoi przeczenie: δεν stoi przed θα, ale μην stoi po να i ας, nigdy odwrotnie. Δεν θα σου το πω. Να μου το δώσεις. Να μην μου το πεις. Ας τους τα στείλουμε. Μην μας το ξαναπείς. Przysłówki, podmioty i wszystko inne musi stać poza łańcuchem: Δεν θα σου το πω αύριο (a nie w jego środku). Tylko tryb rozkazujący i imiesłów przysłówkowy stawiają zaimki po czasowniku: Δώσε μού το. Βλέποντάς τον, χαμογέλασα.

Mocne zaimki dopełnienia są podwajane. Akcentowany zaimek dopełnienia (εμένα, εσένα, αυτόν) nie stoi sam: Εμένα μου το είπε. Εσένα σε περιμένουν. Wyjątkiem jest opisana wyżej zasada ogniska: mocny zaimek, który sam stanowi kontrast, zostaje bez podwojenia (ΕΜΕΝΑ ρώτησαν, όχι εσένα).

Formy i schematy

To przypadek, a nie pozycja, wskazuje uczestników zdarzenia. Zwróć uwagę na przesunięcie akcentu w dopełniaczu liczby mnogiej.

Zaimki słabe (αδύνατοι), które dokonują podwojenia:

Przedczasownikowy łańcuch, pozycja po pozycji:

Łańcuch zachowuje swój kształt we wszystkich sześciu osobach:

Ta sama treść zdania w czterech różnych ujęciach:

Przykłady

Typowe błędy

• Τον Γιάννη είδα χθες (w znaczeniu „jeśli chodzi o Janisa, to go widziałem”) -> Τον Γιάννη τον είδα χθες — przesunięty na początek temat wypowiedzi musi zostać podjęty przez klityk; bez niego słuchacz odczyta to jako kontrast („to Janisa widziałem”).
• Τον Γιάννη τον είδα, όχι τη Μαρία -> Τον Γιάννη είδα, όχι τη Μαρία — kontrastywne ognisko nigdy nie jest podwajane; klityk znosi kontrast.
• Της Μαρίας έδωσα το κλειδί (jako temat wypowiedzi) -> Της Μαρίας της έδωσα το κλειδί — przesunięte na początek dopełnienie w dopełniaczu potrzebuje swojego klityka dopełniacza, tak samo jak dopełnienie w bierniku.
• Ο Γιάννης είδε η Μαρία -> Ο Γιάννης είδε τη Μαρία — funkcję określa przypadek, a nie pozycja; drugi mianownik jest odczytywany jako drugi podmiot, a nie jako dopełnienie.
• Είδα τον στην αγορά -> Τον είδα στην αγορά — przy czasowniku w trybie oznajmującym zaimek słaby stoi przed nim; zaimki po czasowniku należą wyłącznie do trybu rozkazującego i imiesłowu przysłówkowego.
• Δεν σου θα το πω -> Δεν θα σου το πω — pozycje są uporządkowane: άρνηση/μόριο, θα ή μην, γενική, αιτιατική, ρήμα, i nigdy się nie zamieniają miejscami.
• Θα δεν σου το πω -> Δεν θα σου το πω — δεν stoi poza θα, na samym początku łańcucha. Przy να i ας jest odwrotnie: μην να μου το πεις -> να μην μου το πεις.
• Δεν θα σου το αύριο πω -> Δεν θα σου το πω αύριο — nic nie można wstawić do środka łańcucha, nawet jednowyrazowego przysłówka.
• Δεν θα το σου πω -> Δεν θα σου το πω — klityk dopełniacza (dopełnienia dalszego) poprzedza klityk biernika (dopełnienia bliższego).
• Ένας άντρας ήρθε και σε ζήτησε (wprowadzające nieznaną osobę) -> Ήρθε ένας άντρας και σε ζήτησε — zupełnie nowi, nieokreśleni uczestnicy są przedstawiani po czasowniku.
• Εμένα το είπαν πρώτα -> Εμένα μου το είπαν πρώτα — mocny zaimek dopełnienia potrzebuje w zdaniu swojego słabego bliźniaka, chyba że sam stanowi kontrastywne ognisko.

Wskazówki

• Zanim cokolwiek przesuniesz na początek, zadaj sobie jedno pytanie: stare czy nowe? Stare i już obecne w rozmowie = temat wypowiedzi, więc przesuń je na początek i podwój. Nowe, korygujące albo odpowiadające na pytanie = ognisko, więc przesuń je na początek i zostaw bez podwojenia.
• Podwajający klityk zgadza się z przesuniętą na początek frazą w rodzaju, liczbie i przypadku: τον Γιάννη → τον, τη Μαρία → την, τα παιδιά → τα, της Μαρίας → της.
• Podwojenie lubi dopełnienia określone, konkretne (τον καφέ, το γράμμα σου, τον διευθυντή). Zwykłych nieokreślonych dopełnień się nie podwaja: mówi się Αγόρασα ένα βιβλίο, a nie podwojoną wersję tego zdania.
• Naucz się łańcucha jako jednego słowa fonologicznego: δεν-θα-σου-το-πω. Jeśli potrafisz usłyszeć go jako jedną całość, nigdy nie wstawisz w jego środek przysłówka.
• Szyk z czasownikiem na pierwszym miejscu to zwykły szyk narracyjny i nagłówkowy (Έφτασε η άνοιξη, Ξεκίνησαν οι εργασίες), więc nie odczytuj go jako poetycką inwersję.
• Ponieważ podmiot będący tematem wypowiedzi jest zwykle pomijany, w większości rzeczywistych zdań wypełnione są tylko pozycje dopełnienia i przysłówka — zob. opuszczanie podmiotu.
• W piśmie ognisko często zaznacza się wielkimi literami lub kursywą; słowo zapisane WIELKIMI LITERAMI traci akcent (ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ) zgodnie ze zwykłą grecką konwencją. Gdy zaimki stoją po czasowniku, dodatkowy akcent podlega zasadzie trzech sylab, a nie ich liczbie: czytaj czasownik i klityki jako jedno słowo, a jeśli jego akcent wypada wtedy poza trzy ostatnie sylaby, dodaje się drugi akcent — na ostatniej sylabie samego czasownika (Βλέποντάς τον) albo na pierwszym klityku, gdy po trybie rozkazującym następują dwa z nich (Δώσε μού το). Dopóki akcent mieści się w trzech ostatnich sylabach, nic się nie dodaje: Πάρε το, Μιλώντας του.