W skrócie

Arabski ma dwa czasy, a jeden już znasz. Lekcja 14 dała ci المُضارِع, czas teraźniejszy, który oznacza osobę przedrostkiem — أَكْتُبُ، تَكْتُبُ، يَكْتُبُ. Czas przeszły, الماضي, robi odwrotnie: temat stoi w miejscu, a osoba jest doklejana na końcu — كَتَبْتُ، كَتَبْتَ، كَتَبَ. Dziesięć końcówek dla liczby pojedynczej i mnogiej, trzy dalsze dla podwójnej, i to cały czas. Nie ma czasownika posiłkowego, nie ma odpowiednika angielskiego „did”, nie ma listy nieregularnych do zapamiętania.

Dwie rzeczy sprawiają, że warto przy tej lekcji zwolnić. Po pierwsze, naga forma كَتَبَ to nie tylko „on napisał” — to kształt, którego każdy słownik używa jako formy słownikowej, więc uczyć się przeszłości to uczyć się, jak w ogóle szukać czasowników. Po drugie, tu znaki samogłoskowe przestają być ozdobą. Zapisane bez nich, كتبت to cztery różne słowa: „napisałem”, „napisałeś” (do mężczyzny), „napisałaś” (do kobiety) i „ona napisała”. Tylko تَشْكيل — albo otaczające zdanie — je rozróżnia. Wszystko, co ścieżka mówiła o wokalizacji, zbiera tu pierwszą prawdziwą zapłatę.

Zasada

1. Forma słownikowa to skończone zdanie. Arabski nie ma bezokolicznika. Gdzie polski słownik drukuje „pisać”, a angielski „to write”, arabski drukuje كَتَبَ, co dosłownie znaczy „on napisał”. Ta forma to nagi temat bez niczego dodanego i baza, z której budujesz wszystkie dziesięć osób. Trzy litery, trzy samogłoski: كَتَبَ. Gdy ta ścieżka albo jakikolwiek słownik nazywa czasownik, nazywa go w tym kształcie.

2. الماضي jest مَبْنِيٌّ — jego końcówka nigdy nie zmienia się wraz ze składnią. Rzeczowniki zmieniają końcową samogłoskę według roli w zdaniu (مَرْفوع، مَنْصوب، مَجْرور), a czas teraźniejszy z lekcji 14 zmieni później końcówkę ze względu na tryb. الماضي nie robi ani jednego, ani drugiego. Jest مَبْنِيٌّ, „zbudowany” — ustalony. كَتَبَ kończy się fathą jako podmiot-czasownik, po wyrazie pytającym, na początku zdania, w środku zdania, wszędzie. Ta fatha należy do słowa, to nie końcówka przypadka, którą wolno zrzucić przy starannym mówieniu:

• كَتَبَ الدَّرْسَ. — napisał lekcję
• مَتى كَتَبَ الدَّرْسَ؟ — kiedy napisał lekcję?

3. Przyrostki spółgłoskowe wymuszają سُكون na ostatnim radykale. Sześć końcówek zaczyna się od spółgłoski — ـتُ، ـتَ، ـتِ، ـتُمْ، ـتُنَّ، ـنا — plus ـنَ dla هُنَّ i ـتُما dla liczby podwójnej. Arabski nie znosi, by fatha z كَتَبَ siedziała przed nimi, więc trzeci radykał milknie:

كَتَبَ + تُ -> كَتَبْتُ ، كَتَبَ + نا -> كَتَبْنا ، كَتَبَ + نَ -> كَتَبْنَ

Powiedz to jak rytm: temat zamyka się w jedną zamkniętą sylabę, كَتَبْ, a końcówka ląduje na niej — كَتَبْتُ، كَتَبْنا، كَتَبْتُمْ. Ta jedna reguła sukunu generuje siedem z dziesięciu form, a wraz z nimi podwójne كَتَبْتُما.

4. Przyrostki zaczynające się od samogłoski zostawiają fathę w spokoju. Pozostałe końcówki zaczynają się od samogłoski, i tam ostatni radykał zachowuje fathę: هِيَ كَتَبَتْ، هُما كَتَبا، هُما كَتَبَتا. Dwukrotnie warto spojrzeć na هُمْ: ostatni radykał zaokrągla się do dammy, a و niesie ją jako długą samogłoskę — كَتَبوا. ت w كَتَبَتْ to تاءُ التَّأْنيثِ السّاكِنَةُ, żeńskie ت, i nie niesie własnej samogłoski. (Jeśli następne słowo zaczyna się od الـ, ten sukun bierze pomocniczą kasrę, żeby dwa słowa mogły się połączyć: ذَهَبَتِ الطّالِبَةُ إِلَى المَدْرَسَةِ. Będziesz to słyszeć bez przerwy; nic nie zmienia w samej formie.)

5. Nieme alif w كَتَبوا. ا na końcu كَتَبوا nie wymawia się i nie jest samogłoską. To czysty zabieg pisowni z nazwą — الأَلِفُ الفارِقَةُ, „alif rozdzielający” — którego jedyną robotą jest oznaczyć و jako واوُ الجَماعَةِ, waw liczby mnogiej, a nie literę rdzenia ani słowo وَ („i”). Ilekroć czasownik kończy się wawem liczby mnogiej, to alif idzie za nim automatycznie: كَتَبوا، دَرَسوا، ذَهَبوا، جَلَسوا، فَهِموا. Nigdy *كَتَبو. Traktuj وا jako jedną niepodzielną dwuliterową końcówkę, a nigdy go nie opuścisz. (Znika dopiero, gdy do czasownika dołączy zaimek dopełnienia — كَتَبوهُ — ale zaimki dopełnienia to lekcja 29; do tamtej pory alif pisz zawsze.)

6. Końcówka już mówi, kto, więc zaimek jest opcjonalny. كَتَبْتُ może znaczyć tylko „napisałem”; żadna inna osoba czasownika nie kończy się na ـْتُ. Dodawanie أَنا nie jest więc wymagane, a posypywanie nim każdego zdania to jeden z najgłośniejszych znaków początkującego:

• ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ. — poszedłem na targ (normalnie)
• أَنا ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ. — ja poszedłem na targ (kontrast: ja, nie ty)

Samodzielny zaimek z lekcji 6 wchodzi tylko wtedy, gdy chcesz tej emfazy, albo gdy zdanie stawia jedną osobę przeciw drugiej: أَنا دَرَسْتُ وهُوَ لَعِبَ. W zwykłej narracji go opuść.

7. Środkowa samogłoska jest własnością czasownika — wie o niej tylko słownik. W formie słownikowej czynnego czasownika I koniugacji pierwszy radykał bierze fathę, a ostatni tę ustaloną fathę. Środkowy radykał to miejsce, w którym czasowniki się różnią, i daje trzy wzory:

Niewiele w znaczeniu przewiduje, który dostaniesz — دَرَسَ i شَرِبَ to zwykłe czasowniki przechodnie z różnymi samogłoskami. Nie da się tego wyprowadzić, więc sprawdzasz w słowniku i zapamiętujesz wraz ze słowem. Dobra wiadomość: jest stała. Jakąkolwiek samogłoskę ma środkowy radykał w كَتَبَ, zachowuje ją w każdej z trzynastu form. شَرِبَ daje شَرِبْتُ، شَرِبَتْ، شَرِبْنا، شَرِبوا — kasra nigdy nie zamienia się w fathę. فَعُلَ to rzadki wzór, i to głównie cechy, nie czynności („stał się duży”, „stał się dobry”).

8. Ucz się tematu przeszłego i teraźniejszego jako jednej pozycji. Środkowa samogłoska przeszłości nie przewiduje też teraźniejszej: كَتَبَ daje يَكْتُبُ z dammą, ale جَلَسَ daje يَجْلِسُ z kasrą, a ذَهَبَ daje يَذْهَبُ z fathą. Słowniki drukują obie właśnie dlatego. Od teraz, gdy spotkasz nowy czasownik, zapisz parę — كَتَبَ / يَكْتُبُ — nigdy tylko jedną. Dwie tendencje trochę pomagają: czasowniki فَعِلَ w teraźniejszości biorą zwykle fathę — شَرِبَ، سَمِعَ، فَهِمَ، لَعِبَ dają يَشْرَبُ، يَسْمَعُ، يَفْهَمُ، يَلْعَبُ — a rzadkie czasowniki فَعُلَ zawsze biorą dammę (كَبُرَ / يَكْبُرُ).

9. كتبت: jeden szkielet, cztery słowa. Zdejmij znaki samogłoskowe, a كَتَبْتُ (ja), كَتَبْتَ (ty r.m.), كَتَبْتِ (ty r.ż.) i كَتَبَتْ (ona) zapisuje się wszystkie كتبت. Prawdziwy arabski tak je drukuje. Dwa z nich są szczególnie zdradliwe, bo różnią się tylko miejscem sukunu:

• كَتَبْتَ — ty napisałeś (do mężczyzny): sukun na ب, fatha na ت
• كَتَبَتْ — ona napisała: fatha na ب, sukun na ت

Te same dwie litery, te same dwa znaki, zamienione miejscami. W prawdziwym tekście rozstrzygają otaczające słowa: rzeczownik-podmiot stojący po czasowniku może być tylko trzecią osobą — كتبت الطالبة رسالة to „studentka napisała list” — a gdzie indziej decyduje, do kogo albo o kim mówi akapit. Ta umiejętność należy do przewodnika wymowy. Tutaj zrób odwrotnie: wokalizuj wszystko, co piszesz, na głos i na papierze, aż dwa rytmy — كَتَبْتَ z zamkniętą środkową sylabą wobec كَتَبَتْ z otwartą — będą w głowie dwoma różnymi dźwiękami, a nie jedną dwuznaczną pisownią.

10. Co ten czas naprawdę znaczy. الماضي relacjonuje zdarzenie jako skończone. Obejmuje angielski simple past („uczyłem się wczoraj”) i bardzo często także present perfect („już się nauczyłem”), bo arabski tego nie rozdziela. Czego nigdy nie robi, to opisywać czynności w toku — „I was writing” to nie samo الماضي. Połącz czasowniki przeszłe jeden za drugim, a masz narrację, do której ten czas służy:

دَخَلْتُ الغُرْفَةَ وجَلَسْتُ وفَتَحْتُ الكِتابَ. — wszedłem do pokoju, usiadłem i otworzyłem książkę.

Wszystko inne o przeszłości przychodzi później: przeczenie z ما albo لَمْ to lekcja 37, „był / była” z كانَ to lekcja 32, zaostrzone „właśnie zrobił” z قَدْ to lekcja 45, a strona bierna كُتِبَ to lekcja 52.

11. Tutaj czasowniki mocne, niewygodne rdzenie później. Każdy czasownik w tej lekcji to الفِعْلُ الصَّحيحُ السّالِمُ — trzy stałe spółgłoski, które nigdy nie mutują. Czasowniki, których środkowy albo ostatni radykał to و albo ي, przekształcają temat w przeszłości (قالَ، باعَ، مَشى) i są lekcjami 50 i 51; rdzenie hamzowane i podwojone to lekcja 49; wzory pochodne w rodzaju دَرَّسَ i اِسْتَقْبَلَ to lekcje 46–48. Nic z tego nie rusza tego, czego się teraz uczysz, bo trzynaście końcówek w tabeli poniżej jest takich samych dla każdego czasownika w języku. Zmienia się tylko temat przed nimi — a przy słabym rdzeniu temat i końcówka mogą się zlewać (lekcje 49–51).

Formy i schematy

Czasownik mocny I koniugacji كَتَبَ (ك-ت-ب, „pisać”) — dziesięć osób liczby pojedynczej i mnogiej:

Liczba podwójna (lekcja 12), trzy komórki — pierwszoosobowej liczby podwójnej nie ma:

Trzy klasy środkowej samogłoski, obok siebie w komórkach, które samogłoskę pokazują najlepiej:

Co zapisywać w zeszycie słownictwa — zawsze oba tematy:

Jeden szkielet bez wokalizacji, cztery odczyty — powód, dla którego ta ścieżka drukuje samogłoski:

Przykłady

Typowe błędy

• كَتَبو -> كَتَبوا — waw liczby mnogiej zawsze ciągnie za sobą الأَلِفُ الفارِقَةُ. Zapisz وا jako jedną dwuliterową końcówkę, a błąd nie może się zdarzyć.
• كَتَبَتُ -> كَتَبْتُ — końcówka spółgłoskowa wymusza sukun na ostatnim radykale. Między ب a ت nie ma samogłoski.
• كَتَبَتْ رِسالَةً w znaczeniu „napisałeś list” -> كَتَبْتَ رِسالَةً — كَتَبَتْ to „ona napisała”. Dwa znaki są po prostu zamienione: sukun na ب dla „ty (r.m.)”, sukun na ت dla „ona”.
• كَتَبْ -> كَتَبَ — końcowa fatha to sama forma, nie zrzucalna końcówka przypadka. (Bezsamogłoskowa końcówka, którą mogłeś słyszeć, to nawyk mówionego dialektu, nie الفُصْحى.)
• شَرَبْتُ -> شَرِبْتُ — środkowa samogłoska należy do czasownika, nie do osoby. شَرِبَ to czasownik فَعِلَ w każdej komórce.
• كَتَبْتُنَ -> كَتَبْتُنَّ — ن w أَنْتُنَّ i هُنَّ jest podwojone; bez szaddy słowo nie istnieje.
• كَتَبْنا w znaczeniu „one napisały” -> كَتَبْنَ — ـْنا to نَحْنُ, „my”. هُنَّ bierze gołe ـْنَ bez alifu.
• البَناتُ دَرَسوا -> البَناتُ دَرَسْنَ — rozumna żeńska liczba mnoga bierze żeńską końcówkę lm. Reguła z lekcji 11, która pozwala użyć żeńskiej liczby pojedynczej, dotyczy nierozumnych mnogich, nie dziewczynek.
• البِنْتانِ كَتَبا -> البِنْتانِ كَتَبَتا — liczba podwójna zachowuje rodzaj w czasowniku, choć zaimek هُما go nie rozróżnia.
• أَنا ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ وأَنا رَجَعْتُ بَعْدَ ساعَةٍ. -> ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ ورَجَعْتُ بَعْدَ ساعَةٍ. — końcówka już niesie „ja”. Powtarzanie أَنا zamienia zwykłą narrację w natarczywy kontrast.

Wskazówki

• Zapamiętaj końcówki, nie czasownik. Odrecytuj raz ـْتُ، ـْتَ، ـْتِ، ـَ، ـَتْ، ـْنا، ـْتُمْ، ـْتُنَّ، ـوا، ـْنَ, a potrafisz odmienić przez osoby każdy czasownik w arabskim: koniugacje pochodne biorą dokładnie ten sam zestaw, a słabe rdzenie biorą go na przekształcony temat (lekcje 49–51).
• Pogrupuj dziesięć według kształtu: sześć zaczyna się od ت — pięć osób „ja / ty” plus ـَتْ od هِيَ — dwie zaczynają się od ن (ـْنا od نَحْنُ i ـْنَ od هُنَّ), a dwie męskie komórki trzeciej osoby, كَتَبَ i كَتَبوا, nie niosą żadnego z nich. Trzy małe rodziny biją jedną płaską listę.
• Wokalizuj كتبت ręcznie za każdym razem, gdy je piszesz, przynajmniej przez tydzień. To pierwsze miejsce na ścieżce, w którym تَشْكيل na coś zarabia, a nawyk sprawia, że późniejsze czytanie prawdziwego, niewokalizowanego arabskiego w ogóle jest możliwe.
• Każdy nowy czasownik wchodzi do zeszytu jako para, كَتَبَ / يَكْتُبُ. Zapisanie samej przeszłości zostawia cię bez teraźniejszości, a samogłoski naprawdę nie da się zgadnąć.
• Opowiedz wczoraj na głos w pierwszej osobie: ذَهَبْتُ، دَرَسْتُ، شَرِبْتُ، عَمِلْتُ، رَجَعْتُ. Pięć czasowników i parę wyrazów czasu już robi akapit.
• Zignoruj na razie: jak przeczyć czasownik przeszły (lekcja 37), jak powiedzieć „był” (lekcja 32) i cokolwiek z و albo ي wewnątrz rdzenia (lekcje 50–51). Najpierw czasowniki mocne.
• Nie szukaj ciągłej przeszłości. „I was writing” potrzebuje konstrukcji, którą arabski buduje inaczej; samo الماضي zawsze relacjonuje zdarzenie skończone.