W skrócie

Zwykłe zdanie względne zwisa u rzeczownika: książka, którą przyniosłeś. Zdanie względne wolne nie ma rzeczownika, u którego mogłoby zwisać — słowo względne niesie w sobie własny poprzednik: przyniosę, cokolwiek zechcesz, usiądź, gdziekolwiek ci wygodnie, zapytaj, kto tylko jest wolny.

Angielski buduje takie zdania za pomocą słów na -ever. Greka buduje je za pomocą serii ό-:

• όποιος, όποια, όποιο — ktokolwiek, którykolwiek (odmienia się jak ποιος: -ος, -α, -ο)
• όσος, όση, όσο — tyle, ile; wszystko, co (odmienia się jak zwykły przymiotnik: -ος, -η, -ο)
• ό,τι — cokolwiek, co (nieodmienne, zapisywane z przecinkiem)
• όπου, όποτε, όπως — gdziekolwiek, kiedykolwiek, jak (nieodmienne)
• emfatyczna seria -δήποτε: οποιοσδήποτε, οτιδήποτε, οπουδήποτε — jakikolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek bądź

Dwie rzeczy stanowią większość trudności i wokół nich zbudowana jest ta lekcja: pisowniane rozróżnienie ό,τι „cokolwiek” od ότι „że”, oraz fakt, że samo που (lekcja 37) nie może otwierać zdania względnego wolnego, bo που potrzebuje czegoś przed sobą.

Zasada

1. που potrzebuje poprzednika; słowa na ό- mają go już w sobie.

Το βιβλίο που διάβασα — „książka, którą przeczytałem”. Usuń το βιβλίο, a που zostaje zawieszone w próżni. Greka ma wtedy dwa sposoby naprawy:

• wstaw „pusty” element wskazujący — zaimek wskazujący, który znaczy tylko tyle co „ta rzecz/ta osoba”: αυτό που διάβασα, αυτός που ήρθε, εκείνα που είπες·
• użyj słowa zdania względnego wolnego, które już zawiera w sobie poprzednik: ό,τι διάβασα, όποιος ήρθε, όσα είπες.

Obie konstrukcje są bliskie, ale nie identyczne. „Pusty” element wskazujący wskazuje coś określonego — „ta (konkretna) rzecz/osoba”: Αυτός που ήρθε πρώτος κέρδισε = wygrała ta osoba, która przyszła pierwsza. Samo zdanie względne wolne oznacza dowolny wybór i jest nieokreślone: Όποιος έρθει πρώτος κερδίζει = wygrywa, ktokolwiek przyjdzie pierwszy, bez względu na to, kto to będzie. Przy ό,τι i αυτό που różnica często sprowadza się tylko do emfazy, i obie formy są poprawne.

We wzorze z „pustym” elementem wskazującym που pozostaje nieodmienne, a zaimek wskazujący przyjmuje przypadek, jakiego wymaga zdanie główne: Δώσε το σε αυτόν που το ζήτησε.

2. όποιος i όσος odmieniają się; ό,τι, όπου, όποτε, όπως nie.

όποιος i όσος to zwykłe wyrazy o trzech końcówkach — όποιος przyjmuje końcówki -ος, -α, -ο od ποιος, a όσος końcówki -ος, -η, -ο zwykłego przymiotnika: zgadzają się w rodzaju, liczbie i przypadku, a όσος zgadza się też z następującym po nim rzeczownikiem (όσα βιβλία, όσες καρέκλες). ό,τι, όπου, όποτε i όπως nigdy nie zmieniają formy.

3. Przypadek: zaimek przyjmuje przypadek roli, którą pełni.

Słowo zdania względnego wolnego stoi jednocześnie w dwóch zdaniach, więc dwie rzeczy mogą rościć sobie prawo do jego przypadka: jego rola wewnątrz zdania względnego i jego rola w zdaniu głównym. Często się one zgadzają i nie ma nic do rozstrzygania:

• Δώσε το σε όποιον θέλεις. - σε wymaga biernika, a θέλεις też wymaga dopełnienia w bierniku. Obie role wskazują w tę samą stronę: όποιον.
• Όποιος τελειώσει νωρίς, ας περιμένει έξω. — podmiot τελειώσει i podmiot całego zdania: w obu przypadkach mianownik.
• Όποιον καλέσεις θα έρθει. — tutaj decyduje czasownik zdania podrzędnego: καλέσεις wymaga dopełnienia w bierniku, więc όποιον, mimo że cała fraza jest podmiotem θα έρθει.

Gdy te dwie role kolidują, to mianownik ustępuje: biernik wymagany przez przyimek albo czasownik przechodni — w którymkolwiek zdaniu — ustala formę. Gramatyki nazywają to έλξη, „atrakcją”:

• Μίλησε με όποιον ήρθε. — samo ήρθε dałoby mianownik όποιος, ale με narzuca biernik: όποιον.
• Βοήθησε όποιον σε χρειάζεται. — podmiot χρειάζεται, a jednak dopełnienie βοήθησε, i to przypadek dopełnienia wygrywa.

Atrakcja ma swój warunek, a ΛΚΝ opisuje go wprost: zaimek przyjmuje przypadek pominiętego zaimka wskazującego — για όσους ρώτησαν to για εκείνους όσοι ρώτησαν z pominiętym εκείνους. Gdy z powrotem wstawi się poprzednik, nie ma już do czego przyciągać, więc zaimek względny zachowuje swój własny przypadek: Πλήρωσε όλους όσοι δούλεψαν εκείνη τη βδομάδα — biernik όλους, mianownik όσοι.

Praktyczna nauka dla uczącego się jest odwrotnością nawyku angielskiego: gdy stoi samo, nigdy nie zostawiaj όποιος/όσος w mianowniku tylko dlatego, że następuje po nim czasownik. Spójrz najpierw na przyimek albo czasownik, obok którego stoi w zdaniu głównym.

4. ό,τι a ότι. Oba złożone są z tych samych dźwięków, a przecinek (η υποδιαστολή) to jedyny sygnał, po którym można je rozróżnić w piśmie; jest on obowiązkowy. (Jedyna różnica odnotowana w słowniku ma charakter prozodyczny, nie głoskowy: ΛΚΝ zapisuje zaimek jako akcentowany, [óti], a spójnik jako nieakcentowany, [oti] — tak samo jak traktuje πώς [pós] wobec πως [pos]. To fakt dotyczący rytmu zdania, a nie coś, co można usłyszeć słowo po słowie.) ό,τι to zdanie względne wolne „cokolwiek, co”; ότι to spójnik „że”, który otwiera zdanie dopełnieniowe po λέω, νομίζω, ξέρω, ελπίζω (lekcja 36). Pełna tabela rozróżniająca poniżej.

Dwóch sąsiadów zostaje na później: odmienny, książkowy zaimek względny ο οποίος należy do lekcji 58, a przyzwalające όποιος / ό,τι κι αν („kimkolwiek by nie…, cokolwiek by nie…”) do lekcji 47.

Formy i schematy

όποιος, όποια, όποιο — ktokolwiek, którykolwiek, jakikolwiek. Te same końcówki co ποιος, ale nie ten sam akcent: ΛΚΝ klasyfikuje όποιος do klasy odmiany Ε4 (z akcentem na temacie: -ος, -α, -ο, jak άδειος), a samo ποιος do klasy Ε2 (z akcentem na końcówce: -ός, -ά, -ό).

Zaimki nie mają wołacza: nie można zawołać „kimkolwiek”, więc te komórki zostają puste. Akcent w żadnej komórce tej tabeli nigdy nie schodzi z ο-. Obok niej słownik odnotowuje drugi, mówiony dopełniacz, używany głównie wtedy, gdy zaimek stoi samodzielnie — οποιανού, οποιανής, οποιανού i (rzadka) liczba mnoga οποιανών — i tam akcent rzeczywiście się przesuwa; formy w tabeli są tymi, których należy używać w piśmie.

όσος, όση, όσο — tyle, ile; wszystko, co. Zwykłe końcówki -ος, -η, -ο (ΛΚΝ klasa Ε3, zwykła klasa przymiotnikowa αεράτος, αγριεμένος).

Biernik liczby pojedynczej rodzaju męskiego od όσος to όσο, bez końcowego -ν: tutaj όσος zachowuje się jak zwykły przymiotnik (-ν przetrwało tylko w skamieniałych, λόγιες zwrotach takich jak όσον αφορά). όποιον, przeciwnie, zachowuje się jak zaimki αυτόν i τον i zachowuje swoje -ν, gdy stoi samodzielnie; przed rzeczownikiem podlega zwykłej zasadzie końcowego-ν z lekcji 8 — όποιον τρόπο κι αν διαλέξεις, ale όποιο δρόμο κι αν πάρεις.

Formy nieodmienne. Nigdy się nie zmieniają przez rodzaj, liczbę ani przypadek. Stojąc samodzielnie, ό,τι jest rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej, a ΛΚΝ ogranicza je do mianownika i biernika — nie ma jego dopełniacza. Przed rzeczownikiem jednak nie narzuca niczego: rzeczownik może być dowolnego rodzaju i dowolnej liczby — ό,τι μέρα προτιμάς, ό,τι φίλο συναντήσεις, ό,τι ρούχα φοράς.

Seria -δήποτε — „jakikolwiek… bądź”. Jedno słowo, jeden akcent, na -δή-, i nigdzie żadnego przecinka. Spośród form poniżej odmienia się tylko οποιοσδήποτε, i to tylko w swojej pierwszej połowie. Seria ma jeszcze jednego odmiennego członka, którego tabele pomijają: ΛΚΝ podaje też οσοσδήποτε, οσηδήποτε, οσοδήποτε „ile(kolwiek)”, odpowiednik -δήποτε od όσος, odmieniany według tego samego wzorca Ε3 - οσεσδήποτε ώρες κι αν δουλέψεις, δε θα προλάβεις.

ό,τι a ότι — tabela rozróżniająca.

Samo zdanie względne wolne a „pusty” element wskazujący. Obie konstrukcje są poprawne gramatycznie; kolumna po prawej jest bardziej określona i konkretna.

Przykłady

Typowe błędy

• Γράψε που σου λέω. -> Γράψε ό,τι σου λέω. — przed που musi stać rzeczownik; gdy nie ma do czego się przyczepić, potrzebujesz ό,τι albo „pustego” elementu wskazującego αυτό που.
• Αυτό ό,τι μου είπες με στενοχώρησε. -> Αυτό που μου είπες με στενοχώρησε. — gdy dostarczysz poprzednik (αυτό), słowem względnym jest που; ό,τι już niesie w sobie własny poprzednik i nie może przyjąć drugiego.
• Μου είπε ό,τι θα αργήσει. -> Μου είπε ότι θα αργήσει. — „że” po czasowniku mówienia to ότι bez przecinka; zapis z przecinkiem znaczyłby „cokolwiek”.
• Κάνε ότι θέλεις. -> Κάνε ό,τι θέλεις. — tu słowo jest dopełnieniem θέλεις („cokolwiek”), więc przyjmuje υποδιαστολή.
• Ρώτησε ποιον εμπιστεύεσαι. -> Ρώτησε όποιον εμπιστεύεσαι. — ποιος tylko zadaje pytanie; zdanie względne wolne dodaje ό-.
• Δώσε το σε όποιος θέλεις. -> Δώσε το σε όποιον θέλεις. — όποιος odmienia się jak αυτός, a po σε musi być w bierniku, bez względu na to, co po nim następuje.
• Πήρα όσο βιβλία ήθελα. -> Πήρα όσα βιβλία ήθελα. — όσος zgadza się ze swoim rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku, dokładnie jak przymiotnik.
• Πήγαινε πού θέλεις. -> Πήγαινε όπου θέλεις. — akcentowane πού tylko pyta „gdzie?”; zdaniem względnym wolnym jest όπου.
• Θα φέρω ό,τιδήποτε θέλεις. -> Θα φέρω οτιδήποτε θέλεις. — przecinek należy wyłącznie do ό,τι; οτιδήποτε to jedno nierozerwalne słowo z jednym akcentem na -δή-.
• Θα το κάνω οπωσδήποτε θέλεις. -> Θα το κάνω όπως θέλεις. — οπωσδήποτε nie znaczy „w jakikolwiek sposób bądź”; znaczy „koniecznie, bez wyjątku”.

Wskazówki

• Test z przecinkiem w dwie sekundy: jeśli pasuje οτιδήποτε albo αυτό που, napisz ό,τι; jeśli pasuje πως, napisz ότι. Nic innego o tym nie decyduje: oba słowa złożone są z tych samych dźwięków, a jedyna różnica odnotowana w słowniku — akcentowane ό,τι wobec nieakcentowanego ότι, dokładnie jak przy πώς wobec πως — tkwi w rytmie zdania i nie jest czymś, na co można liczyć przy słuchaniu.
• Zapamiętaj tę parę minimalną: Κάνε ό,τι θέλεις „rób, co tylko chcesz” wobec Κάνει ότι δεν ακούει „udaje, że nie słucha”.
• Ilekroć piszesz όποιος albo όσος, spójrz w lewo, zanim wybierzesz końcówkę: przyimek (σε, με, από, για) albo czasownik przechodni w zdaniu głównym przyciągnie je do biernika, nawet jeśli po nim następuje czasownik.
• Naucz się słów na ό- jako rodziny obok ich bliźniaków — słów pytających: πού; / όπου, πώς; / όπως, πότε; / όποτε, ποιος; / όποιος. Tylko πού i πώς potrzebują akcentu rozróżniającego; πότε jest akcentowane jak każdy inny wyraz wielosylabowy, a ποιος, jako jednosylabowe, nie ma akcentu wcale.
• Nie myl όποτε „kiedykolwiek” z οπότε „więc, i wtedy” — inny akcent, inne słowo: Ξεκίνα όποτε είσαι έτοιμος wobec Άργησε, οπότε φύγαμε.
• Słowa na -δήποτε dodają znaczenie „bądź, bez znaczenia jaki”: οποιοσδήποτε γιατρός „jakikolwiek lekarz bądź”. Są to pojedyncze słowa, z jednym akcentem, bez przecinka, i spośród powyższych tylko οποιοσδήποτε zmienia formę — słownik dodaje jeszcze jedno, które też się odmienia: οσοσδήποτε.
• Pamiętaj o dodatkowym akcencie, gdy słaba forma zaimka opiera się o słowo akcentowane trzy sylaby wcześniej: Δώσε τα πράγματά μου σε όποιον τα ζητήσει. Μαγείρεψέ το όπως θέλεις.