W skrócie

Ta lekcja obejmuje słowa oznaczające „ktoś, nikt, coś, nic, wszystko, każdy, dużo”: κάποιος, κανένας, κάτι, τίποτα, όλος, κάθε, άλλος, ο ίδιος i πολύς. Większość z nich przypomina przymiotniki i odmienia się przez rodzaj, liczbę i przypadek; trzy popularne (κάτι, τίποτα, κάθε) w ogóle się nie zmieniają.

Jedyna rzecz, którą trzeba tu sobie przyswoić, to podwójne przeczenie. Grecki nie ma „nikogo”, który sam z siebie zaprzecza zdaniu. Zaimek przeczący działa tylko razem z δεν przed czasownikiem: δεν είδα κανέναν, δεν ξέρω τίποτα, δεν πάει πουθενά, δεν ήρθε ποτέ. Te dwa przeczenia się nie znoszą — należą do siebie, a pominięcie δεν to błąd gramatyczny, a nie potoczny skrót.

Zasada

1. Zaimki nieokreślone twierdzące: κάποιος i κάτι. κάποιος, κάποια, κάποιο znaczy „ktoś, jakiś” i odnosi się do osób lub do konkretnej, ale niewymienionej z nazwy rzeczy; odmienia się jak przymiotnik w -ος, -α, -ο. κάτι znaczy „coś” i nigdy się nie zmienia: Κάποιος χτύπησε την πόρτα. Θέλω κάτι κρύο.

2. Zaimki nieokreślone przeczące: κανένας i τίποτα. Mają dwie funkcje, a różnicę stanowi obecność δεν.

• Z δεν przy czasowniku są przeczące: Δεν ήρθε κανένας. Δεν αγόρασα τίποτα.
• Bez δεν, w pytaniach, w zdaniach warunkowych (αν, μήπως) i po θέλεις/μπορείς znaczą „jakiś, cokolwiek”: Έχεις καμιά ιδέα; Θέλεις τίποτα από το μαγαζί; Αν δεις κανέναν, πες μου.

Odczytaniu przeczącemu zawsze towarzyszy δεν, przy obu możliwych szykach zdania:

Nawet gdy κανένας stoi na początku i zdanie jest już jednoznacznie przeczące, δεν zostaje. To samo dotyczy przysłówków przeczących ποτέ („nigdy”), πουθενά („nigdzie”) i καθόλου („wcale”): Δεν πάω ποτέ εκεί. Δεν τον βρήκα πουθενά. Δεν πείνασα καθόλου.

3. κάθε kontra καθένας. κάθε („każdy”) jest nieodmienne i stoi przed rzeczownikiem, który jest w liczbie pojedynczej: κάθε μέρα, κάθε άνθρωπος, κάθε φορά (tylko liczebnik stawia go w liczbie mnogiej: κάθε δύο μέρες). Gdy nie ma rzeczownika, potrzebna jest forma odmienna ο καθένας, η καθεμιά / η καθεμία, το καθένα: Ο καθένας πληρώνει για τον εαυτό του.

4. όλος wymaga przedimka. όλος zgadza się z rzeczownikiem i, w przeciwieństwie do angielskiego, stoi przed przedimkiem, którego nie można pominąć: όλο το βράδυ, όλη τη μέρα, όλοι οι φίλοι μου, όλα τα παιδιά. Użyte samodzielnie, όλοι znaczy „wszyscy”, a όλα „wszystko”: Ήρθαν όλοι. Τα ξέρω όλα.

5. άλλος i ο ίδιος. άλλος, άλλη, άλλο znaczy „inny”; z przedimkiem nieokreślonym znaczy „jeszcze jeden”: άλλον έναν καφέ. ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο znaczy „ten sam” przed rzeczownikiem (το ίδιο πρόβλημα) oraz „sam, we własnej osobie”, gdy podkreśla rzeczownik już wcześniej wymieniony: Μου το είπε ο ίδιος ο διευθυντής.

6. πολύς jest nieregularne. To jedyny kwantyfikator w tej lekcji ze zmianą tematu: trzy formy mają jedno λ (πολύς, πολύ, πολύ), a wszystkie pozostałe mają λλ (πολλή, πολλοί, πολλές, πολλά, πολλών…). Jako przysłówek znaczący „bardzo, dużo” to niezmienne πολύ: πολύ καλά, μ’ αρέσει πολύ.

Formy i schematy

κάποιος — „ktoś, jakiś”

Zaimki nieokreślone nie mają wołacza; ten wiersz pozostaje pusty również we wszystkich tabelach poniżej.

κανένας / κανείς — „nikt, ktokolwiek”

κανένας nie ma liczby mnogiej — z natury znaczenia jest w liczbie pojedynczej („ani jeden”). κανείς to nieco bardziej formalny mianownik (słowniki oznaczają go jako formę książkową), κανένας to forma codzienna; καμία i καμιά to to samo słowo z synizezą i bez niej — trzy sylaby wobec dwóch — i obie należą do mowy potocznej, więc każda pisownia jest dobra. Biernik rodzaju męskiego κανέναν zachowuje końcowe -ν we wszystkich pozycjach, bo właśnie to -ν odróżnia go od rodzaju nijakiego κανένα.

άλλος — „inny”

όλος — „cały, wszystek”

ο ίδιος — „ten sam; sam”

W tym użyciu („ten sam; sam”) ίδιος zawsze niesie przedimek określony, dlatego przedimek jest pokazany w komórkach tabeli; jako zwykły przymiotnik znaczący „identyczny, podobny” może też stać bez niego: Αυτά τα δύο βιβλία είναι ίδια. Φοράμε ίδιες μπλούζες σήμερα.

πολύς — „dużo, wiele” (nieregularne)

Słabym punktem jest dopełniacz liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego πολλού, który słowniki podają tylko jako formę poboczną w nawiasie i którego mowa unika. Rodzaj żeński πολλής to forma zwyczajna (λόγω της πολλής ζέστης), a liczba mnoga πολλών jest bardzo powszechna (τα προβλήματα πολλών ανθρώπων).

Formy nieodmienne i przysłówki przeczące

Przykłady

Typowe błędy

• Είδα κανέναν στο πάρτι. -> Δεν είδα κανέναν στο πάρτι. — κανένας nie może samo zaprzeczać; czasownik nadal potrzebuje δεν.
• Κανένας ήρθε. -> Κανένας δεν ήρθε. — nawet gdy słowo przeczące stoi z przodu, δεν jest obowiązkowe; te dwa przeczenia się wzmacniają, a nie znoszą.
• Ξέρω τίποτα. -> Δεν ξέρω τίποτα. — bez δεν τίποτα jest odczytywane jako „cokolwiek”, a zdanie brzmi jak niedokończone pytanie.
• Πάει πουθενά το βράδυ. -> Δεν πάει πουθενά το βράδυ. — πουθενά, ποτέ i καθόλου podlegają dokładnie tej samej zasadzie co κανένας.
• Δεν είδα κανένα. (o mężczyźnie) -> Δεν είδα κανέναν. — biernik rodzaju męskiego zachowuje końcowe -ν; κανένα to forma rodzaju nijakiego.
• Έχει πολύ ζέστη. -> Έχει πολλή ζέστη. — przed rzeczownikiem rodzaju żeńskiego zgodna forma to πολλή, z dwoma λ i -ή.
• Μιλάει πολλή γρήγορα. -> Μιλάει πολύ γρήγορα. — jako przysłówek („bardzo, dużo”) słowo to jest zawsze niezmiennym πολύ.
• Δούλεψα όλα το βράδυ. -> Δούλεψα όλο το βράδυ. — όλος zgadza się ze swoim rzeczownikiem; όλα to liczba mnoga rodzaju nijakiego i nie może iść z το βράδυ.
• Ήρθαν όλοι φίλοι μου. -> Ήρθαν όλοι οι φίλοι μου. — όλος stoi przed przedimkiem określonym, a przedimka nigdy się nie pomija.
• Κάθε μαθητές έχουν βιβλίο. -> Κάθε μαθητής έχει βιβλίο. — rzeczownik po κάθε jest w liczbie pojedynczej; tylko liczebnik stawia go w liczbie mnogiej (κάθε δύο μέρες).
• Κάθε ξέρει τι θέλει. -> Ο καθένας ξέρει τι θέλει. — κάθε nie może stać samodzielnie jako zaimek; poza stałymi zwrotami przysłówkowymi (κάθε τόσο, κάθε λίγο, κάθε άλλο) i czasowym κάθε (φορά) που zawsze ma po sobie rzeczownik.

Wskazówki

• Traktuj δεν … κανέναν / τίποτα / πουθενά / ποτέ jako jeden schemat z dwoma nawiasami. Jeśli napisałeś drugi nawias, sprawdź, czy jest też pierwszy.
• Sprawdź znaczenie κανένας, patrząc na czasownik: δεν przy czasowniku daje „nikt”; brak δεν (pytanie, αν, μήπως) daje „ktokolwiek”. Έχεις καμιά ιδέα; to zwykłe, w pełni twierdzące pytanie.
• Skrót ortograficzny dla πολύς: tylko trzy formy πολύς, πολύ(ν), πολύ mają pojedyncze λ. Wszystko inne — πολλή, πολλοί, πολλές, πολλά, πολλού, πολλής, πολλών, πολλούς — ma λλ. Jeśli słowo kończy się na -ή, -ά, -οί, -ές, -ών, -ούς, napisz podwójne λ.
• κάθε to „słowo klejące”: poza kilkoma stałymi zwrotami przysłówkowymi (κάθε τόσο, κάθε λίγο, κάθε άλλο) i czasowym spójnikiem κάθε (φορά) που („za każdym razem, gdy”: κάθε που ανοίγω το παράθυρο, μπαίνει κρύος αέρας), nigdy nie pojawia się bez rzeczownika zaraz po sobie, a ten rzeczownik jest w liczbie pojedynczej — jedynym regularnym wyjątkiem jest sytuacja po liczebniku, gdzie przechodzi w liczbę mnogą (κάθε δύο μέρες, κάθε τέσσερις μήνες).
• Zapamiętaj kolejność w όλος: kwantyfikator, potem przedimek, potem rzeczownik — όλη τη νύχτα, όλους τους ανθρώπους. Angielski może pominąć przedimek („all night”), grecki go zachowuje.
• κάποιος wskazuje na osobę, κάτι na rzecz. Jeśli angielskie słowo można zastąpić przez „somebody”, użyj κάποιος; jeśli przez „something”, użyj κάτι.
• Uważaj na dodatkowy akcent, gdy rzeczownik proparoksytoniczny niesie klitykę w tych zdaniach: δεν βρήκα πουθενά το αυτοκίνητό μου, κανένας δεν ξέρει το όνομά της.