Zdrobnienia
A2 Υποκοριστικά 41 / 66
W skrócie
W grece tworzy się zdrobniałe wersje rzeczowników za pomocą kilku bardzo produktywnych przyrostków: rodzaju nijakiego -άκι (το σπίτι → το σπιτάκι), rodzaju żeńskiego -ούλα i -ίτσα (η μάνα → η μανούλα, η Ελένη → η Ελενίτσα), rodzaju męskiego -άκης i -ούλης (ο Γιώργος → ο Γιωργάκης, ο παππούς → ο παππούλης). Zawsze dzieją się dwie rzeczy: akcent przeskakuje na przyrostek, a wyraz przyjmuje rodzaj i deklinację przyrostka, a nie rzeczownika podstawowego — dlatego η γάτα staje się το γατάκι. Zdrobnienia nie dotyczą tylko rozmiaru. Niosą czułość i łagodzą prośbę: ένα λεπτάκι, λιγάκι, ένα καφεδάκι. Użyte w niewłaściwym tonie brzmią ironicznie.
Zasada
1. To przyrostek decyduje o rodzaju i deklinacji. Niezależnie od tego, jaki był rzeczownik podstawowy, zdrobnienie na -άκι jest rzeczownikiem rodzaju nijakiego na -ι, zdrobnienie na -ούλα lub -ίτσα jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego na -α, a zdrobnienie na -άκης lub -ούλης jest rzeczownikiem rodzaju męskiego na -ης. Wszystko, co zgadza się z rzeczownikiem, podąża za nowym rodzajem: ο μικρός δρόμος → το μικρό δρομάκι · η όμορφη γάτα → το όμορφο γατάκι. Nawet żeńskie imiona przechodzą do rodzaju nijakiego, gdy przyjmują -άκι: η Μαρία → το Μαράκι, i mówi się «το Μαράκι είναι κουρασμένο».
2. Akcent przenosi się na przyrostek. Podstawa traci własny akcent: ο άνθρωπος → το ανθρωπάκι, το τηλέφωνο → το τηλεφωνάκι. Pożyteczny efekt uboczny: ponieważ zdrobnienie ma akcent na przedostatniej sylabie, dodanie słabej formy zaimka nie wywołuje dodatkowego akcentu, którego w innych wypadkach wymaga zasada trzech sylab — «το αυτοκίνητό μου», ale «το αυτοκινητάκι μου».
3. Przyrostek dołącza się do tematu. Rzeczowniki na -ι i -ος po prostu tracą końcówkę (το τραπέζι → το τραπεζάκι, ο σκύλος → το σκυλάκι). Rzeczowniki, których temat jest dłuższy niż forma mianownika, używają tego dłuższego tematu — tego samego, który widać w liczbie mnogiej: ο καφές (οι καφέδες) → το καφεδάκι, ο παππούς (οι παππούδες) → το παππουδάκι, το γάλα (τα γάλατα) → το γαλατάκι. Garstka rzeczowników z codziennego użytku wstawia zamiast tego dodatkową sylabę przed przyrostkiem, i dla nich mówi się wyłącznie tę dłuższą formę: το βιβλίο → το βιβλιαράκι, το αυγό → το αυγουλάκι. Trzeba się ich nauczyć pojedynczo; rodzaj, akcent i deklinacja działają dokładnie tak jak wyżej.
4. Trzy funkcje, jedna forma. Mały: ένα σπιτάκι, ένα τραπεζάκι. Czułość: η μανούλα μου, ο Γιωργάκης, το σκυλάκι μας. Łagodzenie — najczęstsze użycie w codziennej mowie: zdrobnienie sprawia, że polecenie, propozycja albo ilość brzmi mniej i dzięki temu grzeczniej — «Ένα λεπτάκι!», «Θα ήθελα ένα νεράκι», «Μίλα λιγάκι πιο σιγά». Ta sama forma, powiedziana obojętnym tonem o osobie dorosłej albo o poważnej sprawie, brzmi lekceważąco: «ωραίο αυτοκινητάκι», «έχει ένα μαγαζάκι στη γωνία» — dlatego nie używa się jej w tekstach formalnych, gdzie oczekuje się zwykłego rzeczownika.
Formy i schematy
Produktywne przyrostki:
| Przyrostek | Rodzaj | Przykład | Typowe użycie |
|---|---|---|---|
| -άκι | ουδέτερο | το σπίτι → το σπιτάκι | domyślny; działa niemal z każdym rzeczownikiem |
| -ούλα | θηλυκό | η μάνα → η μανούλα | czułość, wyrazy rodzinne, imiona żeńskie |
| -ίτσα | θηλυκό | η κοπέλα → η κοπελίτσα | czułość, imiona żeńskie |
| -άκης | αρσενικό | ο Γιώργος → ο Γιωργάκης | imiona męskie i chłopięce |
| -ούλης | αρσενικό | ο παππούς → ο παππούλης | czułość, także przymiotniki (μικρούλης) |
Rzeczownik nijaki na -άκι odmienia się jak każdy rzeczownik nijaki na -ι. Dopełniacz, jeśli w ogóle się go tworzy, ma akcent na końcówce — ale w praktyce mówiący unikają dopełniacza zdrobnienia na -άκι i formułują zdanie inaczej:
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | το σπιτάκι | τα σπιτάκια |
| Γενική | του σπιτακιού | των σπιτακιών |
| Αιτιατική | το σπιτάκι | τα σπιτάκια |
| Κλητική | σπιτάκι | σπιτάκια |
Oba przyrostki żeńskie odmieniają się jak zwykłe rzeczowniki na -α (dopełniacz liczby mnogiej znów jest rzadki):
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | η μανούλα | οι μανούλες | η κοπελίτσα | οι κοπελίτσες |
| Γενική | της μανούλας | των μανουλών | της κοπελίτσας | των κοπελιτσών |
| Αιτιατική | τη μανούλα | τις μανούλες | την κοπελίτσα | τις κοπελίτσες |
| Κλητική | μανούλα | μανούλες | κοπελίτσα | κοπελίτσες |
Przyrostki męskie odmieniają się jak rzeczowniki na -ης. Zwróć uwagę na wołacz na -η, którym rzeczywiście woła się dziecko: Γιωργάκη! Imiona w praktyce nie mają liczby mnogiej; pokazuje to ο παππούλης.
| Πτώση | Ενικός | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ο Γιωργάκης | ο παππούλης | οι παππούληδες |
| Γενική | του Γιωργάκη | του παππούλη | των παππούληδων |
| Αιτιατική | τον Γιωργάκη | τον παππούλη | τους παππούληδες |
| Κλητική | Γιωργάκη | παππούλη | παππούληδες |
Zmiana rodzaju i temat obok siebie:
| Βάση | Γένος βάσης | Υποκοριστικό | Τι άλλαξε |
|---|---|---|---|
| η γάτα | θηλυκό | το γατάκι | rodzaj → ουδέτερο |
| η καρέκλα | θηλυκό | το καρεκλάκι | rodzaj → ουδέτερο |
| ο δρόμος | αρσενικό | το δρομάκι | -ος odpada |
| ο σκύλος | αρσενικό | το σκυλάκι | -ος odpada |
| το τραπέζι | ουδέτερο | το τραπεζάκι | -ι odpada |
| ο καφές | αρσενικό | το καφεδάκι | temat καφεδ- |
| ο παππούς | αρσενικό | το παππουδάκι | temat παππουδ- |
| το γάλα | ουδέτερο | το γαλατάκι | temat γαλατ- |
| το κρέας | ουδέτερο | το κρεατάκι | temat κρεατ- |
| το βιβλίο | ουδέτερο | το βιβλιαράκι | rozszerzony przyrostek -αράκι |
| το αυγό | ουδέτερο | το αυγουλάκι | rozszerzony przyrostek -ουλάκι |
Akcent i dlaczego znika dodatkowy akcent:
| Βάση | Υποκοριστικό | Με αδύνατη αντωνυμία |
|---|---|---|
| ο άνθρωπος | το ανθρωπάκι | το ανθρωπάκι του |
| το αυτοκίνητο | το αυτοκινητάκι | το αυτοκινητάκι μου (αλλά: το αυτοκίνητό μου) |
| το τηλέφωνο | το τηλεφωνάκι | το τηλεφωνάκι σου (αλλά: το τηλέφωνό σου) |
Przykłady
| Ελληνικά | Polski |
|---|---|
| Μένουν σε ένα σπιτάκι έξω από το χωριό. | Mieszkają w małym domku za wsią. |
| Το σπιτάκι έχει μια μπλε πόρτα. | Domek ma niebieskie drzwi. |
| Τα γατάκια κοιμούνται στον καναπέ. | Kotki śpią na kanapie. |
| Πάμε για ένα καφεδάκι; | Może pójdziemy na szybką kawkę? |
| Περίμενε ένα λεπτάκι, έρχομαι αμέσως. | Poczekaj chwileczkę, już idę. |
| Μίλα λιγάκι πιο σιγά, σε παρακαλώ. | Mów trochę ciszej, proszę. |
| Γιωργάκη, έλα να φας! | Γιωργάκη, chodź jeść! |
| Η μανούλα μου μαγειρεύει κάθε Κυριακή. | Moja mamusia gotuje w każdą niedzielę. |
| Ο παππούλης μου ήταν ψαράς στη Σύρο. | Mój dziadzio był rybakiem na Syros. |
| Η Ελενίτσα πάει στην πρώτη δημοτικού. | Mała Elenka jest w pierwszej klasie szkoły podstawowej. |
| Έχασα πάλι το τηλεφωνάκι μου. | Znowu zgubiłem telefon. |
| Ωραίο αυτοκινητάκι πήρες, ε; | Niezłe autko sobie sprawiłeś, co? (ironicznie) |
Typowe błędy
- η γατάκι -> το γατάκι — -άκι jest rodzaju nijakiego niezależnie od rodzaju podstawy; rodzaj podstawowy zanika.
- τα παιδάκια είναι χαρούμενοι -> τα παιδάκια είναι χαρούμενα — przymiotniki zgadzają się z rodzajem nijakim zdrobnienia, a nie z osobami, do których się ono odnosi.
- του σπιτάκιου -> του σπιτακιού — dopełniacz liczby pojedynczej to -ακιού, z akcentem na końcówce.
- των σπιτάκιων -> των σπιτακιών — to samo przesunięcie w dopełniaczu liczby mnogiej: -ακιών.
- σπιτακι, γατακι -> σπιτάκι, γατάκι — przyrostek zawsze nosi akcent; zdrobnienie bez akcentu to błąd ortograficzny.
- το σπιτάκί μου -> το σπιτάκι μου — tu nie ma dodatkowego akcentu: akcent już pada na przedostatnią sylabę.
- Γιωργάκης, έλα εδώ! -> Γιωργάκη, έλα εδώ! — wołacz od -ης to -η i nie występuje z przedimkiem.
- το καφεάκι -> το καφεδάκι — przyrostek dołącza się do tematu καφεδ-, tego samego, który widać w οι καφέδες.
- Η εταιρεία ζητάει ένα υπαλληλάκι. -> Η εταιρεία ζητάει έναν υπάλληλο. — zdrobnienia są potoczne; w tekście formalnym brzmią lekceważąco.
Wskazówki
- Gdy nie wiesz, jaki przyrostek przyjmuje dany rzeczownik, użyj -άκι: dołącza się niemal do wszystkiego i stylistycznie nigdy nie jest błędem w znaczeniu „mały”.
- Używaj zdrobnienia, żeby złagodzić wypowiedź, a nie tylko żeby coś pomniejszyć. «Ένα λεπτάκι», «θα ήθελα ένα νεράκι», «μια στιγμούλα» to zwyczajne, grzeczne wersje form podstawowych.
- Zwracaj uwagę na łańcuch zgody po zmianie rodzaju: το κοριτσάκι είναι κουρασμένο, το γατάκι μας είναι μικρό.
- Ton wynika z kontekstu, a nie z samej końcówki: το μαγαζάκι może brzmieć przytulnie albo lekceważąco, a użyte o osobie dorosłej (το αντράκι, το δασκαλάκι) zwykle brzmi kpiąco.
- -ούλης i -ούλα dołączają się też do przymiotników: μικρούλης, μικρούλα· χοντρούλης· ομορφούλης.
- Wiele zwykłych rzeczowników rodzaju nijakiego na -ι to skamieniałe dawne zdrobnienia, które straciły to znaczenie — το κορίτσι, το πουλί, το ψωμί. Dlatego tak wiele codziennych rzeczowników nijakich kończy się na -ι.
- Uważaj na wyraz łudząco podobny: τα παϊδάκια (kotlety jagnięce) to nie zdrobnienie od το παιδί. Diereza oznacza inne słowo (το παΐδι, „żebro”).