W skrócie

Lekcja 2 dała ci zdanie bez czasownika (البَيْتُ كَبيرٌ), a lekcje 14 i 18 dały ci czasowniki, które niosą własny podmiot w sobie (أَذْهَبُ، ذَهَبْتُ). Ta lekcja spina obie połówki: czasownik z rzeczownikiem jako podmiotem. Nienacechowany, zwykły sposób arabskiego to postawić czasownik pierwszy — ذَهَبَ الطُّلّابُ, słowo w słowo „poszli studenci”. Zdanie, które otwiera się czasownikiem, nazywa się الجُمْلَةُ الفِعْلِيَّةُ, a rzeczownik, który wykonuje czynność, to الفاعِل.

Haczyk, i cały punkt tej lekcji, jest taki, że arabski daje ci dwa szyki i nie zgadzają się tak samo. Postaw czasownik pierwszy, a zostaje w liczbie pojedynczej, dopasowując tylko rodzaj podmiotu: ذَهَبَ الطُّلّابُ. Postaw podmiot pierwszy, a czasownik zgadza się z nim w pełni, w rodzaju i liczbie: الطُّلّابُ ذَهَبوا. To samo znaczenie, te same słowa, dwie różne formy czasownika. Wbij sobie tę asymetrię do ucha teraz, a nigdy nie napiszesz zdania, które arabscy gramatycy przezwali od plagi pcheł.

Zasada

1. Czym jest zdanie czasownikowe. جُمْلَة فِعْلِيَّة zaczyna się od czasownika. Jego dwie obowiązkowe części to:

• الفِعْل — czasownik: ذَهَبَ، وَصَلَ، يَجْلِسُ.
• الفاعِل — wykonawca, rzeczownik (albo zaimek), który wykonuje czynność: الطُّلّابُ، الرَّسائِلُ.

Cokolwiek innego — fraza przyimkowa, wyraz czasu — zwykle idzie za nimi: ذَهَبَ الطُّلّابُ إِلَى المَدْرَسَةِ. W tej lekcji każdy czasownik jest albo nieprzechodni, albo bierze dopełnienie przez przyimek, więc الفاعِل to jedyny rzeczownik, o którego końcówkę musisz zadbać.

2. Czasownik pierwszy to wartość domyślna. W newsach, narracji i neutralnych stwierdzeniach arabski literacki sięga po فِعْل + فاعِل przed wszystkim innym: وَصَلَ الضُّيوفُ. Angielski w ogóle tak nie potrafi, więc szyk przez około tydzień brzmi dziwnie, a potem przestaje brzmieć jak cokolwiek. Polski czasem stawia czasownik na początku („Przyszli goście”), ale w arabskim to szyk nienacechowany. Szyk z podmiotem na początku الطُّلّابُ ذَهَبوا jest równie poprawnym arabskim i bardzo częsty we współczesnej prozie, ale nie jest nienacechowany: stawia reflektor na podmiocie, tak jak polskie „studenci — oni poszli”. Zwykłe stwierdzenie zaczynaj od czasownika.

3. Czasownik pierwszy: czasownik zostaje w liczbie pojedynczej i zgadza się tylko w rodzaju. To reguła, która nie ma angielskiego odpowiednika. Gdy czasownik stoi przed swoim فاعِل, jest zawsze w liczbie pojedynczej, jakakolwiek byłaby liczba podmiotu. Jedyne, co kopiuje, to rodzaj — ت rodzaju żeńskiego:

• podmiot męski, dowolna liczba: ذَهَبَ الطّالِبُ / ذَهَبَ الطّالِبانِ / ذَهَبَ الطُّلّابُ
• podmiot żeński, dowolna liczba: ذَهَبَتِ الطّالِبَةُ / ذَهَبَتِ الطّالِبَتانِ / ذَهَبَتِ الطّالِباتُ

Przeczytaj obie kolumny w dół. Czasownik się nie rusza. Liczba mieszka w rzeczowniku i nigdzie indziej, więc ذَهَبَ الطُّلّابُ to nie „on poszedł, studenci” — czasownik jest tu po prostu obojętny wobec liczby, a rzeczownik w lm. mówi wszystko.

Żeńskie ت nie jest we współczesnym użyciu opcjonalne. Grupa kobiet bierze je dokładnie tak, jak jedna kobieta: وَصَلَتِ المُعَلِّماتُ, nigdy *وَصَلَ المُعَلِّماتُ.

4. Podmiot pierwszy: pełna zgoda. Przesuń rzeczownik na początek, a czasownik musi się z nim zgadzać całkowicie

• w rodzaju i liczbie, używając całego paradygmatu z lekcji 18:

• الطّالِبُ ذَهَبَ - الطّالِبَةُ ذَهَبَتْ

• الطّالِبانِ ذَهَبا - الطّالِبَتانِ ذَهَبَتا

• الطُّلّابُ ذَهَبوا - الطّالِباتُ ذَهَبْنَ

Jest powód, i wart jest dwudziestu reguł do wkuwania. Gdy rzeczownik stoi pierwszy, zdanie jest naprawdę imiennym zdaniem takiego typu, jaki budowałeś w lekcji 2: الطُّلّابُ to مُبْتَدَأ, a wszystko po nim to orzeczenie. Czasownik ذَهَبوا już zawiera własny podmiot — و to zaimek „oni” — i ten zaimek wskazuje wstecz na الطُّلّاب. Czasownik nie zgadza się więc z rzeczownikiem, który po nim stoi; niesie zaimek, a zaimek jest zawsze w pełni określony. Zdania z czasownikiem na początku takiego zaimka nie mają, bo prawdziwy wykonawca stoi tuż za czasownikiem.

5. Nierozumne liczby mnogie ignorują to wszystko. Lekcja 11 uczyła, że liczba mnoga غَيْرِ العاقِل — rzeczy, zwierzęta, idee — bierze zgodę żeńskiej liczby pojedynczej. Ta reguła jest ważniejsza od tej i obowiązuje w obu szykach:

• czasownik pierwszy: وَصَلَتِ الرَّسائِلُ. / تَصِلُ الطّائِراتُ فِي الصَّباحِ.
• podmiot pierwszy: الكُتُبُ وَصَلَتْ. / السَّيّاراتُ وَصَلَتْ.

Przy nierozumnej liczbie mnogiej oba szyki wyglądają więc tak samo, i masz jedną formę do pilnowania zamiast dwóch. Nigdy *الرَّسائِلُ وَصَلْنَ — ـْنَ jest dla grup kobiet.

6. الفاعِل jest مَرْفوع — zawsze. Podmiot zdania czasownikowego niesie końcówkę mianownika, a lista słów czy słownik ci jej nie pokażą. طالب w zeszycie słownictwa staje się الطّالِبُ albo طالِبٌ w chwili, gdy wchodzi do zdania:

• liczba pojedyncza i łamana mnoga: damma — الطّالِبُ، طالِبٌ، الطُّلّابُ، طُلّابٌ
• regularna żeńska liczba mnoga: damma — الطّالِباتُ، طالِباتٌ
• liczba podwójna: końcówka ـانِ — الطّالِبانِ، طالِبانِ
• regularna męska liczba mnoga: końcówka ـونَ — المُعَلِّمونَ، مُعَلِّمونَ

Dwie z nich to pułapki. المُعَلِّمينَ to prawdziwe słowo, ale nie jest فاعِل; jako podmiot czasownika musi być المُعَلِّمونَ. A fatha na podmiocie — *ذَهَبَ الطّالِبَ — zamienia go w coś, czemu czynność się dzieje, a to temat lekcji 29 i nie to, co tu masz na myśli.

7. Kasra łącząca: ذَهَبَتِ الطّالِباتُ. Żeńska końcówka przeszła ـَتْ ma sukun. Przedimek الـ otwiera się هَمْزَةُ الوَصْل, która w strumieniu mowy znika i zostawia swój lam — albo, przed literą słoneczną, podwojoną spółgłoskę — z własnym sukunem. Dwa sukuny nie mogą się spotkać: to اِلْتِقاءُ السّاكِنَيْنِ. Arabski rozbija zderzenie, dając pierwszemu kasrę:

• ذَهَبَتْ + الطّالِباتُ → ذَهَبَتِ الطّالِباتُ
• وَصَلَتْ + الرَّسائِلُ → وَصَلَتِ الرَّسائِلُ
• خَرَجَتْ + النِّساءُ → خَرَجَتِ النِّساءُ

Słychać ją — dodatkową samogłoskę słychać wyraźnie — ale widać ją tylko w tekście wokalizowanym, więc w zwykłej gazecie słowo nadal wygląda jak ذهبت. Sukun wraca od razu, gdy następne słowo nie zaczyna się od هَمْزَةُ الوَصْل: ذَهَبَتْ إِلَى المَدْرَسَةِ، وَصَلَتْ أَمْسِ. Nic takiego nie dzieje się z męskim ذَهَبَ, które i tak kończy się samogłoską.

8. Podmiot zaimkowy nie potrzebuje rzeczownika wcale. Jeśli wykonawcą jest zaimek, forma czasownika jest podmiotem: ذَهَبْتُ، ذَهَبْنا، ذَهَبوا. Nie dodajesz samodzielnego zaimka, żeby go dostarczyć — ذَهَبَ هُمْ to nie arabski — i nie potrzebujesz go też z przodu. أَنا ذَهَبْتُ jest możliwe, ale jak أَنا أَكْتُبُ w lekcji 14 to emfaza, nie gramatyka.

9. Reguła trzyma się pod wszystkim, co już znasz. Wyraz pytający albo partykuła z przodu nie zmienia tego, co dzieje się między czasownikiem a jego podmiotem:

• هَلْ وَصَلَ الضُّيوفُ؟
• مَتى رَجَعَتِ المُعَلِّماتُ؟
• جَلَسَ الرِّجالُ تَحْتَ الشَّجَرَةِ وضَحِكوا.

To ostatnie pokazuje naturalny rytm arabskiej prozy: gdy podmiot został już nazwany, następujące czasowniki w łańcuchu odwołują się do niego zaimkiem w sobie, więc biorą pełną formę liczby mnogiej.

10. Błąd z nazwą. Powiedzenie *ذَهَبوا الطُّلّابُ — w pełni zgadzający się czasownik stojący przed rzeczownikowym podmiotem — to klasyczny błąd, a arabscy gramatycy nazwali go أَكَلوني البَراغيثُ, „zjadły mnie pchły”, od kształtu zdania. Robiła tak mniejszość starych dialektów plemiennych, i gramatycy to zapisali; standardowy arabski pisany tego nie przyjmuje. Wybierz jedno: czasownik pierwszy z czasownikiem w lp., albo podmiot pierwszy z pełnym.

11. Zostawione na później. Rzeczownik, któremu czynność się dzieje — المَفْعولُ بِهِ, z końcówką biernika — to lekcja 29, i tutejsze zdania go unikają. Zdanie czasownikowe bez wymienionego wykonawcy wcale (نائِبُ الفاعِل, „list został napisany”) to lekcja 52. Zdania przeszłe zbudowane na كانَ to lekcja 32. Pełny system końcówek przypadka i ich podznaków to lekcja 40.

Formy i schematy

Tabela rdzenna. Jeden czasownik, sześć podmiotów, dwa szyki — cała lekcja jest w różnicy między dwiema prawymi kolumnami.

Ta sama asymetria w czasie teraźniejszym — المُضارِع zachowuje się tu dokładnie jak الماضي:

Rozumne przeciw nierozumnym, na وَصَلَ. Zauważ, że dwa dolne wiersze są identyczne w poprzek kolumn: liczba mnoga rzeczy ma tylko jeden kształt.

Końcówka na فاعِل, określona i nieokreślona. To mianownik i nic innego:

Kasra łącząca, przed i po:

Pominięte tutaj: wszystko, czym czasownik może rządzić po swoim podmiocie — dopełnienia, okoliczniki czasu i miejsca oraz końcówki biernika, które niosą.

Przykłady

Typowe błędy

• ذَهَبوا الطُّلّابُ إِلَى المَدْرَسَةِ. -> ذَهَبَ الطُّلّابُ إِلَى المَدْرَسَةِ. — to jest أَكَلوني البَراغيثُ. Przed rzeczownikowym podmiotem czasownik jest w lp.; forma mnoga ـوا już zawiera własny podmiot.
• ذَهَبَ الطّالِباتُ. -> ذَهَبَتِ الطّالِباتُ. — czasownik pierwszy zrzuca liczbę, nie rodzaj. Żeński podmiot i tak ściąga ـَتْ na czasownik.
• ذَهَبَ الطّالِبَ. -> ذَهَبَ الطّالِبُ. — الفاعِل jest مَرْفوع. Fatha tutaj mówi, że student był tym, komu się poszło, a to ani nie jest znaczenie, ani możliwe odczytanie ذَهَبَ.
• ذَهَبَ المُعَلِّمينَ. -> ذَهَبَ المُعَلِّمونَ. — mianownik regularnej męskiej liczby mnogiej to ـونَ. المُعَلِّمينَ to forma na inne pozycje w zdaniu.
• الطُّلّابُ ذَهَبَ. -> الطُّلّابُ ذَهَبوا. — asymetria działa tylko w jedną stronę. Gdy podmiot jest z przodu, czasownik musi się z nim zgadzać w pełni.
• ذَهَبا الطّالِبانِ. -> ذَهَبَ الطّالِبانِ. — liczba podwójna nie jest wyjątkiem: czasownik stojący pierwszy jest w lp. nawet wtedy, gdy jego podmiot to dwie osoby.
• الطّالِباتُ ذَهَبوا. -> الطّالِباتُ ذَهَبْنَ. — ـوا jest dla mężczyzn i grup mieszanych. Grupa kobiet przed swoim czasownikiem bierze ـْنَ.
• الرَّسائِلُ وَصَلْنَ. -> الرَّسائِلُ وَصَلَتْ. — listy są غَيْرُ العاقِل, więc czasownik jest w żeńskiej liczbie pojedynczej w obu szykach. ـْنَ zrobiłoby z listów kobiety.
• ذَهَبَتْ الطّالِباتُ. (wymawiane z sukunem) -> ذَهَبَتِ الطّالِباتُ. — dwa sukuny nie mogą się spotkać przez przedimek, więc ت bierze kasrę. Napisz to i powiedz.
• ذَهَبَ هُمْ إِلَى السّوقِ. -> ذَهَبوا إِلَى السّوقِ. — podmiot zaimkowy mieszka wewnątrz czasownika, a هُمْ stojące po ذَهَبَ nie może wykonać za nie tej roboty.

Wskazówki

• Zapamiętaj kontrast jako dwuwierszową recytację, nie jako regułę: ذَهَبَ الطُّلّابُ / الطُّلّابُ ذَهَبوا. Powtarzaj, aż złe zestawienie zacznie brzmieć fałszywie.
• Zanim wybierzesz formę czasownika, zadaj jedno pytanie: „podmiot jest przede mną czy za mną?” Za → liczba pojedyncza, tylko rodzaj. Przed → pełna forma z paradygmatu.
• Gdy piszesz, domyślnie stawiaj czasownik pierwszy. To szyk nienacechowany, i też łatwiejszy: potrzebujesz zawsze tylko dwóch kształtów czasownika, gołego i tego z ـَتْ.
• Pilnuj końcówki podmiotu równie uważnie jak czasownika. Większość zdań ucznia, które czytelnikowi „nie grają”, jest poprawna w zgodzie i zła w ـُ / ـونَ / ـانِ na rzeczowniku.
• Przy nierozumnych liczbach mnogich przestań w ogóle myśleć o tej lekcji i myśl o lekcji 11: jeden czasownik w żeńskiej liczbie pojedynczej, oba szyki, koniec.
• Kasra w ذَهَبَتِ الطّالِباتُ jest warta ćwiczenia na głos, choć rzadko zobaczysz ją wydrukowaną. To jedna z tych drobnych rzeczy, które sprawiają, że arabski czytany na głos brzmi dobrze.
• Nie próbuj jeszcze używać tego szyku z dopełnieniem. Trzymaj się czasowników iść, przyjeżdżać, siedzieć, pracować i bawić się, a lekcja 29 doda drugi rzeczownik.