W skrócie

Lekcja 2 dała ci خَبَر, które było jednym słowem: البَيْتُ كَبيرٌ. To tylko najmniejszy z jego trzech kształtów. خَبَر może też być całym zdaniem (البَيْتُ بابُهُ واسِعٌ, „dom — jego drzwi są szerokie”) albo przyimkiem ze swoim rzeczownikiem (الكِتابُ عَلى الطّاوِلَةِ). Do zdania nic nowego nie dochodzi: nadal to مُبْتَدَأ plus خَبَر, nadal bez czasownika, nadal جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ. Urosła tylko druga pozycja.

Trzeci kształt opłaca się od razu, bo tak arabski mówi „mam”. Nie ma czasownika, który robiłby robotę polskiego „mieć” — ani na A1, ani później. Zamiast tego bierzesz orzeczenie przyimkowe, wysuwasz je na początek i pozwalasz, by rzecz posiadana szła za nim jako nieokreślony podmiot: عِنْدي كِتابٌ, „u-mnie książka”. Ten sam ruch daje ci „jest”: في الغُرْفَةِ رَجُلٌ، هُناكَ مُشْكِلَةٌ. Naucz się tu jednego małego mechanizmu, a dwa z najczęstszych typów zdań w arabskim przychodzą wraz z nim.

Zasada

1. خَبَر występuje w trzech kształtach. Gramatyka arabska je nazywa, i warto znać te nazwy, bo każda dalsza lekcja ich używa.

• خَبَرٌ مُفْرَدٌ — pojedyncze słowo, rzeczownik albo przymiotnik, zwykle nieokreślone, i مَرْفوع: البَيْتُ كَبيرٌ، سَميرٌ مُهَنْدِسٌ. To lekcja 2.
• خَبَرٌ جُمْلَةٌ — pełne zdanie w roli orzeczenia: البَيْتُ بابُهُ واسِعٌ، الوَلَدُ يَلْعَبُ في الحَديقَةِ.
• خَبَرٌ شِبْهُ جُمْلَةٍ — „niby-zdanie”: przyimek plus jego rzeczownik (جارٌّ ومَجْرورٌ) albo wyraz miejsca/czasu (ظَرْفٌ): الكِتابُ عَلى الطّاوِلَةِ، المُدَرِّسُ في الصَّفِّ، الحَقيبَةُ تَحْتَ السَّريرِ.

2. خَبَر, które jest zdaniem, potrzebuje zaimka wskazującego wstecz. W البَيْتُ بابُهُ واسِعٌ zdanie-orzeczenie to بابُهُ واسِعٌ, samo w sobie miniaturowe zdanie imienne z własnym مُبْتَدَأ (بابُهُ) i خَبَر (واسِعٌ). Co wiąże je z البَيْتُ, to małe ـهُ na بابُ. Ten zaimek nazywa się الرّابِط, „łącznik”, i jest obowiązkowy: usuń go, a dwie połówki się rozpadną. Zgadza się z zewnętrznym مُبْتَدَأ w rodzaju i liczbie: الشَّقَّةُ نَوافِذُها كَبيرَةٌ، الطّالِبُ خَطُّهُ جَميلٌ، المَدينَةُ شَوارِعُها نَظيفَةٌ.

Na całym zdaniu jako takim nie piszesz końcówki przypadka — zdanie nie ma samogłoski, która by ją niosła. Gramatycy mówią, że stoi فِي مَحَلِّ رَفْعٍ, „w pozycji mianownika”. Na razie to etykieta, nie zadanie.

3. Szyk wyrazów się odwraca, gdy مُبْتَدَأ jest nieokreślony. Domyślnie jest مُبْتَدَأ, potem خَبَر. Ale lekcja 2 mówiła też, że مُبْتَدَأ musi być określony — a „mam książkę” potrzebuje nieokreślonego, bo książka to nowa informacja. Arabski rozstrzyga ten konflikt, wysuwając شِبْهُ الجُمْلَةِ na początek:

عِنْدي كِتابٌ. / لي أَخٌ. / في الغُرْفَةِ رَجُلٌ.

Wysunięte orzeczenie to teraz خَبَرٌ مُقَدَّمٌ („orzeczenie wysunięte”), a rzeczownik za nim مُبْتَدَأٌ مُؤَخَّرٌ („podmiot odsunięty”). To nie preferencja stylistyczna i nie emfaza: przy nieokreślonym podmiocie wysunięcie jest obowiązkowe. *كِتابٌ عِنْدي to nie jest zdanie, które napisze rodzimy autor.

Przy podmiocie określonym oba szyki są dostępne i oba są normalne: الكِتابُ عِنْدي i عِنْدي الكِتابُ. Wtedy jednak znaczenie jest inne — „ta książka jest u mnie”, o książce już będącej w rozmowie. Więc عِنْدي الكِتابُ nigdy nie może być twoim przekładem „mam książkę”.

4. Odsunięty podmiot zostaje مَرْفوع i nieokreślony. To podmiot zdania, nie dopełnienie czegokolwiek, więc nosi ـٌ: عِنْدي كِتابٌ، لي أَخٌ، في الغُرْفَةِ رَجُلٌ. Zwróć uwagę na dwie różne końcówki siedzące obok siebie w jednym krótkim zdaniu: rzeczownik po przyimku jest مَجْرور (الغُرْفَةِ, z kasrą), a odsunięty podmiot jest مَرْفوع (رَجُلٌ, z tanwinem dammy). Żadne z nich nigdy nie bierze tu fathy.

5. عِنْدَ i مَعَ zachowują fathę. Oba są wyrazami ظَرْف — wyraz miejsca i wyraz towarzyszenia — i oba stoją w bierniku, skąd bierze się ich fatha. Zostaje na miejscu przed zaimkami dołączonymi: عِنْدَكَ، عِنْدَهُ، مَعَنا, nigdy *عِنْدُكَ ani *عِنْدِكَ. Jedyny wyjątek to pierwsza osoba, gdzie ـي przyciąga kasrę przed sobą tutaj tak samo jak wszędzie indziej (lekcja 7): د w عِنْدي i ع w مَعي niosą tę kasrę, nie fathę — nigdy *عِنْدَي، *مَعَي. Jedyna inna pozycja, w której عِنْدَ zmienia kształt, to po مِنْ, które wciąga je w dopełniacz: مِنْ عِنْدِهِ „z jego miejsca”. Jak zawsze końcowa krótka samogłoska jest niesłyszalna w pauzie: ktoś odpowiadający na هَلْ عِنْدَهُ قَلَمٌ؟ gołym نَعَمْ، عِنْدَهُ zatrzymuje się na عِنْدَهْ. Dammę i tak się pisze.

Tymczasem لِـ zachowuje się tak, jak opisała lekcja 7: zamienia kasrę na fathę przed każdym zaimkiem dołączonym oprócz pierwszej osoby — لَكَ، لَهُ، لَها، لَنا، لَهُمْ, ale لي.

6. Trzy słowa na „mieć”, i nie są wymienne. Polski spłaszcza to wszystko do jednego czasownika; arabski każe ci wybierać.

• عِنْدَ — „w czyimś posiadaniu”. Rzeczy, które posiadasz albo masz dostępne: pieniądze, samochód, pytanie, spotkanie, czas, pomysł. عِنْدي سَيّارَةٌ، عِنْدَنا اِمْتِحانٌ غَدًا، عِنْدَها فِكْرَةٌ. To codzienny domyślny wybór dla przedmiotów.
• لِـ — własność w pełniejszym sensie, plus pokrewieństwo, prawa i cechy wrodzone. Krewni biorą لِـ, nie عِنْدَ: لي أَخٌ „mam brata”. Tak samo prawa i cechy: لَهُ حَقٌّ في ذٰلِكَ، لَها صَوْتٌ جَميلٌ، لِلْمَدينَةِ تاريخٌ طَويلٌ.
• مَعَ — „przy sobie w tej chwili”, fizycznie w ręku albo w kieszeni. هَلْ مَعَكَ قَلَمٌ؟ pyta, czy nosisz długopis w tej sekundzie; هَلْ عِنْدَكَ قَلَمٌ؟ pyta, czy jakiś posiadasz. مَعي المِفْتاحُ znaczy, że klucz jest przy mojej osobie.

Granica między عِنْدَ a لِـ nie jest absolutna we współczesnym użyciu, i słyszy się عِنْدي أَخٌ. Ale pary عِنْدي سَيّارَةٌ / لي أَخٌ to bezpieczne, standardowe wartości domyślne, a كِتابٌ لي „książka moja” (lekcja 7) to zawsze tylko لِـ.

7. Po nich rzeczownik zamiast zaimka. Wszystkie trzy biorą pełny rzeczownik równie łatwo jak zaimek dołączony, a rzeczownik, który po nich stoi, jest مَجْرور z kasrą: عِنْدَ الطَّبيبِ وَقْتٌ، مَعَ سَميرٍ حَقيبَةٌ، لِـ الطُّلّابِ حُقوقٌ — pisane jako jedno słowo, لِلطُّلّابِ. Po لِـ ta kasra pochodzi od samego przyimka (lekcja 16); po عِنْدَ i مَعَ pochodzi z konstrukcji, إِضافَة z lekcji 20. Widoczny wynik ten sam.

8. هُناكَ na „jest / istnieje”. هُناكَ to po prostu okolicznik miejsca „tam” — inne słowo niż zaimki wskazujące z lekcji 13, choć zbudowane na tej samej parze هُنا/هُناكَ, o której tam mowa — a współczesny arabski używa go dokładnie tak, jak angielski używa egzystencjalnego „there”:

هُناكَ مُشْكِلَةٌ. / هُناكَ مَطْعَمٌ قَريبٌ. / هُناكَ طالِبٌ في المَكْتَبِ.

Strukturalnie to to samo zdanie, którego się właśnie nauczyłeś: wysunięte orzeczenie z odsuniętym nieokreślonym podmiotem, nadal مَرْفوع, nadal z tanwinem. Słowo هُناكَ samo nigdy się nie zmienia — bez rodzaju, bez liczby, bez końcówki. A jego podmiot jest zwykle nieokreślony: *هُناكَ الرَّجُلُ فِي الغُرْفَةِ to nie „mężczyzna jest w pokoju”; na to piszesz الرَّجُلُ فِي الغُرْفَةِ, zwykłe zdanie imienne z określonym podmiotem.

Tam, gdzie miejsce jest podane, zwykłe wysunięcie jest równie dobre i odrobinę elegantsze: في الغُرْفَةِ رَجُلٌ، أَمامَ البَيْتِ حَديقَةٌ صَغيرَةٌ. Używaj هُناكَ, gdy nie ma miejsca do nazwania.

9. أَنا عِنْدي — gramatyczne, ale nie domyślne. Uczący się dokładają zaimek, bo angielski ma „I”; polski, jak arabski, go nie potrzebuje. ـي wewnątrz عِنْدي już mówi, kto. Rozpisane, أَنا عِنْدي سَيّارَةٌ to w istocie خَبَرٌ جُمْلَةٌ z reguły 2 — أَنا to مُبْتَدَأ, عِنْدي سَيّارَةٌ to całe zdanie służące za jego orzeczenie, a ي to zaimek-łącznik. Jest więc dobrze zbudowane i czyta się kontrastowo: „ja mam samochód (cokolwiek mają inni).” Jako neutralne stwierdzenie opuść أَنا.

10. To nie jest temat tej lekcji. Żeby powiedzieć, że czegoś nie masz, potrzeba لَيْسَ عِنْدي, a to lekcja 23. Żeby powiedzieć, że coś miałeś, potrzeba كانَ عِنْدي, lekcja 32 — i w obu przypadkach rzeczownik posiadany zostaje dokładnie taki, jak tu widzisz, مَرْفوع i nieokreślony, bo orzeczenie شِبْهُ جُمْلَةٍ nie ma własnej końcówki, którą mogłoby mu przekazać: كانَ عِنْدي كِتابٌ, nigdy *كانَ عِنْدي كِتابًا. Oficjalne يوجَدُ / لا يوجَدُ „istnieje”, czasownik w stronie biernej, czeka na lekcję 52. Wszystko na tej stronie jest teraźniejsze, twierdzące i bez czasownika.

Formy i schematy

Trzy kształty خَبَر

عِنْدَ، لِـ، مَعَ z zaimkami dołączonymi

Pozostałe cztery osoby buduje się tak samo i pominięto je tylko po to, by tabela była czytelna: عِنْدَكُنَّ، عِنْدَهُنَّ، لَكُنَّ، لَهُنَّ، مَعَكُنَّ، مَعَهُنَّ dla żeńskiej liczby mnogiej oraz عِنْدَكُما، عِنْدَهُما، لَكُما، لَهُما، مَعَكُما، مَعَهُما dla liczby podwójnej. Zauważ, że هُ zachowuje tu dammę przez cały czas, bo przed nim stoi fatha (lekcja 7).

Wysunięty schemat, pozycja po pozycji

Wybór między trzema

Przykłady

Typowe błędy

• عِنْدي الكِتابُ. (w znaczeniu „mam książkę”) -> عِنْدي كِتابٌ. — odsunięty podmiot musi zostać nieokreślony. Z الـ powiedziałeś „mam tę książkę”, o jednej już znanej słuchaczowi.
• كِتابٌ عِنْدي. -> عِنْدي كِتابٌ. — nieokreślony podmiot nie może otworzyć zdania. شِبْهُ الجُمْلَةِ musi być wysunięte; to właśnie uprawnia nieokreślony rzeczownik.
• عِنْدي كِتابًا. -> عِنْدي كِتابٌ. — كِتابٌ to مُبْتَدَأ zdania, nie dopełnienie. Nie ma tu czasownika, który wstawiałby cokolwiek w biernik.
• أَنا أَمْلِكُ قَلَمًا. (w znaczeniu „mam długopis”) -> مَعي قَلَمٌ. — Nie poluj na czasownik „mieć”. مَلَكَ — يَمْلِكُ „posiadać” istnieje i pasuje do prawdziwej własności (يَمْلِكُ سَيّارَةً „on posiada samochód”), ale jest za ciężkie na długopis w kieszeni i w ogóle nie przetłumaczy „mam pytanie / egzamin / brata”.
• أَنا عِنْدي سَيّارَةٌ. (jako neutralne stwierdzenie) -> عِنْدي سَيّارَةٌ. — ـي już nazywa właściciela. أَنا jest gramatyczne, ale dodaje kontrast, którego pewnie nie chciałeś.
• عِنْدُكَ وَقْتٌ؟ / لِكَ بَيْتٌ جَميلٌ. -> هَلْ عِنْدَكَ وَقْتٌ؟ / لَكَ بَيْتٌ جَميلٌ. — Oba słowa noszą fathę przed zaimkiem dołączonym: عِنْدَ zachowuje tę, którą ma zawsze, a لِـ zamienia na nią kasrę. Wyjątkiem jest pierwszoosobowe ـي, które we wszystkich trzech bierze kasrę przed sobą: لي، عِنْدي، مَعي.
• مَعي أَخٌ في القاهِرَةِ. (w znaczeniu „mam brata w Kairze”) -> لي أَخٌ في القاهِرَةِ. — مَعَ znaczyłoby, że stoi obok ciebie. Krewni należą do لِـ.
• هُناكَ الرَّجُلُ في الغُرْفَةِ. -> في الغُرْفَةِ رَجُلٌ. / الرَّجُلُ في الغُرْفَةِ. — هُناكَ wprowadza coś nowego, więc jego rzeczownik jest nieokreślony. Określony rzeczownik daje zamiast tego zwykłe zdanie imienne.
• البَيْتُ بابُ واسِعٌ. -> البَيْتُ بابُهُ واسِعٌ. — zdanie użyte jako خَبَر potrzebuje zaimka-łącznika wiążącego je wstecz z مُبْتَدَأ. Bez ـهُ dwie połówki są ze sobą niepowiązane.
• الكِتابُ عَلى الطّاوِلَةُ. -> الكِتابُ عَلى الطّاوِلَةِ. — wewnątrz شِبْهُ الجُمْلَةِ przyimek nadal rządzi swoim rzeczownikiem: kasra, nie damma.

Wskazówki

• W głowie tłumacz „mam” jako „u mnie jest”, a szyk sam się ułoży, zanim cokolwiek napiszesz: u-mnie książka, do-mnie brat, w-pokoju mężczyzna.
• Zapamiętaj obie końcówki jako parę: kasra za przyimkiem, tanwin dammy na rzeczy posiadanej — في الغُرْفَةِ رَجُلٌ. Jeśli oba twoje słowa kończą się tak samo, jedno z nich jest złe.
• Ćwicz trzy kolumny jak trzy krótkie recytacje — عِنْدي، عِنْدَكَ، عِنْدَكِ، عِنْدَهُ… potem لي، لَكَ، لَكِ، لَهُ… potem مَعي، مَعَكَ، مَعَكِ، مَعَهُ… To te same dwanaście końcówek, których nauczyłeś się w lekcji 7, więc to powtórka, nie nowe wkuwanie.
• Sortuj słownictwo, gdy je spotykasz: samochody, pieniądze, czas i pytania idą z عِنْدَ; bracia, siostry, prawa i głosy z لِـ; klucze, telefony i długopisy w kieszeni z مَعَ.
• Ilekroć twoje zdanie zaczyna się nieokreślonym rzeczownikiem, zatrzymaj się i odwróć je. Ten jeden test łapie większość błędów, które ten schemat produkuje.
• Używaj هُناكَ swobodnie na „jest / istnieje” — jest nienacechowane, współczesne i nieodmienne — ale preferuj zwykłe wysunięcie, gdy i tak nazywasz miejsce.
• Zignoruj na razie emfatyczne wysunięcie stylu literackiego, gdzie sam szyk niesie retorykę (لِلَّهِ الأَمْرُ i podobne). Jest prawdziwe, i nic na A1 go nie potrzebuje.
• Nie próbuj jeszcze niczego z tego przeczyć ani przenosić w przeszłość. لَيْسَ عِنْدي i كانَ عِنْدي zostawiają rzeczownik posiadany nietknięty — warto to teraz zapowiedzieć — a pełny schemat ma własną lekcję czekającą pod 23 i 32.