W skrócie

Imperfekt (ο παρατατικός) tworzy się w prosty sposób: weź temat niedokonany — ten sam, którego już używasz w czasie teraźniejszym — i dodaj te same końcówki przeszłe, których nauczyłeś się przy aoryście: -α, -ες, -ε, -αμε, -ατε, -αν. Nic więcej się nie zmienia. γράφω daje έγραφα „pisałem, miałem zwyczaj pisać”, διαβάζω daje διάβαζα, a czasownik είμαι ma własny zestaw: ήμουν, ήσουν, ήταν.

Czasowniki drugiej koniugacji na -άω/-ώ oraz -ώ/-είς nie dołączają tych końcówek bezpośrednio. Najpierw wstawiają -ούσ-: μιλώ daje μιλούσα, αγαπώ daje αγαπούσα, μπορώ daje μπορούσα. Naprawdę są więc tylko dwa kształty do nauczenia się — zwykły i ten z -ούσα.

Zasada

1. Jeden temat, jeden zestaw końcówek. Aoryst używał tematu prostego (dokonanego): έγραψα. Imperfekt używa tematu niedokonanego: έγραφα. Końcówki są w obu czasach dosłownie identyczne; różnicę niesie sam temat. Jeśli potrafisz powiedzieć έγραψα, umiesz już dokończyć έγραφα.

2. Augment pojawia się tylko wtedy, gdy jest akcentowany. Dokładnie jak w lekcji 32, czas przeszły chce mieć akcent na trzeciej sylabie od końca. Gdy temat jest za krótki, by go dostarczyć, dodaje się augment sylabiczny ε-, który przejmuje akcent: έ-γρα-φα, έ-γρα-φες, έ-γρα-φε, έ-γρα-φαν. W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej dłuższa końcówka -αμε / -ατε sama przesuwa akcent z powrotem na temat, więc augment znika: γράφαμε, γράφατε — nigdy έγραφαμε.

3. Długie tematy nigdy nie przyjmują augmentu. Temat złożony z dwóch lub więcej sylab może sam unieść akcent, więc nigdzie w paradygmacie nie potrzeba ε-: διαβάζω → διάβαζα, δουλεύω → δούλευα, περιμένω → περίμενα. Zwróć uwagę, że akcent cofa się o jedną sylabę w porównaniu z czasem teraźniejszym (διαβάζω → διάβαζα).

4. Druga koniugacja: wrostek -ούσ-. Czasowniki akcentowane w czasie teraźniejszym na końcówce (μιλάω/μιλώ, αγαπάω/αγαπώ, οδηγώ, μπορώ, ζω, τηλεφωνώ) tworzą imperfekt za pomocą -ούσα, -ούσες, -ούσε, -ούσαμε, -ούσατε, -ούσαν. Akcent stoi przez cały czas na -ού-, więc augment nigdy nie wchodzi w grę.

5. Co znaczy imperfekt. Trzy codzienne zastosowania:

• Trwające tło — czynność widziana od wewnątrz, bez punktu końcowego: χθες έβρεχε „wczoraj padało”, τι έκανες όταν σε πήρα τηλέφωνο;
• Nawyk lub powtarzalność w przeszłości — z κάθε μέρα, πάντα, συνήθως, τότε: κάθε μέρα διάβαζα δύο ώρες „codziennie uczyłem się dwie godziny”.
• Grzeczność. ήθελα i θα μπορούσα łagodzą prośbę, czyniąc ją mniej bezpośrednią niż czas teraźniejszy: ήθελα έναν καφέ, παρακαλώ „poproszę kawę”; θα μπορούσατε να μου δείξετε τον δρόμο; „czy mógłby pan/mogłaby pani pokazać mi drogę?” Przy μπορώ grzeczna wersja zachowuje z przodu θα; sam imperfekt μπορούσατε να… pyta tylko, czy w tamtym momencie byłeś w stanie coś zrobić. Tutaj w ogóle nie chodzi o przeszłość — dystans w czasie gramatycznym to po prostu dystans w tonie.

Wybór między imperfektem a aorystem w dłuższej narracji to osobny temat; zajmuje się nim lekcja 43. Na razie stosuj imperfekt tam, gdzie po angielsku jest „was/were -ing” albo „used to”.

Formy i schematy

Końcówki przeszłe (ten sam zestaw co w aoryście)

Pierwsza koniugacja, krótki temat: γράφω → έγραφα

Pierwsza koniugacja, długi temat: διαβάζω → διάβαζα (nigdzie bez augmentu)

Druga koniugacja: μιλάω / μιλώ → μιλούσα

Ten sam wzorzec daje αγαπούσα (αγαπώ), οδηγούσα (οδηγώ), μπορούσα (μπορώ), ζούσα (ζω), τηλεφωνούσα (τηλεφωνώ), ρωτούσα (ρωτάω).

είμαι → ήμουν (własny paradygmat; naucz się go w całości)

Częste nieregularne imperfekty i imperfekty z wymianą tematu

είχα to jedyna forma, która zachowuje akcent na tej samej sylabie we wszystkich osobach, więc nie potrzebuje augmentu i nie pokazuje różnicy między liczbą pojedynczą a mnogą.

Przykłady

Typowe błędy

• γραφούσα -> έγραφα — wrostek -ούσ- należy tylko do drugiej koniugacji; czasownik akcentowany w czasie teraźniejszym na temacie (γράφω, a nie γραφώ) nigdy go nie przyjmuje.
• διαβαζούσα -> διάβαζα — ta sama pułapka przy dłuższym czasowniku pierwszej koniugacji; długość tematu niczego nie zmienia.
• έγραφαμε -> γράφαμε — augment istnieje tylko po to, by nieść akcent, a -αμε już przesunęła akcent na temat, więc ε- musi zniknąć.
• έτρωγαμε -> τρώγαμε — zasada jest mechaniczna i obowiązuje też przy formach nieregularnych: brak augmentu w formach εμείς i εσείς.
• έγραφσα / γράφησα -> έγραφα — nie doklejaj końcówki aorystu -σ- do tematu niedokonanego; końcówki są już identyczne, a to sam temat wskazuje czas.
• Κάθε βράδυ μίλησα με τη μητέρα μου. -> Κάθε βράδυ μιλούσα με τη μητέρα μου. — powtarzający się nawyk wymaga tematu niedokonanego, nie tematu aorystu.
• ήμουνα, ήσουνα, ήτανε, είχανε, λέγανε -> ήμουν, ήσουν, ήταν, είχαν, έλεγαν — te dłuższe warianty są częste w swobodnej mowie i słowniki je notują, ale końcówka na -ε / -α należy do rejestru mówionego; w piśmie zachowuj krótsze formy.

Wskazówki

• Sprawdź augment na głos: policz trzy sylaby od końca. Jeśli twój palec trafi poza wyraz, potrzebujesz ε-; jeśli trafi na temat, nie potrzebujesz.
• Ucz się każdego czasownika pierwszej koniugacji jako pary kształtów — έγραφα / γράφαμε — zamiast jako sześciu osobnych form. Pozostałe cztery wynikają z tych dwóch.
• Jeśli czas teraźniejszy jest akcentowany na ostatniej sylabie (μιλώ, αγαπώ, μπορώ), imperfekt to -ούσα. To jedno pytanie klasyfikuje poprawnie niemal każdy czasownik.
• W mowie usłyszysz też μίλαγα, αγάπαγα, ρώταγα obok μιλούσα, αγαπούσα, ρωτούσα. Rozpoznawaj je, ale pisz formy na -ούσα.
• ήθελα i θα μπορούσα to twoje codzienne narzędzia grzeczności w sklepie, biurze czy hotelu — są łagodniejsze niż θέλω i μπορείτε, nie będąc formalne.
• Wyrażenia czasowe wykonują za ciebie połowę pracy: z κάθε μέρα, πάντα, συνήθως, τότε, όλη μέρα niemal zawsze potrzebna jest forma imperfektu.
• Zwróć uwagę na drugi akcent, gdy po wyrazie akcentowanym na trzeciej sylabie od końca następuje słaba forma zaimka: ο δάσκαλός μου μιλούσε, το αυτοκίνητό μας ήταν παλιό.