W skrócie

Greka ma dwa zaimki względne. Jeden, που, nigdy nie zmienia formy i wykonuje całą codzienną pracę (lekcja 37). Drugi, ο οποίος, jest pełnoprawnym wyrazem odmiennym: nosi przedimek i odmienia się przez rodzaj, liczbę i przypadek jak przymiotnik na -ος, -α, -ο. Ponieważ się odmienia, wypowiada głośno to, co που pozostawia domysłom — do jakiego rzeczownika się odnosi i jaką funkcję pełni we własnym zdaniu. Ta precyzja kosztuje rejestr: ο οποίος należy do gazet, umów, wyroków sądowych i prozy naukowej, a w zwykłej rozmowie brzmi sztywno.

Cała lekcja opiera się na jednym podziale: rodzaj i liczba pochodzą od poprzednika, a przypadek — z roli pełnionej wewnątrz zdania względnego. Weź te dwie informacje z dwóch różnych miejsc, a forma ułoży się sama.

Zasada

1. To przedimek + zaimek, zawsze razem. Jednostką jest ο οποίος, η οποία, το οποίο — nigdy sam οποίος. Przedimek odmienia się razem z zaimkiem, a po przyimku to przyimek rządzi przedimkiem: με την οποία, σε → στους οποίους, από τα οποία.

2. Rodzaj i liczba: patrz w lewo, na poprzednik. Η απόφαση jest rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej, więc zaimek też będzie żeńskim rodzajem w liczbie pojedynczej, niezależnie od tego, co robi dalej: η απόφαση η οποία ελήφθη, η απόφαση την οποία πήραμε, η απόφαση για την οποία συζητήσαμε.

3. Przypadek: patrz w prawo, do wnętrza zdania. Zaimek przybiera przypadek wymagany przez swój własny czasownik lub przyimek. Podmiot → mianownik. Dopełnienie bliższe → biernik. Posiadacz → dopełniacz. Dopełnienie przyimka → cokolwiek dany przyimek wymaga (w dimotyce — biernik; z przyimkami książkowymi — dopełniacz, lekcja 63). Przypadek poprzednika nie ma znaczenia: w Ευχαρίστησα τον γιατρό ο οποίος με χειρούργησε τον γιατρό jest w bierniku, ale zaimek jest podmiotem χειρούργησε, więc stoi w mianowniku.

4. Właśnie tu που zawodzi. Που nie da się odmienić i nie może stać po przyimku, więc gdy pozycja objęta zdaniem względnym to coś innego niż podmiot lub dopełnienie bliższe, mówiona greka albo pozostawia związek niewypowiedzianym (ο λόγος που έφυγε, το κατάστημα που ψωνίζω, η πόλη που ζω), albo zapełnia lukę dublującym zaimkiem słabym dalej w zdaniu — a przy dopełnieniu dalszym lub posiadaczu ten zaimek nie jest opcjonalny:

• ο άντρας που του μίλησα („ten mężczyzna, że z nim rozmawiałem”) → w piśmie: ο άντρας στον οποίο μίλησα
• το θέμα που μιλήσαμε γι’ αυτό → w piśmie: το θέμα για το οποίο μιλήσαμε
• ο συγγραφέας που διάβασα το βιβλίο του → w piśmie: ο συγγραφέας του οποίου το βιβλίο διάβασα

Te dwie strategie się wykluczają. Ο οποίος już niesie przypadek, więc dodatkowy dublujący klityk byłby niegramatyczny.

5. Ujednoznacznienie. Przy dwóch możliwych poprzednikach που wskazuje na oba, a ο οποίος wskazuje na jeden konkretny: η κόρη του υπουργού, η οποία μιλάει τρεις γλώσσες (córka) wobec η κόρη του υπουργού, ο οποίος μιλάει τρεις γλώσσες (minister). Zdania nierestrykcyjne — te oddzielone przecinkiem — również lepiej czyta się z ο οποίος w tekście pisanym.

6. Rejestr. Używaj ο οποίος w raportach, esejach, pismach urzędowych, prasie i tekstach prawnych, a także wtedy, gdy jasność naprawdę tego wymaga. W mowie wybieraj που; swobodne zdanie zbudowane na ο οποίος brzmi jak urzędnik czytający na głos. Zdania względne wolne, bez żadnego poprzednika („ktokolwiek”, „cokolwiek”), to osobna konstrukcja — lekcja 46.

Formy i schematy

Liczba pojedyncza. Zwróć uwagę, że akcent nigdy się nie przesuwa: spoczywa na -οί- w każdej formie (οποίος, οποίου, οποίων), w przeciwieństwie do rzeczownika takiego jak ο άνθρωπος → του ανθρώπου.

Liczba mnoga:

Zaimek względny nie ma wołacza — nie można się do niego zwrócić — więc te pola są trwale puste. Biernik liczby pojedynczej rodzaju męskiego to τον οποίο w zwykłej pisanej grece; pełniejsze τον οποίον — a w starszej prozie prawniczej nawet την οποίαν — to pozostałość katarewusy w samym zaimku, zapisywana przed każdym dźwiękiem, więc nie jest to przypadek fonologicznej zasady końcowego -ν z lekcji 8 (ta zasada dotyczy tylko τον, την, έναν, δεν, μην, αυτόν).

Po przyimku widoczną pracę wykonuje przedimek:

Ta sama relacja, powiedziana dwa razy — strategia mówiona wobec strategii pisanej:

Przykłady

Typowe błędy

• Ευχαρίστησα τον γιατρό τον οποίο με χειρούργησε. -> Ευχαρίστησα τον γιατρό ο οποίος με χειρούργησε. — przypadek skopiowano z poprzednika zamiast wziąć go z roli wewnątrz zdania; tam zaimek jest podmiotem χειρούργησε.
• Η πρόταση η οποία κατέθεσε η επιτροπή απορρίφθηκε. -> Η πρόταση την οποία κατέθεσε η επιτροπή απορρίφθηκε. — zaimek jest dopełnieniem κατέθεσε (podmiotem jest η επιτροπή), więc musi stać w bierniku, mimo że η πρόταση jest w mianowniku.
• Η απόφαση το οποίο πάρθηκε χθες… -> Η απόφαση η οποία πάρθηκε χθες… — rodzaju i liczby nigdy nie wybiera się dowolnie: pochodzą od poprzednika η απόφαση.
• το θέμα οποίο συζητήσαμε -> το θέμα το οποίο συζητήσαμε — przedimek jest częścią zaimka i nigdy nie można go pominąć.
• η συνάδελφος με οποία συνεργάζομαι -> η συνάδελφος με την οποία συνεργάζομαι — po przyimku przedimek nadal jest obowiązkowy i to on pokazuje przypadek.
• ο συνάδελφος στον οποίο του έδωσα τον φάκελο -> ο συνάδελφος στον οποίο έδωσα τον φάκελο — ο οποίος już koduje dopełnienie dalsze; dublujący klityk należy wyłącznie do strategii z που.
• το θέμα το οποίο μιλήσαμε -> το θέμα για το οποίο μιλήσαμε — nie można usunąć przyimka; μιλάω wymaga tu για, a ο οποίος to właśnie forma, która pozwala mu się pojawić.
• ο άντρας στον οποίο μίλησα, ρε παιδί μου -> ο άντρας που του μίλησα — poprawne gramatycznie, ale niewłaściwe pod względem tonu; w swobodnej mowie użyj που z jego klitykiem.

Wskazówki

• Dwa pytania, dwa kierunki. Patrz w lewo, by ustalić rodzaj i liczbę (o jaki rzeczownik chodzi), patrz w prawo, by ustalić przypadek (jaką funkcję to pełni tutaj). Nigdy nie pozwól, by jedno odpowiadało na oba pytania.
• Sprawdź przypadek, odbudowując zdanie ze zwykłym rzeczownikiem: κατέθεσε την πρόταση → biernik → την οποία. Działa to za każdym razem.
• Jeśli w grę wchodzi przyimek, ο οποίος jest jedyną czystą opcją. Που albo pozostawia związek do odgadnięcia z kontekstu, albo podejmuje go za pomocą σ’ αυτόν, γι’ αυτό, μαζί της dalej w zdaniu — dopuszczalne w mowie, niechlujne w piśmie.
• Nigdy nie łącz obu systemów: przyimek lub dopełniacz przy ο οποίος oznacza, że dalej nie ma zaimka słabego; που oznacza, że zaimek słaby jest wymagany.
• Dla „którego” (dzierżawczego) zwykły szyk stawia dopełniacz najpierw, a zaraz po nim rzeczownik posiadany z przedimkiem: ο συγγραφέας του οποίου το βιβλίο διάβασα. Odwrotny szyk — ο συγγραφέας το βιβλίο του οποίου διάβασα — również jest poprawny, tylko rzadszy; oba są formalne.
• Używaj go świadomie, a nie jako ozdobnika. Jedno ο οποίος, które rozwiązuje niejednoznaczność, brzmi precyzyjnie; trzy w jednym akapicie brzmią jak przetłumaczone obwieszczenie prawne.
• Po przecinku — w zdaniu nierestrykcyjnym, wtrąconym w tekście pisanym — ο οποίος jest naturalnym wyborem, a to przecinek informuje czytelnika, że zdanie dodaje informację, zamiast zawężać znaczenie.