W skrócie

Angielski upycha niemal wszystko, co następuje po czasowniku, w jedno małe słowo „that” — i często je pomija: I say (that) it is late, I want you to come, I’m glad you came. Grecki rozdziela te same zdania na trzy szufladki, a czasownik nadrzędny wybiera szufladkę:

• ότι / πως po czasownikach mówienia, myślenia i percepcji — λέω ότι, ξέρω πως.
• να po czasownikach chcenia, nadziei, próby i prośby — ελπίζω να, θέλω να.
• που po czasownikach wyrażających emocje — χαίρομαι που, λυπάμαι που, μου αρέσει που.

Pytania zależne to czwarty wzorzec: αν dla pytań typu tak/nie (Ρώτησε αν είμαι εδώ) oraz zwykłe wyrazy pytające dla pozostałych, z zachowanym akcentem (Πες μου τι είδες, Μου είπε πού μένει, Δεν ξέρω πώς…). Zdanie podrzędne ma szyk zdania oznajmującego, a interpunkcja zależy od zdania głównego: kropka po zdaniu oznajmującym lub rozkazującym (Πες μου τι είδες.), «;» tylko wtedy, gdy samo zdanie główne jest pytaniem (Ξέρεις πού μένει;).

Zasada

1. Zdania dopełnieniowe faktu (ειδικές προτάσεις): ότι lub πως. Po czasowniku, który przedstawia coś jako fakt lub przekonanie — λέω, νομίζω, πιστεύω, ξέρω, μαθαίνω, ακούω, βλέπω, καταλαβαίνω — zdanie zaczyna się od ότι lub πως. Oba są wymienne; πως brzmi nieco bardziej potocznie. W przeciwieństwie do angielskiego „that”, spójnik ten nie jest opcjonalny: nie można powiedzieć Νομίζω έχεις δίκιο.

2. Zdania dopełnieniowe woli (βουλητικές προτάσεις): να. Po czasowniku wyrażającym wolę, nadzieję, wysiłek lub prośbę — θέλω, ελπίζω, προτιμώ, προσπαθώ, ζητάω, φοβάμαι, αποφασίζω — zdanie zaczyna się od να, a czasownik przechodzi w tryb łączący. To miejsce, w którym angielski używa bezokolicznika („I want to go”, „I hope to see you”) albo biernika + bezokolicznika („I want you to go”). Grecki nie ma w ogóle bezokolicznika, więc oba przypadki wychodzą jako να + w pełni odmieniony czasownik: Θέλω να πάω / Θέλω να πας. Ponieważ czasownik po να jest odmieniony przez osoby, grecki nie potrzebuje dodatkowego zaimka, żeby zmienić podmiot.

3. Zdania dopełnieniowe emocji: που. Czasowniki i wyrażenia uczuć — χαίρομαι, λυπάμαι, στενοχωριέμαι, μου αρέσει, είναι κρίμα — łączą się z που. Zdarzenie jest realne (naprawdę przyszedłeś), więc ότι byłoby gramatycznie możliwe do pomyślenia, ale idiomatyczny grecki mówi Χαίρομαι που ήρθες. To που jest nieakcentowane, dokładnie jak zaimek względny που z lekcji 37.

4. Przeczenie: dwa przeczniki, dwa miejsca. Zdanie główne oraz każde zdanie z ότι/που przyjmują δεν. Zdanie z να przyjmuje μην, umieszczone po να i przed czasownikiem. Przeczenie trafia więc w dwa różne miejsca, dając dwa różne znaczenia:

• Δεν νομίζω ότι θα έρθει. — zaprzeczone jest myślenie.
• Νομίζω ότι δεν θα έρθει. — zaprzeczone jest przyjście.
• Δεν θέλω να πας. — nie chcę, żebyś poszedł.
• Θέλω να μην πας. — naprawdę chcę, żebyś nie poszedł.

5. Pytania zależne (πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις). Pytanie osadzone pod ρωτάω, λέω, ξέρω, μαθαίνω, θυμάμαι, καταλαβαίνω zachowuje słowa pytania bezpośredniego, ale traci jego interpunkcję:

• Pytanie tak/nie staje się αν („czy”): Είσαι εδώ; → Ρώτησε αν είμαι εδώ.
• Pytanie szczegółowe zachowuje swój wyraz pytający — τι, πού, πώς, πότε, ποιος, πόσο, γιατί — i swój akcent: πού i πώς zostają akcentowane wewnątrz zdania podrzędnego, bo wciąż są wyrazami pytającymi. Ten akcent to jedyna różnica między nimi a spójnikami που „że/który” i πως „że”.

Nie ma tu inwersji do cofnięcia (grecki i tak nie stosuje inwersji w pytaniach) ani czasownika posiłkowego do usunięcia, więc zdanie podrzędne wygląda jak zwykłe zdanie oznajmujące. Całe zdanie kończy kropka: Πες μου τι είδες.

Formy i schematy

Jaki spójnik dopełnieniowy przyjmuje dany czasownik?

Trzy czasowniki nadrzędne, wszystkie sześć osób. Typ zdania dopełnieniowego zależy od czasownika, więc pozostaje taki sam w całym paradygmacie.

Dwa ściągnięte czasowniki deponentne rządzące zdaniami dopełnieniowymi, wszystkie sześć osób:

Φοβάμαι łączy się z να, gdy chodzi o niechęć do działania (Φοβάμαι να οδηγήσω τη νύχτα, „boję się jeździć w nocy”), a z ότι/πως, gdy chodzi o obawiany fakt (Φοβάμαι ότι δεν προλαβαίνουμε).

Μου αρέσει που… — czasownik zostaje w trzeciej osobie, a osoba doznająca to słaby zaimek w dopełniaczu:

Przeczenie obok siebie:

Pytanie bezpośrednie → pytanie zależne:

Przykłady

Typowe błędy

• Θέλω ότι φύγεις -> Θέλω να φύγεις — θέλω nigdy nie łączy się z ότι. Czasowniki woli otwierają swoje zdanie od να.
• Θέλω πηγαίνω -> Θέλω να πάω — grecki nie ma bezokolicznika, więc drugi czasownik jest niemożliwy bez να.
• Ελπίζω ότι να έρθεις -> Ελπίζω να έρθεις — jeden spójnik na zdanie; nigdy nie łącz ότι i να razem.
• Χαίρομαι ότι ήρθες -> Χαίρομαι που ήρθες — czasowniki emocji łączą się z που, a nie z ότι.
• Νομίζω να έχεις δίκιο -> Νομίζω ότι έχεις δίκιο — νομίζω wyraża przekonanie, czyli zdanie faktu.
• Νομίζω έχεις δίκιο -> Νομίζω ότι έχεις δίκιο — angielski może pominąć „that”, grecki nie.
• Θέλω να δεν πας -> Θέλω να μην πας — wewnątrz zdania z να przeczenie to μην, zaraz po να.
• Μου είπε που μένει -> Μου είπε πού μένει — nieakcentowane που znaczy „że/który”; osadzone „gdzie” zachowuje swój akcent.
• Δεν ξέρω πως να το κάνω -> Δεν ξέρω πώς να το κάνω — ta sama pułapka z πως „że” i πώς „jak”.
• Ρώτησε είμαι εδώ -> Ρώτησε αν είμαι εδώ — osadzone pytanie typu tak/nie wymaga αν.
• Πες μου τι είδες; -> Πες μου τι είδες. — całe zdanie jest rozkazem, więc kończy się kropką, a nie «;».

Wskazówki

• Zanim napiszesz zdanie podrzędne, zadaj sobie jedno pytanie: co robi czasownik nadrzędny? Mówi lub myśli → ότι/πως. Chce, ma nadzieję, próbuje, prosi → να. Czuje → που. Angielskie „that” nie daje tu żadnej wskazówki.
• Całą pracę rozróżniającą wykonują tu dwa akcenty: πού „gdzie?” i πώς „jak?” zachowują akcent wewnątrz zdania podrzędnego, a που „że/który” i πως „że” nigdy go nie mają. Jeśli słowo pyta o informację, akcentuj je.
• Nie myl ότι „że” z ό,τι „cokolwiek” — przecinek jest częścią pisowni. Ό,τι należy do zdań względnych wolnych z lekcji 46.
• Przeczenie zmienia tu znaczenie, a nie jest tylko formalnością: δεν νομίζω ότι… łagodzi wypowiedź („nie sądzę, że…”), θέλω να μην… to prawdziwe, pozytywne życzenie, żeby coś się nie wydarzyło.
• Po να wybierz aspekt jak zwykle: dokonany dla jednego zakończonego zdarzenia (Θέλω να φύγω τώρα), niedokonany dla nawyku lub procesu (Προσπαθώ να μιλάω πιο αργά).
• Uważaj na akcent enklityczny, gdy po zaimku dzierżawczym stoi wyraz akcentowany na trzeciej sylabie od końca: «Ο δάσκαλός μου είπε πως…» = „mój nauczyciel powiedział, że…”, ale «Ο δάσκαλος μού είπε πως…» = „nauczyciel powiedział mi, że…”.
• Czasowniki relacjonujące przeszłość zmieniają też czasy i słowa takie jak εδώ/αύριο — to temat lekcji 45. Łagodzące μήπως po φοβάμαι pojawia się w lekcji 56.