W skrócie

Współrzędność (παρατακτική σύνδεση) łączy dwa elementy równorzędne: dwa słowa, dwie frazy albo dwa całe zdania. Grecki robi to za pomocą bardzo krótkiej listy słów — και „i” (zapisywane κι przed samogłoską), ή „lub”, αλλά / όμως / μα „ale”, oraz ούτε „ani, nawet nie”. Dwa z nich występują też w parach: και… και „zarówno… jak i” oraz ούτε… ούτε „ani… ani”.

Trzy rzeczy sprawiają kłopot uczącym się. Po pierwsze, και samo w sobie nie oznacza kontrastu – tylko łączy, więc żeby wyraźnie zaznaczyć „ale”, potrzeba αλλά, όμως lub μα (samo και odczytuje się jako kontrast tylko wtedy, gdy obie połówki same w sobie się kłócą: Εγώ κλαίω και αυτός γελάει). Po drugie, ή „lub” musi nosić swój akcent, bo ta sama litera bez niego, η, to przedimek rodzaju żeńskiego. Po trzecie, ούτε samo jest przeczeniem: postawione przed czasownikiem pełni rolę δεν i je zastępuje, ale postawione po czasowniku wymaga, by δεν nadal tam stało.

Zasada

και / κι. και łączy wszystko ze wszystkim: rzeczowniki (ψωμί και τυρί), przymiotniki (μικρό και ζεστό), czasowniki (τρώω και πίνω), całe zdania (Ήρθα και έφυγα). Przed słowem zaczynającym się od samogłoski regularnie skraca się do κι: κι εγώ, κι ο Νίκος, κι αύριο. Przed spółgłoską możliwe jest tylko και — κι μετά nie istnieje.

Addytywne και = „też, także, nawet”. Gdy και stoi bezpośrednio przed pojedynczym słowem, a nie między dwoma elementami, dodaje to słowo do czegoś już domyślnego: Ήρθε και ο Νίκος „Nikos przyszedł też”. Porównaj Ήρθε ο Νίκος και ο Πέτρος „przyszli Nikos i Petros”. To pozycja, nie forma, mówi, z którym και masz do czynienia.

ή i είτε… είτε. ή przedstawia alternatywę: Καφέ ή τσάι; Gdy wybór jest przedstawiony symetrycznie, grecki powtarza spójnik — albo ή… ή (Ή σήμερα ή αύριο), albo parę είτε… είτε „albo… albo”: Είτε σήμερα είτε αύριο.

αλλά, όμως, μα. Wszystkie trzy oznaczają kontrast. αλλά jest neutralne i stoi na styku dwóch zdań. μα to to samo, ale w lżejszym, bardziej potocznym tonie, i również stoi na styku. όμως jest inne: znaczy „jednak” i jest dużo swobodniejsze — może otwierać drugie zdanie, pojawić się po pierwszym słowie lub dwóch, albo wylądować na końcu. Ήθελα να έρθω, όμως δεν μπορούσα. / Ήθελα να έρθω, δεν μπορούσα όμως.

ούτε. ούτε znaczy „i nie / ani / nawet nie”. Jego związek z δεν to sedno tej lekcji:

• ούτε przed czasownikiem zastępuje δεν. Ούτε ήρθε ούτε τηλεφώνησε. Dodanie tu δεν (ούτε δεν ήρθε) jest błędem.
• ούτε po czasowniku współwystępuje z δεν. Δεν θέλω ούτε καφέ. Δεν ξέρει ούτε αγγλικά ούτε γαλλικά. Pominięcie tu δεν (θέλω ούτε καφέ) jest błędem.
• Samo ούτε często tłumaczy się jako „nawet nie”: Δεν είπε ούτε μία λέξη.

Zgodność w obrębie współrzędności. Dwie zasady, obie automatyczne w grece — i akurat takie same jak w polskim, więc łatwo je odgadnąć intuicyjnie, ale łatwo też o nich zapomnieć, myśląc według wzorców angielskich:

1. Rzeczowniki połączone spójnikiem współrzędnym dzielą jeden przypadek — ten, który nadaje im zdanie. Jeśli czasownik wymaga dopełnienia w bierniku, obie części są w bierniku, łącznie z przedimkiem: Βλέπω τον δάσκαλο και τον μαθητή.
2. Podmioty połączone spójnikiem współrzędnym wymagają czasownika w liczbie mnogiej, nawet gdy każdy z osobna jest w liczbie pojedynczej: Ο Γιώργος και η Ελένη δουλεύουν μαζί. Gdy osoby się różnią, wygrywa niższa osoba gramatyczna: εγώ και εσύ → 1. os. lm. (πάμε), εσύ και ο Νίκος → 2. os. lm. (πάτε).

Formy i schematy

Spójniki współrzędne z tej lekcji:

Pary korelatywne w akcji:

ούτε w zestawieniu z δεν:

Rzeczowniki połączone spójnikiem dzielą jeden przypadek — cały paradygmat ο δάσκαλος και ο μαθητής. Zauważ, że akcent przesuwa się wewnątrz δάσκαλος w dopełniaczu i w bierniku liczby mnogiej (ο δάσκαλος → του δασκάλου, τους δασκάλους):

Przykłady

Typowe błędy

• Είναι φτηνό και δεν είναι καλό. -> Είναι φτηνό αλλά δεν είναι καλό. – και tylko łączy obie części; żeby zaznaczyć kontrast, potrzeba αλλά, όμως lub μα.
• Καφέ η τσάι; -> Καφέ ή τσάι; – „lub” to ή z akcentem; nieakcentowane η to przedimek rodzaju żeńskiego (przewodnik po wymowie omawia tę parę w części o interpunkcji i akcencie rozróżniającym).
• Βλέπω τον δάσκαλο και ο μαθητής. -> Βλέπω τον δάσκαλο και τον μαθητή. – obie połowy współrzędności przyjmują przypadek nadany przez zdanie, łącznie z przedimkiem.
• Ο Γιώργος και η Ελένη δουλεύει μαζί. -> Ο Γιώργος και η Ελένη δουλεύουν μαζί. – dwa podmioty w liczbie pojedynczej połączone και wymagają czasownika w liczbie mnogiej.
• Ούτε δεν ήρθε ούτε τηλεφώνησε. -> Ούτε ήρθε ούτε τηλεφώνησε. – ούτε przed czasownikiem już go zaprzecza, więc δεν byłoby drugim, zbędnym znacznikiem.
• Θέλω ούτε καφέ ούτε τσάι. -> Δεν θέλω ούτε καφέ ούτε τσάι. – gdy ούτε stoi po czasowniku, δεν nadal musi tam być.
• Πάμε κι μετά στο σπίτι. -> Πάμε και μετά στο σπίτι. – κι pojawia się tylko przed samogłoską.

Wskazówki

• Powiedz przedimek dwa razy. Jego powtórzenie (τον… και τον…, της… και της…) to najprostszy sposób, by przypadek drugiego rzeczownika nie zsunął się do mianownika.
• και i κι to to samo słowo: używaj κι tylko wtedy, gdy następne słowo zaczyna się od samogłoski, i pamiętaj, że και w tym miejscu też nigdy nie jest błędem.
• Sprawdzian z „zarówno”: jeśli po polsku możesz powiedzieć „zarówno X, jak i Y”, po grecku mówi się και X και Y. Jeśli możesz powiedzieć „ani… ani”, po grecku mówi się ούτε… ούτε.
• Czytaj ούτε jako „i nie”. Ten jeden gloss przewiduje wszystko: „i nie” już niesie w sobie przeczenie, więc albo samo dostarcza δεν, albo dołącza do przeczenia już obecnego w zdaniu.
• Zwracaj uwagę, gdzie stoi και. Między dwoma elementami znaczy „i”; postawione przed jednym elementem znaczy „też / nawet”.
• Traktuj όμως jako ruchome, a αλλά / μα jako stałe. Jeśli chcesz, by słowo kontrastu pojawiło się dalej w zdaniu, musi to być όμως.
• Akcent na ή to nie ozdoba – to cała pisownia. Zapisuj go za każdym razem.