W skrócie

Aoryst (ο αόριστος) to codzienny czas przeszły dla zakończonego, całościowego zdarzenia: napisałem, poszedłem, zjadłem. Tworzysz go z tematu dokonanego, który poznałeś w lekcji 23, oraz jednego stałego zestawu końcówek przeszłych: -α, -ες, -ε, -αμε, -ατε, -αν(ε). Nic więcej się nie zmienia.

Jedyna rzecz, która zaskakuje uczących się, to małe έ- z przodu: έγραψα, ale γράψαμε. Ten przedrostek to augment (η αύξηση) i nie jest to znacznik czasu, który dołączasz dowolnie. To podpórka akcentu. Grecki akcent nigdy nie może stać dalej niż na trzeciej sylabie od końca, a aoryst chce mieć akcent właśnie tam. Γράψ- + -α daje tylko dwie sylaby, więc grecki dodaje sylabę, na której akcent może się oprzeć: έγραψα. Γράψ- + -αμε daje już trzy, więc podpórka jest niepotrzebna i znika: γρά-ψα-με. Ucz się tego czasu jako temat + końcówki i pozwól, by augment pojawiał się i znikał sam.

Zasada

1. Weź temat dokonany. Z lekcji 23: γράφω → γράψ-, στέλνω → στείλ-, μιλάω → μιλήσ-, ρωτάω → ρωτήσ-, μπορώ → μπορέσ-. To właśnie ten temat czyni czas dokonanym; końcówki oznaczają tylko osobę i przeszłość.

2. Dodaj końcówki przeszłe. Są takie same dla obu koniugacji i dla każdego czasownika w stronie czynnej, regularnego lub nie:

3. Postaw akcent na trzeciej sylabie od końca. Każdy aoryst zbudowany na regularnym temacie dokonanym ma akcent właśnie tam. Policz sylaby tematu i końcówki:

• Jeśli wyraz ma już trzy lub więcej sylab, akcent po prostu pada z powrotem na temat i to wszystko: μι-λή-σα-με, ρω-τή-σα-τε, μπο-ρέ-σα-με.
• Jeśli wyraz ma tylko dwie sylaby, nie ma trzeciej sylaby do zaakcentowania. Grecki dostawia ją, dodając na początku augment sylabiczny ε-, który wtedy przejmuje akcent: έ-γρα-ψα, έ-στει-λα, έ-κα-να.

Augment występuje więc dokładnie tam, gdzie wyraz byłby inaczej za krótki, a znika wszędzie indziej. Ponieważ końcówki -αμε i -ατε same dodają sylabę, 1. i 2. osoba liczby mnogiej nigdy go nie przyjmują: γράψαμε, γράψατε. 3. osoba liczby mnogiej zależy od tego, którą końcówkę wybierzesz: έγραψαν (krótkie -αν, wciąż dwie sylaby tematu), ale γράψανε (długie -ανε, trzy sylaby, podpórka niepotrzebna).

4. Kilka czasowników używa ή- zamiast ε-. Augment czasowy ή- (η χρονική αύξηση) zachowuje się identycznie — pojawia się tylko wtedy, gdy forma jest krótka — ale zapisuje się go przez η: ήθελα / θέλαμε, ήξερα / ξέραμε. Traktuj to jako leksykalną osobliwość tych czasowników. Nie myl tego ze stałym η- w ήρθα, ήπια, ήμουν: tam η należy do tematu i nigdy nie znika, więc liczba mnoga je zachowuje — ήρθαμε, ήπιαμε, ήμασταν.

5. Czasowniki drugiej koniugacji praktycznie nigdy nie potrzebują augmentu. Μιλήσ-, ρωτήσ-, μπορέσ- to już dwie sylaby, więc temat + końcówka daje zawsze co najmniej trzy, a akcent po prostu cofa się wewnątrz wyrazu: μίλησα, μιλήσαμε. Nie ma żadnego έ- do dodania ani żadnego έ- do usunięcia. Rzadkim wyjątkiem jest czasownik drugiej koniugacji z jednosylabowym tematem dokonanym: ζω → ζήσ- zachowuje się dokładnie jak γράφω - έζησα, έζησες, έζησε, ale ζήσαμε, ζήσατε.

Przeczenie jest regularne i nie wpływa na augment: δεν έγραψα, δεν γράψαμε.

Formy i schematy

Pierwsza koniugacja — γράφω (temat dokonany γράψ-), wzór dla całego czasu:

Druga koniugacja — μιλάω (μιλώ), ρωτάω (ρωτώ), μπορώ. Zauważ, że żadna forma nie ma augmentu; przesuwa się tylko akcent:

Augment, policzony na sylaby. Te same cztery formy, z zaznaczonymi sylabami:

Augment czasowy ή-. Ξέρω w ogóle nie ma aorystu — istnieje tylko w temacie teraźniejszym — podczas gdy θέλω ma zupełnie zwyczajny (θέλησα, θελήσαμε). Poniższe formy to codzienny czas przeszły obu (formalnie imperfekt, lekcja 33), ale doskonale pokazują zasadę augmentu:

Aoryst supletywny. Te bardzo częste czasowniki tworzą czas przeszły z innego rdzenia. Końcówki są zwyczajne, a zasada augmentu nadal obowiązuje — zwróć uwagę na έφαγα → φάγαμε:

W πήγα, πήρα, βρήκα, μπήκα, βγήκα — a podobnie w είδα, είπα, ήρθα, ήπια — akcentowana sylaba należy do samego tematu. Te formy pozostają dwusylabowe w liczbie pojedynczej, w ogóle nie przyjmują augmentu, a w liczbie mnogiej nic nie znika.

Είμαι i έχω mają po jednym czasie przeszłym — bez wyboru aspektu — i potrzebujesz ich od pierwszego dnia:

Przykłady

Typowe błędy

• εγράψαμε -> γράψαμε — augment istnieje tylko po to, by nieść akcent; w 1. i 2. osobie liczby mnogiej akcent ma już sylabę tematu, na której może się oprzeć, więc έ- nie ma tam żadnej roli.
• έγραψαμε -> γράψαμε — akcent nie może cofnąć się dalej niż na trzecią sylabę od końca, więc zaakcentowany augment plus -αμε jest w zasadzie niemożliwy.
• μίλησαμε -> μιλήσαμε — ta sama zasada wewnątrz dłuższego wyrazu: μι-λή-σα-με, a nie μί-λη-σα-με.
• Έγραφα ένα γράμμα και το έστειλα. -> Έγραψα ένα γράμμα και το έστειλα. — γράφ- to temat niedokonany; temat niedokonany plus końcówki przeszłe dają imperfekt („pisałem”), a nie czynność zakończoną.
• γράψαν -> έγραψαν (lub γράψανε) — krótka końcówka 3. osoby liczby mnogiej -αν pozostawia wyraz dwusylabowy, więc augment zostaje; tylko dłuższe -ανε pozwala go usunąć.
• επήγα -> πήγα — πήγα zaczyna się już od własnej akcentowanej sylaby; nigdy nie dokładaj drugiego augmentu do aorystu supletywnego.
• έβλεψα -> είδα — βλέπω tworzy czas przeszły z innego rdzenia, tak samo jak λέω → είπα i τρώω → έφαγα.

Wskazówki

• Zapamiętuj każdy czasownik jako parę: ενεστώτας + aoryst w 1. osobie (γράφω - έγραψα, παίρνω - πήρα, μπορώ - μπόρεσα). Z tej jednej formy pozostałe pięć wynikają automatycznie.
• Wypowiedz wyraz na głos i odlicz wstecz trzy sylaby. Jeśli twój palec trafi w próżnię, potrzebujesz augmentu; jeśli trafi na sylabę, nie potrzebujesz.
• Końcówki nigdy się nie zmieniają, nawet w najdzikszym czasowniku. Ήρθ-α, ήρθ-ες, ήρθ-ε, ήρθ-αμε, ήρθ-ατε, ήρθ-αν to ten sam szkielet co έγραψ-α.
• Traktuj -ανε (i liczbę mnogą w ogóle) jako kwestię rejestru: -αν jest neutralne i bezpieczne w piśmie, -ανε jest częste i naturalne w mowie. Obie formy są poprawne.
• W starszych albo celowo formalnych tekstach spotkasz nieakcentowane augmenty, takie jak εγράψαμε. Nie naśladuj ich — współczesny standardowy grecki pisze γράψαμε.
• Czas przeszły medialno-bierny (πλύθηκα, κοιμήθηκα) używa innego zestawu końcówek, w -θηκα; jest omawiany w lekcji 52, więc na razie trzymaj go osobno.
• Nie zamartwiaj się jeszcze różnicą między aorystem a imperfektem. Używaj aorystu dla całościowego, zakończonego zdarzenia; lekcja 43 zestawia oba czasy obok siebie.