W skrócie

Greka buduje swoje czasy dokonane (perfect) tak samo jak angielski: czasownik posiłkowy plus jedna stała forma. Czasownikiem posiłkowym jest έχω, a stała forma zawsze kończy się na -ει: έχω γράψει „napisałem”, είχα γράψει „napisałem (wcześniej)”, θα έχω γράψει „będę już napisał”, να έχω γράψει „(że) napisałem”.

Cały trik tkwi w tej formie na -ει. Buduje się ją z tematu dokonanego (prostego) — tego samego, którego używasz już w να γράψω i θα γράψω — odrzucając dodatkową sylabę aorystu: έγραψα → γράψει, είδα → δει, ήρθα → έρθει. I forma ta nigdy się nie zmienia: ani przez osobę, ani przez liczbę, ani przez rodzaj. Zmienia się tylko έχω. Greckie gramatyki szkolne nazywają tę formę το απαρέμφατο, ale niech nazwa cię nie zmyli: to nie bezokolicznik, to nie czasownik, którego można użyć samodzielnie, i w grece nowożytnej nie ma czegoś takiego jak *θέλω γράψει (lekcja 25 wyjaśnia, dlaczego greka na dobre straciła bezokolicznik).

Zasada

1. Perfekt (παρακείμενος): έχω + -ει. Opisuje przeszłe zdarzenie, którego skutek albo znaczenie sięga teraźniejszości: Έχω χάσει τα κλειδιά μου — zgubiłem je i wciąż ich nie mam. To także czas doświadczenia życiowego: Έχω πάει στην Κρήτη.

2. Czas zaprzeszły (υπερσυντέλικος): είχα + -ει. Ta sama druga część, ale czasownik posiłkowy w czasie przeszłym. Oznacza wcześniejsze z dwóch zdarzeń przeszłych; to późniejsze jest zwykle w aoryście: Όταν έφτασα, είχαν ήδη φύγει — wyjście było pierwsze, mój przyjazd drugi.

3. Ta sama forma na -ει po θα i να. θα έχω τελειώσει „będę już skończył” (συντελεσμένος μέλλοντας), να έχω τελειώσει „(żeby) skończyć”. Tutaj to sam έχω przyjmuje θα albo να; forma na -ει nadal się nie zmienia.

4. Tworzenie formy na -ει. Weź pierwszą osobę aorystu, odetnij końcówkę osobową i augment, i dodaj -ει: έγραψα → γράψει, δούλεψα → δουλέψει, μίλησα → μιλήσει. Skrót wart zapamiętania: forma na -ει jest identyczna z trzecią osobą liczby pojedynczej po να. Jeśli poprawne jest να γράψει, to poprawne jest też έχω γράψει — te same litery, ten sam akcent, ta sama pisownia.

5. Perfekt a aoryst. Aoryst umieszcza zdarzenie w zamkniętej ramie przeszłości, zwykle z określeniem czasu: Πήγα στην Κρήτη πέρσι. Perfekt odrzuca tę ramę i patrzy na dotychczasowy bilans: Έχω πάει στην Κρήτη δύο φορές. Gdy tylko nazwiesz kiedy, przechodzisz na aoryst.

6. Typowi towarzysze: ήδη „już”, ποτέ „kiedykolwiek/nigdy”, ακόμα (δεν) „jeszcze (nie)”, μόλις „właśnie”, πια „już (nie)”. Przeczenie i słabe formy zaimka trzymają się czasownika posiłkowego, nigdy formy na -ει: δεν το έχω δει, μας το είχε πει.

Ta lekcja obejmuje tylko perfekt strony czynnej. Czasowniki takie jak πλένομαι czy ετοιμάζομαι tworzą perfekt inaczej (έχω πλυθεί, έχω ετοιμαστεί) — to temat lekcji 53.

Formy i schematy

Παρακείμενος (perfekt) — γράφω „pisać”:

Υπερσυντέλικος (czas zaprzeszły) — czasownik posiłkowy przechodzi w czas przeszły, γράψει się nie zmienia:

Συντελεσμένος μέλλοντας i να + παρακείμενος — θα i να dołączają się do έχω:

Tworzenie formy na -ει: temat dokonany, augment odrzucony.

Zwróć uwagę, co znika: augment (έ-γραψα, έ-φαγα), akcentowana dodatkowa sylaba czasowników nieregularnych (εί-δα → δει, εί-πα → πει, βρή-κα → βρει) oraz końcówka osobowa. Kilka czasowników nieregularnych zmienia zamiast tego samogłoskę tematu: πή-ρα → πά-ρει, πή-γα → πά-ει. Zostaje goły temat dokonany plus -ει — a każda wielosylabowa forma na -ει ma akcent na sylabie tuż przed -ει (μίλησα, ale μιλήσει), podczas gdy jednosylabowe formy δει, πει, βρει, βγει nie mają w ogóle akcentu.

Trzy formy, których nie wolno mylić. Tylko środkowa kolumna jest nieodmienna:

Aoryst niesie informację o osobie; imiesłów na -μένος niesie rodzaj, liczbę i przypadek (lekcja 50); forma na -ει nie niesie nic.

Przykłady

Typowe błędy

• έχω γράψεις -> έχω γράψει — forma na -ει nigdy się z niczym nie zgadza; tylko έχω zmienia się przez osobę.
• έχουμε γράψουμε -> έχουμε γράψει — ten sam błąd w liczbie mnogiej: nie kopiuj końcówki czasownika posiłkowego na drugie słowo.
• έχω έγραψα -> έχω γράψει — dwóch form osobowych nie można ułożyć jedna na drugiej; augment i końcówka osobowa muszą zniknąć.
• έχω γράψη -> έχω γράψει — pułapka ortograficzna: końcówka to -ει. Sprawdź to za pomocą να: να γράψει jest poprawne, więc γράψει też jest poprawne.
• είχα πηγαίνει -> είχα πάει — forma buduje się na temacie dokonanym (prostym), a nie na temacie teraźniejszym.
• έχω γραμμένο το γράμμα -> έχω γράψει το γράμμα — imiesłów na -μένος jest odmienny i opisuje stan (lekcja 50); czas perfekt używa nieodmiennej formy na -ει.
• Έχω μείνει εδώ τρία χρόνια (znaczące „i wciąż tu mieszkam”) -> Μένω εδώ τρία χρόνια — angielskie „I have been here for three years” w grece staje się czasem teraźniejszym, bo sytuacja wciąż trwa.
• Έχω πάει στην Κρήτη πέρσι -> Πήγα στην Κρήτη πέρσι — zamknięta rama czasu przeszłego wymaga aorystu, a nie perfektu.
• Έχω να γράψω δύο γράμματα jako „napisałem dwa listy” -> Έχω γράψει δύο γράμματα — έχω να + czasownik to inna konstrukcja: „mam dwa listy do napisania”.

Wskazówki

• Naucz się jednej formy, a użyjesz jej w trzech miejscach: γράψει to trzecia osoba liczby pojedynczej po να, po θα i druga część każdego czasu z rodziny perfektu. Jeśli potrafisz powiedzieć να γράψει, potrafisz też powiedzieć έχω / είχα / θα έχω γράψει.
• Wymawiaj perfekt na głos jako jedną całość z jedną ruchomą częścią: έχω γράψει, έχεις γράψει, έχει γράψει. Kiedy tylko usta chcą zmienić drugie słowo, powstrzymaj je.
• Sprawdzian ortograficzny, zanim napiszesz -ει: postaw przed tym να. Jeśli «να δουλέψει» wygląda dobrze, to «έχω δουλέψει» też; δουλέψη nie przechodzi tego testu.
• Δεν i słabe formy zaimka stoją przed czasownikiem posiłkowym, nigdy między dwoma słowami: δεν το έχω δει, μας το είχε πει, a nie έχω δεν δει.
• Miejsce przysłówka: ήδη zwykle wciska się pomiędzy (έχω ήδη φάει, είχαν ήδη φύγει), a ποτέ i ακόμα zwykle stoją po całej jednostce (δεν έχω πάει ποτέ, δεν έχει έρθει ακόμα).
• Czasu zaprzeszłego używaj tylko wtedy, gdy są dwa punkty w przeszłości i chcesz zaznaczyć, który był wcześniejszy. Jeśli jest tylko jedno zdarzenie przeszłe, wystarczy aoryst — greka nie używa είχα + -ει jako grzecznościowego czy literackiego wariantu aorystu.
• Zwracaj uwagę na dodatkowy akcent, gdy po słowie akcentowanym na trzeciej sylabie od końca następuje słaba forma zaimka: ο δάσκαλός μου έχει φύγει, το μάθημά μας έχει τελειώσει.