W skrócie

Greckie rzeczowniki zmieniają formę w zależności od pełnionej w zdaniu funkcji. Nowogrecki ma cztery przypadki — ονομαστική (mianownik), γενική (dopełniacz), αιτιατική (biernik), κλητική (wołacz) — i nie ma celownika. Ta lekcja bierze na warsztat dwa przypadki potrzebne najpierw: mianownik oznacza podmiot, biernik oznacza dopełnienie bliższe. Ponieważ tę informację niesie końcówka i przedimek, szyk wyrazów jest dowolny: zarówno Ο Νίκος βλέπει τον Γιώργο, jak i Τον Γιώργο βλέπει ο Νίκος znaczą, że to Nikos widzi.

Druga część lekcji to przyzwyczajenie ortograficzne związane z biernikiem: krótkie słowa τη(ν), μια(ν), δε(ν), μη(ν) zachowują końcowe -ν przed samogłoską i przed κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ, a w pozostałych wypadkach je tracą — τη Δευτέρα, ale την Τρίτη.

Zasada

Cztery przypadki, bez celownika. Każdy rzeczownik, przedimek, przymiotnik i zaimek ma cztery formy w każdej liczbie. Mianownik nazywa podmiot, dopełniacz wyraża posiadanie (lekcja 31), biernik oznacza dopełnienie bliższe i występuje niemal po każdym przyimku (lekcja 15), a wołacz służy do zwracania się do kogoś (lekcja 21). Dawny celownik zniknął; przetrwał tylko w skostniałych wyrażeniach, takich jak εν τω μεταξύ („w międzyczasie”), εντάξει („w porządku”) i δόξα τω Θεώ („dzięki Bogu”), które są skamielinami, a nie żywym przypadkiem — ucz się ich jako pojedynczych słów.

Mianownik to podmiot. Ο σκύλος τρώει znaczy „pies je”. Przedimek ο i końcówka -ος razem mówią „to on jest wykonawcą czynności”.

Biernik to dopełnienie bliższe. Βλέπω τον σκύλο — „widzę psa”. Przedimek rodzaju męskiego zmienia się: ο -> τον, a rzeczownik traci końcowe -ς: ο σκύλος -> τον σκύλο. Przedimek rodzaju żeńskiego zmienia się: η -> τη(ν), ale sam rzeczownik w liczbie pojedynczej się nie zmienia: η Μαρία -> τη Μαρία. Rzeczowniki rodzaju nijakiego wyglądają identycznie w obu przypadkach: το παιδί jest zarówno podmiotem, jak i dopełnieniem, więc o roli decyduje czasownik i kontekst.

Przypadek jest ważniejszy niż szyk wyrazów. Angielski opiera się na pozycji („the dog bites the man” to nie to samo, co „the man bites the dog”). Greka opiera się na formie, więc dopełnienie można przesunąć na początek zdania dla podkreślenia, bez żadnej zmiany znaczenia:

• Ο Νίκος βλέπει τον Γιώργο. — Nikos widzi Giorgosa. (neutralnie)
• Τον Γιώργο βλέπει ο Νίκος. — To Giorgosa widzi Nikos. (Giorgos w centrum uwagi)

W obu zdaniach τον Γιώργο jest w bierniku, a ο Νίκος w mianowniku, więc role nigdy się nie zmieniają. Czytaj przedimek, nie pozycję.

Po είμαι orzecznik zostaje w mianowniku. είμαι, γίνομαι i podobne czasowniki nie mają dopełnienia; łączą dwa mianowniki. Η Μαρία είναι δασκάλα, Ο Κώστας είναι καλός μαθητής. Zawody i narodowości po είμαι zwykle występują w ogóle bez przedimka (lekcja 3).

Wyrażenia czasowe bez przyimka są w bierniku. Tam, gdzie angielski mówi „on Monday” albo „in the morning”, greka używa gołego biernika: τη Δευτέρα, την Τρίτη, το πρωί, το βράδυ, τις Κυριακές, αυτή την εβδομάδα.

Zasada końcowego -ν (ο κανόνας του τελικού ν). Cztery krótkie słowa kończą się na -ν tylko wtedy, gdy następne słowo zaczyna się od głoski, która je „przyjmuje”:

• żeński przedimek biernika τη(ν) i słaby zaimek τη(ν) („ją, to”)
• żeński przedimek nieokreślony μια(ν) (-ν jest tu w praktyce nieobowiązkowe)
• przeczenia δε(ν) i μη(ν)

Zachowują -ν przed samogłoską i przed κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ. Tracą je przed każdą inną spółgłoską: β, γ, δ, ζ, θ, λ, μ, ν, ρ, σ, φ, χ. Powód jest wymowowy — -ν udźwięcznia następującą po nim spółgłoskę zwartą, więc την Τρίτη brzmi tak, jakby drugie słowo zaczynało się od ντ, a δεν πάω tak, jakby zaczynało się od μπ.

Słowa rodzaju męskiego są wyjątkiem umownym. Współczesna gramatyka szkolna zapisuje męski biernik τον, έναν i αυτόν zawsze z -ν, niezależnie od tego, co następuje, żeby nigdy nie pomylić ich z nijakim το ani z żeńskim τη: τον φίλο, τον δρόμο, έναν καφέ, έναν χάρτη. Zasadą, o której naprawdę trzeba myśleć, jest więc ta żeńska.

Formy i schematy

Przedimek określony — wszystkie cztery przypadki

Wołacz w nowogreckim w ogóle nie ma przedimka: Μαρία!, Γιώργο!, παιδιά!

Przedimek nieokreślony (tylko liczba pojedyncza — nie ma formy mnogiej)

Przedimek plus rzeczownik, oba przypadki obok siebie

τη φίλη traci -ν, bo φ nie jest na liście zachowujących; την Πέμπτη je zachowuje, bo π na niej jest.

Pełna deklinacja, rodzaj męski: ο άνθρωπος (zwróć uwagę, jak akcent przesuwa się na drugą sylabę zarówno w obu dopełniaczach, jak i w bierniku liczby mnogiej)

Pełna deklinacja, rodzaj żeński: η θάλασσα (akcent przesuwa się na końcówkę w dopełniaczu liczby mnogiej)

Pełna deklinacja, rodzaj nijaki: το παιδί (mianownik i biernik są identyczne)

Końcowe -ν w praktyce

Przykłady

Typowe błędy

• Βλέπω ο Γιώργος. -> Βλέπω τον Γιώργο. — dopełnienie bliższe jest w bierniku; ο jest zawsze tylko podmiotem.
• Η Μαρία ρωτάει η Άννα. -> Η Μαρία ρωτάει την Άννα. — dwa mianowniki zostawiają zdanie zupełnie bez dopełnienia.
• Τον Γιώργο βλέπει τον Νίκο. -> Τον Γιώργο βλέπει ο Νίκος. — przesunięcie dopełnienia na początek nie zamienia podmiotu w biernik.
• Είμαι τον δάσκαλο. -> Είμαι δάσκαλος. — είμαι łączy dwa mianowniki i nie ma dopełnienia.
• την Δευτέρα -> τη Δευτέρα — δ nie jest na liście zachowujących, więc -ν odpada.
• τη Τρίτη -> την Τρίτη — τ jest na liście zachowujących, więc -ν zostaje.
• τη ώρα -> την ώρα — przed każdą samogłoską -ν zawsze zostaje.
• Αγοράζω ένα καφέ. -> Αγοράζω έναν καφέ. — męski biernik to έναν; ένα zrobiłoby z tego rodzaj nijaki.
• Δε μπορώ σήμερα. -> Δεν μπορώ σήμερα. — μπ zachowuje -ν.
• Μη ανησυχείς! -> Μην ανησυχείς! — następująca samogłoska zachowuje -ν.
• Στη Ελλάδα. -> Στην Ελλάδα. — στη(ν) to σε + τη(ν) i podlega tej samej zasadzie.

Wskazówki

• Czytaj przedimek, nie pozycję. ο/η/οι/τα na miejscach mianownika, τον/τη/τους/τις na miejscach biernika — gdy tylko zobaczysz τον, wiesz, że to słowo nie jest podmiotem, niezależnie od tego, gdzie stoi.
• Ucz się każdego nowego rzeczownika razem z jego przedimkiem (ο δρόμος, η πόρτα, το τραπέζι). To właśnie przedimek trzeba będzie zmieniać i to w nim mieszka zasada -ν.
• Sposób na zapamiętanie listy zachowujących: to spółgłoski zwarte i afrykaty — κ, π, τ, ich połączenia ξ (= κ+σ) i ψ (= π+σ), oraz dwuznaki μπ, ντ, γκ, τσ, τζ. Wszystko, co da się nucić albo syczeć (β, γ, δ, ζ, θ, λ, μ, ν, ρ, σ, φ, χ), nie przyjmuje -ν.
• Dni tygodnia to darmowe codzienne ćwiczenie: τη Δευτέρα, την Τρίτη, την Τετάρτη, την Πέμπτη, την Παρασκευή, το Σάββατο, την Κυριακή.
• Nie szukaj przyimka w wyrażeniach czasowych — „w poniedziałek” to po prostu τη Δευτέρα, goły biernik.
• Powiedz to na głos, zanim napiszesz. Jeśli -ν zamienia następujące κ, π, τ w dźwięk γκ, μπ, ντ (την Τρίτη, δεν πάω), to należy je zachować; jeśli słowa płyną gładko (τη θάλασσα, δε φεύγω), to nie.
• Nie martw się o męskie τον i έναν: zapisuj je z -ν za każdym razem. W tekstach nieformalnych i w internecie zobaczysz też δεν i την zapisywane wszędzie z -ν — to powszechna praktyka, ale zasada powyżej obowiązuje w starannym piśmie.