W skrócie

Greka rozdziela dwie rzeczy, które angielski zaciera. Φωνή („strona”) to czysta forma: czasownik kończy się albo na -ω (ενεργητική φωνή), albo na -ομαι (μεσοπαθητική φωνή). Διάθεση („diateza”) to znaczenie: kto co komu robi. Te dwie rzeczy nie pokrywają się jeden do jednego. Czasownik w -ομαι może być prawdziwie bierny (το σπίτι χτίζεται), zwrotny (πλένομαι), wzajemny (αγαπιούνται) albo niczym takim wcale (έρχομαι, χρειάζομαι — zwykłe znaczenia czynne, które po prostu zapisuje się przez -ομαι).

Sama konstrukcja bierna jest prosta: dopełnienie zdania czynnego staje się podmiotem w mianowniku, czasownik ponownie się z nim uzgadnia, a wykonawca czynności, jeśli w ogóle jest wymieniony, przechodzi w από + biernik. Narzędzie pozostaje με + biernik. Greka używa strony biernej znacznie rzadziej niż angielski, więc wiedza, kiedy jej nie używać, liczy się tyle samo co umiejętność jej tworzenia.

Zasada

1. Utwórz stronę bierną z czynnej w trzech krokach.

Ο Γιάννης χτίζει το σπίτι → Το σπίτι χτίζεται από τον Γιάννη.

• Dopełnienie w bierniku (το σπίτι) staje się podmiotem w mianowniku.
• Czasownik przechodzi w formę medialno-bierną i ponownie uzgadnia się z nowym podmiotem: χτίζει → χτίζεται (liczba pojedyncza), τα σπίτια → χτίζονται (liczba mnoga).
• Dawny podmiot staje się ποιητικό αίτιο (sprawcą czynności): από + biernik (ο Γιάννης → από τον Γιάννη).

Sprawca czynności jest opcjonalny i zwykle się go pomija, chyba że niesie realną nowość.

2. από = wykonawca, με = narzędzie. Dwie różne role, nigdy niewymienne:

• Το ψωμί κόβεται από τον φούρναρη. (kto to robi)
• Το ψωμί κόβεται με το μαχαίρι. (czym się to robi)

3. Nie każde -ομαι to strona bierna. Te same końcówki -ομαι pełnią cztery różne funkcje (szkolna gramatyka wylicza w sumie cztery διαθέσεις i łączy αυτοπαθής oraz αλληλοπαθής w jedną grupę pod nazwą μέση διάθεση):

• παθητική — podmiot doznaje czynności: το μωρό πλένεται από τη μητέρα.
• μέση / αυτοπαθής — podmiot działa na samego siebie: ο Νίκος πλένεται, ντύνεται, χτενίζεται.
• αλληλοπαθής — podmioty działają jeden na drugiego: τα αδέλφια αγαπιούνται, οι φίλοι συναντιούνται.
• ουδέτερη — nic biernego w tym nie ma; -ομαι to po prostu sposób zapisu czasownika. To są αποθετικά (odkładne / deponentne) czasowniki: έρχομαι, χρειάζομαι, θυμάμαι, κοιμάμαι, σκέφτομαι, φαίνομαι, εργάζομαι. Nie mają żadnego odpowiednika na -ω. Niektóre są nieprzechodnie (έρχομαι, κοιμάμαι, εργάζομαι); inne przyjmują zwykłe dopełnienie w bierniku, tak samo jak czasownik na -ω (χρειάζομαι μια μέρα, θυμάμαι το όνομα, σκέφτομαι τη Μαρία).

4. Niektóre czasowniki mają tylko jedną stronę. πάω, μένω, ζω, τρέχω, πεθαίνω i φεύγω nie mają użytecznej formy partnerskiej: nie ma *πάομαι, nie ma *μένεται. A sporo czasowników używa się czynnie, ale nieprzechodnio, tam gdzie angielski sięga po stronę bierną: το μαγαζί κλείνει στις εννιά, η πόρτα άνοιξε, το νερό βράζει.

5. Bierne konstrukcje bezosobowe są wszędzie w języku publicznym. Trzecia osoba liczby pojedynczej, bez podmiotu, bez sprawcy: ενοικιάζεται, πωλείται, απαγορεύεται, επιτρέπεται, χρειάζεται, oraz rama sprawozdawcza λέγεται ότι… / πιστεύεται ότι… („mówi się, że / uważa się, że…”).

6. Tam, gdzie greka wolałaby nie używać strony biernej, sięga po zwykłą stronę czynną albo po bezosobową trzecią osobę liczby mnogiej: Μου έκλεψαν το πορτοφόλι = „skradziono mi portfel”; Χτίζουν καινούριο σχολείο = „buduje się nową szkołę”.

Przeszłe formy medialno-bierne (χτίστηκε, χτιζόταν, έχει χτιστεί) pojawiają się tutaj wyłącznie do rozpoznawania; lekcje 52 i 53 zajmują się tymi paradygmatami.

Formy i schematy

Φωνή kontra διάθεση — jedna tabela. Dwa zestawy końcówek, pięć różnych funkcji:

Czas teraźniejszy medialno-bierny, koniugacja pierwsza (πλένω → πλένομαι, χτίζω → χτίζομαι):

Czas teraźniejszy medialno-bierny, koniugacja druga, typ A (αγαπώ → αγαπιέμαι) i typ B (θεωρώ → θεωρούμαι):

Ćwiczenie transformacyjne. Przeczytaj każdy wiersz od lewej do prawej, a potem zakryj prawą kolumnę i odtwórz ją.

Rzeczownik oznaczający sprawcę przyjmuje biernik. Obserwuj, jak przesuwa się akcent w dopełniaczu i bierniku liczby mnogiej tego popularnego typu rodzaju męskiego:

Zatem: ο δάσκαλος διορθώνει τα γραπτά → τα γραπτά διορθώνονται από τον δάσκαλο / από τους δασκάλους.

Przykłady

Typowe błędy

• Το σπίτι χτίζεται με τον Γιάννη. -> Το σπίτι χτίζεται από τον Γιάννη. — με oznacza narzędzie; wykonawca zawsze przyjmuje από.
• Το γράμμα γράφεται από το στυλό. -> Το γράμμα γράφεται με το στυλό. — długopis jest narzędziem, nie sprawcą; από zrobiłoby z niego autora.
• Τα σπίτια χτίζεται από την εταιρεία. -> Τα σπίτια χτίζονται από την εταιρεία. — czasownik uzgadnia się z nowym podmiotem, więc podmiot w liczbie mnogiej wymaga -ονται.
• Το σπίτι χτίζεται από ο Γιάννης. -> Το σπίτι χτίζεται από τον Γιάννη. — από rządzi biernikiem, więc zmienia się i przedimek, i rzeczownik.
• Δεν χρειάζομαι από κανέναν. -> Δεν χρειάζομαι κανέναν. — χρειάζομαι jest deponentny: -ομαι znaczy tu „potrzebuję”, nie „jestem potrzebny”, i łączy się ze zwykłym dopełnieniem.
• Πάομαι στη δουλειά με τα πόδια. -> Πάω στη δουλειά με τα πόδια. — πάω, μένω i ζω w ogóle nie mają formy medialno-biernej.
• Το μαγαζί κλείνεται στις εννιά. -> Το μαγαζί κλείνει στις εννιά. — wiele czasowników używa się czynnie w znaczeniu nieprzechodnim tam, gdzie angielski mówi „is closed”.
• Το φαγητό ετοιμάζεται από μένα κάθε μέρα. -> Ετοιμάζω το φαγητό κάθε μέρα. — przy znanym, zwyczajnym wykonawcy greka woli stronę czynną; strona bierna brzmi jak sprawozdanie.

Wskazówki

• Zanim przetłumaczysz angielskie zdanie w stronie biernej, zapytaj, czy greka nie powiedziałaby tego po prostu czynnie. „The tickets were sold out” to o wiele naturalniej πούλησαν όλα τα εισιτήρια niż strona bierna.
• Szybki test na prawdziwą stronę bierną: czy możesz dodać από + sprawcę bez bezsensu? Το δωμάτιο καθαρίζεται από τη Μαρία działa, więc to strona bierna; έρχομαι από τη Μαρία nie znaczy „jestem przyjściem”, więc έρχομαι jest deponentny.
• Drugi szybki test: czy czasownik na -ομαι ma odpowiednik na -ω? πλένω/πλένομαι — tak, więc πλένομαι może być bierny albo zwrotny. Nie ma *χρειάζω, nie ma *έρχω — więc są to ουδέτερη διάθεση, i tyle.
• Naucz się zestawu bezosobowego jako gotowego słownictwa, nie jako gramatyki: ενοικιάζεται, πωλείται, απαγορεύεται, επιτρέπεται, λέγεται ότι. To formy bierne, które naprawdę spotkasz jako pierwsze — na szyldach, w reklamach i w wiadomościach.
• W starannym piśmie przedimek rodzaju męskiego w bierniku zachowuje końcowe -ν bez względu na to, co następuje, dzięki czemu τον nigdy nie zostanie odczytane jako rodzaj nijaki το: από τον Γιάννη, από τον δάσκαλο. Lekcja 8 zawiera pełną zasadę końcowego -ν.
• Pamiętaj o drugim akcencie, gdy po wyrazie akcentowanym trzy sylaby wstecz następuje klityka: το αυτοκίνητό του πλένεται, το μάθημά μας αναβάλλεται.
• Przeszłe formy bierne (χτίστηκε, χτιζόταν, έχει χτιστεί) na razie trzeba tylko rozpoznawać; lekcje 52 i 53 budują je porządnie.