W skrócie

Większość greckich przymiotników idzie za znanym schematem -ος, -η/-α, -ο. Ta lekcja dodaje trzy klasy, na które uczący się na poziomie B1 trafia bez przerwy i które nie mieszczą się w tym schemacie: kwantyfikator πολύς „dużo, wiele”, potoczny typ -ύς / -ιά / -ύ (βαθύς „głęboki”, βαρύς „ciężki”), oraz typ -ης / -ης / -ες pochodzenia starożytnego (διεθνής „międzynarodowy”, ακριβής „dokładny”). Wokół nich stoją trzy mniejsze grupy: ekspresyjne przymiotniki charakteru -ης / -α / -ικο (ζηλιάρης „zazdrosny”), przymiotniki kolorów na -ής / -ιά / -ί (θαλασσής „morskoniebieski”) razem z całkowicie nieodmiennymi zapożyczeniami μπλε, ροζ, γκρι, oraz przymiotniki użyte jako rzeczowniki (ο μικρός „mały(a)”, τα ελληνικά „grecki”).

Największą korzyścią jest pisownia: πολύ, πολλή i πολλά dla angielskiego ucha brzmią niemal identycznie, ale na piśmie to trzy różne wyrazy, a dopełniacz od διεθνής to διεθνούς, nigdy *διεθνή.

Zasada

1. πολύς jest nieregularny i łączy dwa tematy. Cała liczba pojedyncza rodzaju męskiego i nijakiego używa krótkiego tematu πολ- (πολύς, πολύ — w tym dopełniacz, który brzmi po prostu πολύ), podczas gdy rodzaj żeński i cała liczba mnoga używają podwójnego λ: πολλή, πολλής, πολλοί, πολλές, πολλά. Przymiotnik ten zgadza się z rzeczownikiem jak każdy inny, więc o formie, jaką zapiszesz, decyduje rodzaj, liczba i przypadek rzeczownika — nie brzmienie.

Ten sam ciąg liter πολύ jest też przysłówkiem „bardzo / dużo / zbyt” (μιλάει πολύ, πολύ ωραία). Ten przysłówek jest nieodmienny i nigdy nie zamienia się w *πολλή.

2. Typ -ύς / -ιά / -ύ obejmuje mały, ale bardzo częsty zestaw przymiotników wymiaru fizycznego: βαθύς, πλατύς, φαρδύς, μακρύς, βαρύς, παχύς, ελαφρύς. Mianownik i biernik liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego zachowują się jak skrócony przymiotnik na -ος; rodzaj żeński, dopełniacz liczby pojedynczej oraz cała liczba mnoga są budowane na temacie -ι-: βαθιά, βαθιού, βαθιοί, βαθιές. Zwróć uwagę, że liczba mnoga rodzaju nijakiego (βαθιά) jest identyczna z liczbą pojedynczą rodzaju żeńskiego (βαθιά) — kontekst i przedimek pozwalają je odróżnić: τα βαθιά νερά kontra η βαθιά θάλασσα.

3. Typ -ης / -ης / -ες to klasa książkowa, która zadomowiła się w języku codziennym. Rodzaj męski i żeński są identyczne w każdej formie oprócz wołacza liczby pojedynczej, gdzie rodzaj męski zwykle traci -ς (διεθνή, choć notowane jest też διεθνής), a rodzaj żeński zawsze je zachowuje (διεθνής); poza tym różni się tylko rodzaj nijaki. Jego końcówki pochodzą ze starożytnej trzeciej deklinacji, dlatego dopełniacz liczby pojedynczej to -ούς (διεθνούς), a mianownik liczby mnogiej to -είς (διεθνείς), z rodzajem nijakim na -ή (διεθνή). Akcent nigdy nie przesuwa się w obrębie paradygmatu: zostaje na końcówce w διεθνής, ακριβής, συνεχής, a na temacie w πλήρης (πλήρους, πλήρη, πλήρεις, πλήρων).

4. Trzy mniejsze grupy. Przymiotniki -ης / -α / -ικο opisują charakter lub nawyk i w rodzaju męskim przyjmują liczbę mnogą na „-ηδες” (ζηλιάρηδες); są ekspresyjne, a nie niepoprawne — słownik w ogóle nie oznacza ζηλιάρης, τεμπέλης, γκρινιάρης żadną etykietą rejestru. Przymiotniki koloru na -ής / -ιά / -ί odmieniają się jak typ -ύς, ale z -ής w rodzaju męskim i -ί w rodzaju nijakim, a ta forma na -ί jest też notowana osobno jako przymiotnik nieodmienny, który można łączyć z dowolnym rzeczownikiem. Zapożyczone nazwy kolorów μπλε, ροζ, γκρι, μπεζ, μοβ, καφέ nie przyjmują żadnych końcówek — jedna forma dla wszystkich rodzajów, liczb i przypadków.

5. Substantywizacja. Każdy przymiotnik może porzucić swój rzeczownik i stać samodzielnie z przedimkiem: ο μικρός „mały chłopiec”, η μικρή „mała dziewczynka”, οι μεγάλοι „dorośli”, τα γλυκά „słodycze”. Nazwy języków to liczba mnoga rodzaju nijakiego: τα ελληνικά, τα αγγλικά, τα γαλλικά — a po μιλάω przedimek zwykle się pomija: μιλάω ελληνικά.

Formy i schematy

πολύς, πολλή, πολύ — „dużo, wiele”

Kwantyfikatora nigdy nie używa się, by kogoś zawołać, więc πολύς w praktyce nie ma wołacza. Unika się też dopełniacza liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego: formą faktycznie notowaną jest nieodmienne πολύ, z πολλού jedynie jako wariantem drugorzędnym, a w mowie po prostu przeformułowuje się zdanie (πολλή δουλειά, από πολλή δουλειά). Dopełniacz liczby mnogiej πολλών jest za to zupełnie codzienny: η γνώμη πολλών ανθρώπων.

βαθύς, βαθιά, βαθύ — „głęboki”

Obok tych form istnieją dwa zestawy wariantów notowanych w słowniku, więc się z nimi spotkasz: nieodmienny dopełniacz liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego βαθύ obok βαθιού, oraz książkowy mianownik liczby mnogiej rodzaju męskiego βαθείς i dopełniacz liczby mnogiej βαθέων obok βαθιοί, βαθιών (παχύς ma podobnie książkowy dopełniacz παχέος). Formy na -ι- to te zwykłe, mówione.

Ten sam wzorzec, wyrazy o wysokiej frekwencji:

Dwie z tych form żeńskich pełnią też funkcję bardzo częstych przysłówków: μακριά „daleko” (μένω μακριά) i βαριά „ciężko” (ανασαίνει βαριά). Przymiotnik i przysłówek zapisuje się tak samo.

διεθνής, διεθνής, διεθνές — „międzynarodowy”

Ten sam wzorzec, wyrazy o wysokiej frekwencji:

Przysłówki tej klasy zwykle kończą się na -ώς: ακριβώς „dokładnie”, διεθνώς „międzynarodowo”, συνεχώς „nieustannie”. To jednak nie jest automatyczne. Dla ειλικρινής codziennym przysłówkiem jest ειλικρινά, a ειλικρινώς to wariant książkowy; υγιώς jest podobnie oznaczone jako książkowe; a συνεχής ma drugi, zwykły przysłówek συνέχεια „cały czas” obok συνεχώς.

ζηλιάρης, ζηλιάρα, ζηλιάρικο — przymiotniki charakteru

Rodzaj żeński nie ma używanego dopełniacza liczby mnogiej (formy *ζηλιάρων się nie mówi); zamiast tego przeformułuj zdanie, używając rodzaju męskiego albo zwykłego przymiotnika na -η.

Podobnie: τεμπέλης / τεμπέλα / τεμπέλικο „leniwy”, γκρινιάρης / γκρινιάρα / γκρινιάρικο „zrzędliwy”, πεισματάρης / πεισματάρα / πεισματάρικο „uparty”, κλαψιάρης / κλαψιάρα / κλαψιάρικο „płaczliwy”. Są ciepłe i żywe, ale nie są slangiem: słownik nie oznacza żadnego z nich jako potoczny czy popularny, a spotyka się je zarówno w piśmie, jak i w mowie. Uważaj na κατσούφης „naburmuszony”, który wygląda jak jeden z nich, ale jest rzeczownikiem (ο κατσούφης, η κατσούφα); jego przymiotnik to zwykłe κατσούφικος, κατσούφικη, κατσούφικο, i to jest oznaczone jako potoczne.

θαλασσής, θαλασσιά, θαλασσί — kolory; oraz nieodmienne zapożyczenia

Podobnie: σταχτής / σταχτιά / σταχτί „popielaty”, καφετής / καφετιά / καφετί „brązowy”, πορτοκαλής / πορτοκαλιά / πορτοκαλί „pomarańczowy”. Formę -ί słychać najczęściej, i to nie tylko przy rzeczownikach rodzaju nijakiego: θαλασσί, σταχτί, πορτοκαλί, καφετί są każde notowane po raz drugi jako całkowicie nieodmienne przymiotniki, więc μια πορτοκαλί τσάντα i μια θαλασσί κουρτίνα są tak samo poprawne jak μια πορτοκαλιά τσάντα i μια θαλασσιά κουρτίνα — a ένα σταχτί παλτό oczywiście też jest poprawne.

Zapożyczone kolory nigdy się nie odmieniają:

Także nieodmienne: μπεζ, μοβ, καφέ, λιλά, τιρκουάζ. Jednosylabowe nie mają akcentu wcale (μπλε, ροζ, γκρι, μπεζ, μοβ); dłuższe noszą akcent jak każdy inny wyraz (καφέ, λιλά, τιρκουάζ) — ale akcent nigdy się nie przesuwa, bo forma nigdy się nie zmienia.

Przymiotniki użyte jako rzeczowniki

Przykłady

Typowe błędy

• Έχω πολύ δουλειά. -> Έχω πολλή δουλειά. — δουλειά jest rodzaju żeńskiego, więc wymagana jest forma żeńska πολλή (dwa λ, końcówka -ή); πολύ to forma nijaka albo przysłówek.
• Είδα πολύ πράγματα. -> Είδα πολλά πράγματα. — przy rzeczowniku w liczbie mnogiej potrzebna jest liczba mnoga πολλά; πολύ może znaczyć tylko „bardzo / dużo”.
• Ήρθαν πολύ άνθρωποι. -> Ήρθαν πολλοί άνθρωποι. — liczba mnoga rodzaju męskiego przyjmuje πολλοί.
• Είναι πολλή ωραία. -> Είναι πολύ ωραία. — tutaj wyraz określa przysłówek/przymiotnik, więc to nieodmienny przysłówek πολύ, nigdy πολλή.
• βαθής θάλασσα -> βαθιά θάλασσα — typ na -ύς nie ma rodzaju żeńskiego na -ής; rodzaj żeński to -ιά.
• βαθειά, βαρειά -> βαθιά, βαριά — dimotycka pisownia tej formy żeńskiej to po prostu -ιά, bez ε.
• του βαθύς ποταμού -> του βαθιού ποταμού — codzienny dopełniacz liczby pojedynczej buduje się na temacie -ι-; notowane jest też nieodmienne του βαθύ ποταμού, ale forma mianownika nigdy nie występuje po przedimku.
• του διεθνή οργανισμού -> του διεθνούς οργανισμού — διεθνή to biernik liczby pojedynczej; dopełniacz to διεθνούς.
• το διεθνή αεροδρόμιο -> το διεθνές αεροδρόμιο — przy rzeczowniku rodzaju nijakiego końcówka to -ές.
• οι συνεχής προσπάθειες -> οι συνεχείς προσπάθειες — liczba mnoga od -ης to -είς zarówno dla rodzaju męskiego, jak i żeńskiego.
• μια ακριβής ζωή (w znaczeniu „drogie życie”) -> μια ακριβή ζωή — ακριβής znaczy „dokładny”; „drogi” to ακριβός, ακριβή, ακριβό.
• τα μπλα παπούτσια, ένα μπλέ πουκάμισο -> τα μπλε παπούτσια, ένα μπλε πουκάμισο — μπλε jest nieodmienne i bez akcentu; nigdy się nie uzgadnia.

Wskazówki

• Powiedz najpierw rzeczownik, dopiero potem wybierz formę. O πολύς / πολλή / πολύ / πολλοί / πολλές / πολλά decyduje rodzaj i liczba — nigdy brzmienie frazy.
• Szybki test pisemny na πολύ kontra πολλή/πολλά: jeśli możesz zastąpić ten wyraz przez „bardzo” albo „dużo” (bez następującego rzeczownika), napisz πολύ. Jeśli następuje rzeczownik, uzgodnij z nim formę.
• Naucz się typu na -ύς w parach, rodzaj męski plus żeński: βαθύς–βαθιά, βαρύς–βαριά, φαρδύς–φαρδιά. Gdy forma żeńska jest już opanowana, każda forma zależna wynika z tematu -ι-.
• Dla klasy -ης / -ης / -ες zapamiętaj dla każdego wyrazu trzyelementowy szkielet: mianownik διεθνής, dopełniacz διεθνούς, rodzaj nijaki διεθνές. Wszystko inne da się z tego przewidzieć.
• Uważaj na niemal identyczne pary różniące się jedną literą: ακριβής „dokładny” kontra ακριβός „drogi”, πλήρης „pełny” kontra jego synonim γεμάτος, συνεχής (przymiotnik) kontra συνεχώς (przysłówek).
• Odróżniaj te dwie grupy po charakterze, nie po rejestrze: τεμπέλης i ζηλιάρης to żywe wyrazy charakteru, podczas gdy διεθνής, πλήρης i συνεχής to neutralne przymiotniki pochodzenia starożytnego. Żadna z grup nie jest ograniczona — ζηλιάρης przeczytasz w gazecie, a πλήρης to zwykła codzienna mowa (το τρένο έφυγε πλήρες, όλες οι πτήσεις για τη Ρόδο ήταν πλήρεις).
• Gdy kolor jest zapożyczony (μπλε, ροζ, γκρι, μπεζ, μοβ), przestań go odmieniać i odpuść — samo uzgodnienie niesie już przedimek: ο μπλε, η μπλε, το μπλε, οι μπλε, τα μπλε.