W skrócie

Greka ma dwa zwykłe czasy przeszłe i w każdym zdaniu w czasie przeszłym trzeba wybrać między nimi. Aoryst przedstawia przeszłą czynność jako jedną zamkniętą całość: zdarzyła się, zakończyła się, zdanie zakreśla wokół niej linię. Imperfekt przedstawia ją jako niedomkniętą: tło, opis, przyzwyczajenie albo coś, co wciąż trwało w chwili, o której mowa. Nie ma tu żadnej nowej morfologii — to formy zbudowane już w lekcjach 32 i 33. Nowy jest wybór.

Zasada

Wyobraź to sobie jako dwie kolumny i umieszczaj w jednej z nich każdy czasownik w czasie przeszłym.

Aoryst (αόριστος) — zamknięte pudełko. Używaj go dla pojedynczego zakończonego zdarzenia (Χθες είδα τον Νίκο), dla łańcucha zdarzeń, które popychają fabułę do przodu (Μπήκε, κάθισε και παρήγγειλε καφέ), i — to punkt, który umyka uczącym się — dla zamkniętego odcinka czasu: przedziału z podanym początkiem i końcem, bez względu na długość. Έμεινα τρία χρόνια στη Θεσσαλονίκη to aoryst, bo te trzy lata są policzone i zakończone. Długość nie ma znaczenia; liczy się wyłącznie domkniętość.

Imperfekt (παρατατικός) — otwarta linia. Używaj go, żeby nakreślić scenerię (Έβρεχε, οι δρόμοι ήταν άδειοι), opisać stan albo osobę (Ήταν ψηλός και μιλούσε σιγά), oddać powtarzające się przyzwyczajenie (Κάθε μέρα έπινε καφέ στο ίδιο μαγαζί) i czynność w toku, którą coś przerywa (Διάβαζα όταν χτύπησε το τηλέφωνο).

To ostatnie zdanie jest wzorem do zapamiętania: imperfekt to rama, aoryst to to, co się w niej dzieje. Angielski oznacza tę samą różnicę o wiele słabiej, dlatego imperfekt to nie tylko „was doing” — obejmuje też „used to do”, „would do” i zwykłe „did”, gdy czasownik opisuje stan.

Dwa bardzo częste czasowniki całkiem wymykają się temu wyborowi. είμαι i έχω mają tylko jeden czas przeszły każdy, ήμουν i είχα. Formą są imperfektem, ale obejmują też znaczenie aorystu: Χθες ήμουν άρρωστος to zarówno „byłem chory”, jak i „byłem chory (tego dnia, kropka)”. Nie szukaj drugiej formy.

Wreszcie kilka czasowników zmienia znaczenie w zależności od kolumny, bo stan i chwila wejścia w ten stan to dwie różne rzeczy: ήξερα to „wiedziałem”, έμαθα to „dowiedziałem się”; είχα to „miałem”, απέκτησα to „zdobyłem”.

Formy i schematy

Nie ma tu nic nowego do nauczenia się — te formy już zbudowałeś. Zestaw oba paradygmaty obok siebie i zauważ, że różni się tylko temat: imperfekt buduje się na temacie niedokonanym, aoryst na temacie dokonanym (prostym).

διαβάζω „czytać”

μένω „zostać, mieszkać” — para stojąca za powyższym przykładem zamkniętego odcinka czasu

είμαι i έχω — tylko jeden czas przeszły

Ta sama zasada, dwie kolumny. Przy tych czterech parach wybór czasu jest jednocześnie wyborem słownictwa.

Zauważ, że ξέρω nie ma własnego, powszechnie używanego aorystu: dostarcza go μαθαίνω → έμαθα.

Wskazówki przysłówkowe. Nie decydują same o wyborze czasu, ale wskazują go bardzo wiarygodnie.

Przykłady

Typowe błędy

• Χθες διάβαζα το γράμμα και το πέταξα. -> Χθες διάβασα το γράμμα και το πέταξα. Jedna zakończona czynność, po niej druga: obie należą do aorystu.
• Έμενα τρία χρόνια στην Κρήτη. -> Έμεινα τρία χρόνια στην Κρήτη. Policzony odcinek czasu to zamknięte pudełko, bez względu na to, ile lat w sobie mieści.
• Κάθε μέρα πήγα στη δουλειά με το ποδήλατο. -> Κάθε μέρα πήγαινα στη δουλειά με το ποδήλατο. κάθε μέρα czyni z tego przyzwyczajenie, więc imperfekt jest obowiązkowy.
• Ήταν οκτώ, έβρεξε και ο δρόμος ήταν άδειος. -> Ήταν οκτώ, έβρεχε και ο δρόμος ήταν άδειος. Sceneria to tło; aoryst έβρεξε oznaczałby jeden deszcz, który zaczął się i skończył.
• Ήξερα την είδηση χθες στις δέκα. -> Έμαθα την είδηση χθες στις δέκα. Podając godzinę, wskazujesz chwilę, w której pojawiła się wiedza, a to jest zdarzenie.
• Όταν ήμουν παιδί, μπόρεσα να τρέξω ώρες. -> Όταν ήμουν παιδί, μπορούσα να τρέχω ώρες. Trwała umiejętność to stan, a nie pojedynczy sukces.
• Χθες υπήρξα στο σπίτι όλη μέρα. -> Χθες ήμουν στο σπίτι όλη μέρα. είμαι ma dokładnie jeden czas przeszły, ήμουν, i pełni obie funkcje; to samo dotyczy είχα.

Wskazówki

• Zanim wybierzesz, zadaj sobie jedno pytanie: czy zdanie zakreśla linię wokół czynności? Linia zakreślona — aoryst. Brak linii — imperfekt.
• Wyobraź to sobie: aoryst to kropka albo zamknięte pudełko na osi czasu, imperfekt to linia bez widocznych końców.
• W opowiadaniu obie formy przeplatają się zależnie od funkcji. Imperfekt maluje scenerię (pogodę, miejsce, nastrój, jacy byli ludzie); aoryst przesuwa akcję krok po kroku.
• Zwróć uwagę na spójnik. όταν + aoryst to „kiedy, w chwili gdy”; ενώ i καθώς z imperfektem to „podczas gdy”. Ενώ περπατούσα, συνάντησα τη Μαρία.
• Nie tłumacz imperfektu tylko jako „was doing” i na tym nie poprzestawaj. To też „used to do”, „would do” i zwykłe angielskie „did”, gdy czasownik opisuje stan: ήθελα, ήξερα, μπορούσα, νόμιζα, πίστευα.
• Naucz się ήξερα/έμαθα, είχα/απέκτησα, ήθελα/θέλησα, μπορούσα/μπόρεσα jako czterech par znaczeń, a nie czterech par końcówek.
• Przeczenie nie zmienia zasady: δεν ήξερα to stan, który trwał, δεν το κατάλαβα to jedna chwila, w której zrozumienie nie nastąpiło.