W skrócie

Greckie zdanie warunkowe składa się z dwóch części: υπόθεση (zdania z αν, warunku) i απόδοση (zdania głównego, następstwa). To, jakie czasy występują w każdej z nich, zależy tylko od jednego — jak bardzo prawdopodobny uważasz warunek. Istnieją trzy wzorce, na tyle sztywne, że można je zapamiętać jako trzy linijki:

Dwie zasady nie mają wyjątków. θα nigdy nie pojawia się wewnątrz warunkowego zdania z αν — to właśnie αν niesie znaczenie hipotetyczne, więc θα zostaje w zdaniu głównym. (Inne αν, to które znaczy „czy”, wcale nie jest warunkowe i owszem, łączy się z θα: Δεν ξέρω αν θα έρθει.) Poza tym αν zaprzecza się za pomocą δεν, nigdy za pomocą μην, ponieważ αν wprowadza tryb oznajmujący, a nie zdanie z να.

Zdania przyzwalające („chociaż, nawet jeśli”) dzielą się według tego samego podziału na rzeczywiste/nierzeczywiste: αν και, παρόλο που, μολονότι, ενώ, κι ας przyzwalają na fakt; ακόμα κι αν, και να, όσο κι αν, ό,τι κι αν przyzwalają na przypuszczenie.

Zasada

1. Warunek otwarty. Używaj go, gdy warunek jest realną możliwością. Zdanie z αν ma zwykły tryb oznajmujący — czas teraźniejszy dla czegoś nawykowego lub trwającego już teraz, dokonany czas nieprzeszły (forma διαβάσω) dla pojedynczego, zakończonego zdarzenia. Zdanie główne ma θα + czas przyszły, zwykły czas teraźniejszy (dla prawd ogólnych i nawyków) albo tryb rozkazujący.

Αν διαβάσεις, θα περάσεις. — Αν βρέχει, μένουμε σπίτι. — Αν τελειώσεις, φώναξέ με.

Zwróć uwagę, że dokonany czas nieprzeszły nigdy nie występuje samodzielnie w grece: potrzebuje θα, να, ας — albo, jak tutaj, αν. Dlatego αν διαβάσεις jest kompletnym, poprawnym gramatycznie zdaniem, a samo διαβάσεις — nie.

2. Aspekt wewnątrz zdania z αν. Wybór między formą teraźniejszą a dokonaną to ten sam kontrast aspektowy, który znasz już z θα i να; αν go nie neutralizuje.

• αν διαβάζεις — „jeśli masz zwyczaj się uczyć / jeśli uczysz się (właśnie teraz)”.
• αν διαβάσεις — „jeśli się nauczysz (raz, i przez to przejdziesz)”.

3. Warunek nierzeczywisty teraźniejszy. Gdy warunek jest sprzeczny z faktami teraz albo po prostu bardzo mało prawdopodobny, obie części przechodzą w παρατατικός, a zdanie główne dodaje θα. Angielski w podobny sposób wykorzystuje swój czas przeszły („if I had… I would…” — dosłownie: „gdybym miał… bym zrobił…”).

Αν είχα λεφτά, θα ταξίδευα. — Αν ήξερα ελληνικά, θα δούλευα στην Αθήνα.

4. Warunek nierzeczywisty przeszły. Gdy warunek jest sprzeczny z tym, co faktycznie się wydarzyło, obie części przechodzą w υπερσυντέλικος (είχα + forma απαρέμφατο), a zdanie główne znowu dodaje θα.

Αν είχα διαβάσει, θα είχα περάσει.

Obie części można łączyć na krzyż, gdy wymaga tego sens: przeszły warunek z teraźniejszym skutkiem zachowuje υπερσυντέλικος w zdaniu z αν, a zdanie główne przechodzi w παρατατικός — Αν είχα φύγει νωρίτερα, τώρα θα ήμουν σπίτι.

5. Inne spójniki warunkowe. εάν to formalny, pisany odpowiednik αν i łączy się z dokładnie tymi samymi czasami. άμα to jego potoczny odpowiednik, który w mowie oscyluje między „jeśli” a „gdy”. σε περίπτωση που znaczy „na wypadek gdyby”, εκτός κι αν (albo εκτός αν) znaczy „chyba że”, a αρκεί να znaczy „pod warunkiem że, o ile” — to ostatnie łączy się z να, więc zaprzecza się za pomocą μην.

6. Zdania przyzwalające. Zdanie przyzwalające coś przyznaje, a potem temu przeczy. Grupa faktualna (αν και, παρόλο που, μολονότι, ενώ, κι ας) przedstawia ustępstwo jako prawdziwe: Αν και είναι Αύγουστος, κάνει κρύο — naprawdę jest sierpień. Grupa hipotetyczna (ακόμα κι αν, και να, όσο κι αν, ό,τι κι αν) przedstawia je jako przypuszczenie i pod względem czasów zachowuje się dokładnie tak jak odpowiadający jej warunek: Ακόμα κι αν μου το ζητήσουν (otwarty), Και να μου το ζητούσαν (nierzeczywisty).

Ponieważ zdanie przyzwalające samo w sobie zawiera przeciwstawienie, greka nie dodaje w zdaniu głównym αλλά. Tam, gdzie angielski w mowie toleruje „Although…, but…” („Chociaż…, ale…”), greka na to nie pozwala.

Formy i schematy

Wzorzec 1 — warunek otwarty (αν + dokonany czas nieprzeszły od διαβάζω → θα + dokonany czas nieprzeszły od περνάω)

Wzorzec 2 — warunek nierzeczywisty teraźniejszy (αν + παρατατικός od έχω → θα + παρατατικός od ταξιδεύω; zwróć uwagę, że akcent przesuwa się o jedną sylabę w prawo w 1. i 2. os. lm., zgodnie z zasadą trzech sylab: ταξίδευα → ταξιδεύαμε)

Wzorzec 3 — warunek nierzeczywisty przeszły (αν + υπερσυντέλικος → θα + υπερσυντέλικος; zmienia się tylko czasownik posiłkowy έχω, druga część jest niezmienna)

Aspekt wewnątrz zdania z αν

Inne spójniki warunkowe

Zdania przyzwalające: faktualne kontra hipotetyczne

Przeczenie zależy od spójnika, nie od znaczenia: αν, αν και, ακόμα κι αν, παρόλο που, ενώ wszystkie łączą się z δεν, natomiast αρκεί να, και να, κι ας — wszystkie one to zdania z να/ας — łączą się z μην.

Przykłady

Typowe błędy

• Αν θα έρθεις, θα σου δείξω το σπίτι. -> Αν έρθεις, θα σου δείξω το σπίτι. — θα nigdy nie wchodzi do zdania z αν; αν już oznacza warunek, a θα należy do następstwa.
• Αν μην έρθεις, θα ανησυχήσω. -> Αν δεν έρθεις, θα ανησυχήσω. — αν wprowadza tryb oznajmujący, więc zaprzecza się za pomocą δεν. μην służy do zdań z να i ας (και να μην έρθεις, αρκεί να μην αργήσεις).
• Αν και ήταν κουρασμένος, αλλά δούλεψε ως αργά. -> Αν και ήταν κουρασμένος, δούλεψε ως αργά. — spójnik przyzwalający już niesie przeciwstawienie; dodanie αλλά je podwaja.
• Αν είχα λεφτά, θα ταξίδεψα στην Ασία. -> Αν είχα λεφτά, θα ταξίδευα στην Ασία. — warunek nierzeczywisty teraźniejszy wymaga παρατατικός po obu stronach; θα + αόριστος nie jest tu formą grecką.
• Αν και δεν έρθει αύριο, θα ξεκινήσουμε. -> Ακόμα κι αν δεν έρθει αύριο, θα ξεκινήσουμε. — αν και przyznaje coś, co traktujesz jako fakt; dla przypuszczenia użyj ακόμα κι αν albo και να.
• Παρόλο ότι έκανε ζέστη, φορούσε ζακέτα. -> Παρόλο που έκανε ζέστη, φορούσε ζακέτα. — παρόλο uzupełnia się przez που, nigdy przez ότι.

Wskazówki

• Szybki test na trzy wzorce: jeśli możesz powiedzieć „może się to zdarzy”, użyj wzorca 1; jeśli masz na myśli „ale tak nie jest”, użyj wzorca 2; jeśli masz na myśli „ale tak nie było”, użyj wzorca 3.
• Powtarzaj ten zakaz na głos, aż zapadnie ci w pamięć: μετά το «αν», ποτέ «θα». Uczący się, którzy przyswoją to wcześnie, przestają popełniać najbardziej rozpoznawalny błąd w greckich zdaniach warunkowych.
• Każda z dwóch części może stać na pierwszym miejscu. Gdy zdanie z αν otwiera zdanie, przecinek rozdziela obie części; gdy następuje po zdaniu głównym, przecinek jest opcjonalny, choć standardowy uzus zwykle i tak go zachowuje: Θα σου τηλεφωνήσω, αν προλάβω.
• W codziennej mowie wzorzec z παρατατικός często pełni też funkcję czasu przeszłego — Αν το ήξερα, δεν θα ερχόμουν może znaczyć „gdybym wiedział, nie przyszedłbym”. Wzorzec z υπερσυντέλικος jest wersją staranną i jednoznaczną.
• ενώ pełni dwie funkcje: czasową „podczas gdy” (Ενώ έτρωγα, χτύπησε το τηλέφωνο) i przyzwalającą, bliższą „natomiast” lub „mimo że”. To kontekst, a nie forma, pozwala je odróżnić.
• Wzorzec spójnik + κι αν jest produktywny: όποιος κι αν, όπου κι αν, όποτε κι αν, όσο κι αν wszystkie budują „bez względu na to, kto / gdzie / kiedy / ile” z wyrazu pytającego.
• Zwróć uwagę na przecinek w ό,τι κι αν — ό,τι „cokolwiek” zapisuje się z nim, a ότι „że” bez niego.