Medialno-bierny aoryst, czas przyszły, tryb łączący i tryb rozkazujący
B2 Μεσοπαθητικός αόριστος, μέλλοντας, υποτακτική και προστακτική 52 / 66
W skrócie
Każdy czasownik medialno-bierny ma drugi, dokonany temat, który łatwo rozpoznać: kończy się na -θηκ- lub -τηκ-. Ten jeden temat wypełnia od razu cztery funkcje. Dodaj do niego końcówki czasu przeszłego, a otrzymasz aoryst (θυμήθηκα „przypomniałem sobie”); odetnij -ηκ- i dodaj -ώ, -είς, -εί, -ούμε, -είτε, -ούν, a otrzymasz formę zależną, której potrzebują θα i να (θα θυμηθώ, να θυμηθείς); ta sama forma zależna pełni też rolę trybu rozkazującego liczby mnogiej (θυμηθείτε) oraz przeczenia w trybie rozkazującym (μην πλυθείς); a jedna mała dodatkowa końcówka, -ου, daje tryb rozkazujący liczby pojedynczej (θυμήσου).
Zatem: naucz się raz πλύθηκα / πλυθώ, a będziesz mieć aoryst, czas przyszły, tryb łączący i oba tryby rozkazujące.
Dwa ostrzeżenia na początek. Akcent przesuwa się w 1. i 2. osobie liczby mnogiej (πλύθηκα, ale πλυθήκαμε), a -θηκ- nie oznacza „strony biernej”: θυμήθηκα, κοιμήθηκα, φοβήθηκα i σκέφτηκα to zwykłe czasowniki o znaczeniu czynnym, które po prostu mają formę medialno-bierną.
Imperfekt (πλενόμουν) i perfekt (έχω πλυθεί) to temat lekcji 53; tutaj zostajemy przy aspekcie dokonanym.
Zasada
1. Temat. Czasowniki medialno-bierne tworzą temat dokonany, dodając do rdzenia czasownika -θ- (lub -τ-, -στ-, -φτ-, -χτ-): πλέν-ομαι → πλυθ-, ετοιμάζ-ομαι → ετοιμαστ-, θυμ-άμαι → θυμηθ-. Cała ta lekcja opiera się na tym temacie.
2. Aoryst = temat + -ηκα, -ηκες, -ηκε, -ήκαμε, -ήκατε, -ηκαν. Nie potrzebuje augmentu: końcówka sama stawia akcent wystarczająco blisko końca (πλύθηκα, a nie επλύθηκα). Ponieważ greka nigdy nie akcentuje dalej niż na trzeciej sylabie od końca, akcent przesuwa się w prawo, gdy końcówki 1. i 2. osoby liczby mnogiej dodają sylabę: πλύ-θη-κα, ale πλυ-θή-κα-με.
3. Forma zależna (goła forma dokonana, która nie może wystąpić samodzielnie) = temat + -ώ, -είς, -εί, -ούμε, -είτε, -ούν, zawsze z akcentem na końcówce. To właśnie ta forma stoi po θα (czas przyszły), να (tryb łączący), ας, όταν, πριν, μόλις i μη(ν). Forma na -θηκα nigdy nie stoi po να; a po θα nigdy nie chodzi o czas przyszły — θα κουράστηκε to przypuszczenie co do przeszłości („pewnie się zmęczył”).
4. Tryb rozkazujący. Liczba mnoga to po prostu forma zależna 2. osoby liczby mnogiej: πλυθείτε, θυμηθείτε, ετοιμαστείτε. Liczba pojedyncza jest wyjątkiem — przyjmuje końcówkę -ου na czynnym temacie dokonanym (πλύσω → πλύσου, θυμήσω → θυμήσου, ντύσω → ντύσου), zawsze z akcentem na sylabie przed -ου. Przeczenia w trybie rozkazującym w ogóle rezygnują z trybu rozkazującego i używają μη(ν) + forma zależna: μην πλυθείς, μη σκεφτείς, μην ετοιμαστείτε.
5. Aspekt nadal decyduje. θα + forma zależna oznacza jedno ograniczone zdarzenie; θα + medialno-bierny czas teraźniejszy oznacza nawyk lub stan trwający.
| Ελληνικά | Aspekt | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| Θα πλυθώ σε πέντε λεπτά. | dokonany — jedno zdarzenie | Umyję się za pięć minut. |
| Από αύριο θα πλένομαι με κρύο νερό. | niedokonany — nawyk | Od jutra będę się myć zimną wodą. |
| Θέλω να ετοιμαστώ τώρα. | dokonany — jednorazowo | Chcę się teraz przygotować. |
| Δεν μου αρέσει να ετοιμάζομαι βιαστικά. | niedokonany — ogólnie | Nie lubię przygotowywać się w pośpiechu. |
Formy i schematy
Μεσοπαθητικός αόριστος: πλένομαι → πλύθηκα („umyłem się / zostałem umyty”)
| Πρόσωπο | Τύπος | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| εγώ | πλύθηκα | Umyłem się |
| εσύ | πλύθηκες | umyłeś się |
| αυτός / αυτή / αυτό | πλύθηκε | on/ona/ono umył(a/o) się |
| εμείς | πλυθήκαμε | umyliśmy się |
| εσείς | πλυθήκατε | umyłeś się |
| αυτοί / αυτές / αυτά | πλύθηκαν | umyli się |
Akcent w każdej formie pada na trzecią sylabę od końca; dlatego w liczbie pojedynczej i w 3. osobie liczby mnogiej pada na πλύ-, ale w πλυθήκαμε i πλυθήκατε przesuwa się na -θή-. Istnieje też potoczna forma 3. osoby liczby mnogiej πλυθήκανε, z tym samym przesuniętym akcentem.
Το εξαρτημένο (forma zależna): θα / να / ας / μην + πλυθώ
| Πρόσωπο | Τύπος | Με θα (μέλλοντας) | Με να (υποτακτική) |
|---|---|---|---|
| εγώ | πλυθώ | θα πλυθώ | να πλυθώ |
| εσύ | πλυθείς | θα πλυθείς | να πλυθείς |
| αυτός / αυτή / αυτό | πλυθεί | θα πλυθεί | να πλυθεί |
| εμείς | πλυθούμε | θα πλυθούμε | να πλυθούμε |
| εσείς | πλυθείτε | θα πλυθείτε | να πλυθείτε |
| αυτοί / αυτές / αυτά | πλυθούν | θα πλυθούν | να πλυθούν |
Zwróć uwagę na pisownię: -ώ oraz -ούμε, -ούν z ου, ale -είς, -εί, -είτε z ει. Każda forma ma akcent na końcówce.
Προστακτική
| Θετική | Αρνητική | |
|---|---|---|
| εσύ | πλύσου | μην πλυθείς |
| εσείς | πλυθείτε | μην πλυθείτε |
| Ρήμα | εσύ | εσείς |
|---|---|---|
| ντύνομαι | ντύσου | ντυθείτε |
| θυμάμαι | θυμήσου | θυμηθείτε |
| κοιμάμαι | κοιμήσου | κοιμηθείτε |
| ετοιμάζομαι | ετοιμάσου | ετοιμαστείτε |
| σκέφτομαι | σκέψου | σκεφτείτε |
| σηκώνομαι | σήκω | σηκωθείτε |
| στέκομαι | στάσου | σταθείτε |
| φέρομαι | φέρσου | φερθείτε |
σήκω jest formą nieregularną (regularna forma σηκώσου istnieje, ale jest dużo rzadsza). Słabe zaimki stoją po twierdzącym trybie rozkazującym, a przed przeczącym: Σκέψου το, ale Μην το σκεφτείς.
Πώς φτιάχνεται το θέμα (tworzenie)
| Τύπος ρήματος | Κανόνας | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| -ζω / -ζομαι | → -στηκα, zal. -στώ | ετοιμάζομαι → ετοιμάστηκα, να ετοιμαστώ |
| χειλικά: -π-, -β-, -φ- | → -φτηκα, zal. -φτώ | κρύβομαι → κρύφτηκα, να κρυφτώ · γράφομαι → γράφτηκα, να γραφτώ |
| ουρανικά: -κ-, -γ-, -χ-, -χν- | → -χτηκα, zal. -χτώ | ρίχνομαι → ρίχτηκα, να ριχτώ · ανοίγομαι → ανοίχτηκα, να ανοιχτώ |
| β΄ συζυγία (-άω/-ώ, -άμαι, -ιέμαι) | → -ήθηκα, zal. -ηθώ | αγαπιέμαι → αγαπήθηκα · θυμάμαι → θυμήθηκα · κοιμάμαι → κοιμήθηκα · φοβάμαι → φοβήθηκα |
| -νω, -λω, -ρω i pozostałe | → -θηκα, zal. -θώ | πλένομαι → πλύθηκα · λύνομαι → λύθηκα · κρίνομαι → κρίθηκα |
Czasowniki na -εύομαι zachowują się jak wzorzec spółgłosek wargowych z prostym -τ-: παντρεύομαι → παντρεύτηκα, να παντρευτώ.
Ανώμαλα
| Ενεστώτας | Αόριστος | Εξαρτημένο | Προστακτική (εσύ / εσείς) |
|---|---|---|---|
| έρχομαι | ήρθα | έρθω | έλα / ελάτε |
| γίνομαι | έγινα | γίνω | γίνε / γίνετε |
| κάθομαι | κάθισα | καθίσω, κάτσω | κάθισε, κάτσε / καθίστε |
| βρίσκομαι | βρέθηκα | βρεθώ | - / βρεθείτε |
| σκέφτομαι | σκέφτηκα | σκεφτώ | σκέψου / σκεφτείτε |
| μπαίνω | μπήκα | μπω | μπες / μπείτε |
| βγαίνω | βγήκα | βγω | βγες / βγείτε |
| ανεβαίνω | ανέβηκα | ανέβω | ανέβα / ανεβείτε |
Ostatnie trzy to pułapka w drugą stronę: μπήκα, βγήκα, ανέβηκα wyglądają na medialno-bierne, ale należą do zwykłych czasowników czynnych, a ich forma zależna to μπω, βγω, ανέβω — nigdy μπηθώ.
Przykłady
| Ελληνικά | Polski |
|---|---|
| Πλύθηκα και ντύθηκα σε δέκα λεπτά. | Umyłem się i ubrałem w dziesięć minut. |
| Δεν θυμήθηκα το όνομά της. | Nie przypomniałem sobie jej imienia. |
| Θα πλυθώ πρώτα εγώ και μετά μπαίνεις εσύ. | Najpierw się umyję, a potem ty wejdziesz. |
| Θέλω να θυμηθείς να κλείσεις την πόρτα. | Chcę, żebyś pamiętał zamknąć drzwi. |
| Ετοιμάσου, φεύγουμε σε πέντε λεπτά. | Przygotuj się, wyjeżdżamy za pięć minut. |
| Παιδιά, σηκωθείτε και πλυθείτε! | Dzieci, wstańcie i umyjcie się! |
| Μη φοβηθείς· ο σκύλος είναι ήσυχος. | Nie bój się; pies jest spokojny. |
| Πού βρεθήκατε χθες το βράδυ; | Gdzie spotkaliście się wczoraj wieczorem? |
| Κοιμηθήκαμε αργά, γι’ αυτό ξυπνήσαμε αργά. | Poszliśmy spać późno, dlatego późno się obudziliśmy. |
| Το γράμμα γράφτηκε πριν από έναν χρόνο. | List został napisany rok temu. |
| Σκέψου το πρόβλημά μας και πες μου. | Przemyśl nasz problem i powiedz mi. |
| Όταν ετοιμαστείτε, φωνάξτε με. | Kiedy będziesz gotowy, zadzwoń do mnie. |
Typowe błędy
- πλύθηκαμε -> πλυθήκαμε — końcówka liczby mnogiej dodaje sylabę, a greka nie akcentuje dalej niż trzecią sylabę od końca, więc akcent musi przesunąć się w prawo.
- θα πλύθηκα -> θα πλυθώ — dla czasu przyszłego θα łączy się z formą zależną na -θώ, nigdy z formą czasu przeszłego.
- να θυμήθηκες -> να θυμηθείς — ta sama zasada dotyczy να: formy na -θηκ- są tylko formami czasu przeszłego.
- μην πλύθηκες / μην πλύσου -> μην πλυθείς — przeczenia w trybie rozkazującym to μη(ν) + forma zależna, nigdy μη(ν) + tryb rozkazujący.
- Ντύσε γρήγορα! (w znaczeniu „ubierz się”) -> Ντύσου γρήγορα! — ντύσε to czynny tryb rozkazujący, „ubierz kogoś innego”; to końcówka -ου sprawia, że chodzi o ciebie samego.
- Φοβήθηκα από τον σκύλο. -> Φοβήθηκα τον σκύλο. — φοβήθηκα nie jest formą bierną; podobnie jak θυμήθηκα i σκέφτηκα ma znaczenie czynne i łączy się z dopełnieniem bliższym.
- να πλυθίς / να πλυθή -> να πλυθείς — końcówki formy zależnej 2. os. lp., 3. os. lp. i 2. os. lm. zapisuje się jako -είς, -εί, -είτε; tylko -ώ, -ούμε, -ούν używają ου/ω.
- Θα μπηθώ μέσα. -> Θα μπω μέσα. — μπήκα to aoryst czasownika czynnego; -ηκ- nie jest tu wykładnikiem medialno-biernym.
- επλύθηκα -> πλύθηκα — medialno-bierny aoryst nie przyjmuje augmentu.
Wskazówki
- Zapamiętuj czasowniki w parach: πλύθηκα / πλυθώ, θυμήθηκα / θυμηθώ, ετοιμάστηκα / ετοιμαστώ. Z takiej pary wszystkie cztery funkcje wynikają mechanicznie.
- Aoryst czynny podpowiada ci temat medialno-bierny. Cofnij σ: έγραψα → γράφτηκα, έριξα → ρίχτηκα, ετοίμασα → ετοιμάστηκα, αγάπησα → αγαπήθηκα. ψ ukrywa spółgłoskę wargową, ξ ukrywa spółgłoskę tylnojęzykową.
- Traktuj akcent jak korektor pisowni: w regularnym wzorcu -θηκα aoryst ma akcent na trzeciej sylabie od końca, a forma zależna zawsze na ostatniej. Jeśli forma regularna łamie tę zasadę, jest błędna — wyjątkiem są tylko wymienione wyżej nieregularne formy (έρθω, γίνω, μπω, ανέβω).
- Tryb rozkazujący liczby pojedynczej opiera się na temacie na σ, a nie na temacie na θ: πλύσου, ντύσου, θυμήσου, σκέψου. Liczba mnoga opiera się na temacie na θ: πλυθείτε, ντυθείτε, θυμηθείτε, σκεφτείτε.
- Zanim wybierzesz formę, zapytaj „jednorazowo czy powtarzalnie?”: θα κοιμηθώ νωρίς (dziś wieczorem) kontra θα κοιμάμαι νωρίς (od teraz).
- Traktuj θυμάμαι, κοιμάμαι, φοβάμαι, σκέφτομαι, έρχομαι, γίνομαι jak słownictwo, które tylko nosi medialno-bierny strój — tłumacz je czynnie.
- Pozycja zaimka zmienia się wraz z przeczeniem: Ετοιμάσου το jest niemożliwe, ale Σκέψου το / Μην το σκεφτείς pokazuje wzorzec — po twierdzącym trybie rozkazującym, przed μη(ν).