W skrócie

Poprzednia lekcja dała liczby mnogie, które buduje się, doklejając coś na końcu wyrazu: ـونَ / ـينَ dla mężczyzn, ـاتٌ dla kobiet i dla wielu rzeczy żeńskich. To te schludne, i są w mniejszości. Większość arabskich rzeczowników robi liczbę mnogą zupełnie inaczej: zachowują spółgłoski i od nowa składają wszystko inne. كِتابٌ staje się كُتُبٌ. بَيْتٌ staje się بُيوتٌ. مَدْرَسَةٌ staje się مَدارِسُ. Nic nie zostało doklejone — słowo wlano w nowy wzór. Arabska gramatyka nazywa to جَمْعُ التَّكْسير, „liczbą mnogą łamania”, bo formę w liczbie pojedynczej łamie się i składa na nowo. Angielski zachował trzy czy cztery skamieliny tego samego pomysłu („foot” / „feet”, „mouse” / „mice”); w polskim też są takie odpryski (człowiek / ludzie). W arabskim to zwykły sposób na liczbę mnogą.

Jest jedna zła wiadomość i jedna dobra. Zła: nie da się wyliczyć, którego wzoru używa rzeczownik. قَلْبٌ i كَلْبٌ mają dokładnie ten sam kształt, a ich liczby mnogie to قُلوبٌ i كِلابٌ. Wzór jest częścią wyrazu, jak rodzaj, i trzeba się go uczyć razem z wyrazem. Dobra: niewielka liczba wzorów pokrywa większość tego, co będziesz czytać. Dziewięć z nich jest w tabeli poniżej, i po kilku tygodniach rozpoznasz łamaną liczbę mnogą od razu, nawet w wyrazie, którego nigdy nie spotkałeś. Lekcja kończy się pokrewnym chwytem — rzeczownikami zbiorowymi jak شَجَرٌ i سَمَكٌ, gdzie goły wyraz to masa, a końcówka ة wycina z niej jedną jednostkę.

Zasada

1. Dwa systemy liczby mnogiej; łamany jest większy. Regularna liczba mnoga (lekcja 9) zostawia liczbę pojedynczą nietkniętą i dodaje końcówkę: مُهَنْدِسٌ ← مُهَنْدِسونَ، مُعَلِّمَةٌ ← مُعَلِّماتٌ. Łamana liczba mnoga zmienia samogłoski wewnątrz wyrazu i często dodaje spółgłoskę z przodu (أ albo م) albo długą samogłoskę w środku. Porównaj:

• regularna: طَبيبَةٌ ← طَبيباتٌ (wewnątrz wyrazu nic się nie ruszyło)
• łamana: طَبيبٌ ← أَطِبّاءُ (każda samogłoska inna, i pojawiło się nowe أ)

Którego systemu używa rzeczownik, to fakt o tym rzeczowniku. Regularne męskie liczby mnogie są w większości ograniczone do mężczyzn i imiesłowów; ـاتٌ jest częste, ale dalekie od automatycznego. Wszystko inne — w tym ogromna większość codziennych rzeczowników konkretnych — się łamie.

2. Wzór należy do wyrazu, nie do reguły. To warto przyjąć wcześnie, bo walka z tym marnuje miesiące. Dwa rzeczowniki identycznego kształtu rutynowo biorą różne wzory:

• قَلْبٌ ← قُلوبٌ, ale كَلْبٌ ← كِلابٌ
• بَيْتٌ ← بُيوتٌ, ale شَيْخٌ ← شُيوخٌ i عَيْنٌ ← عُيونٌ (tu akurat się zgadzają)
• وَلَدٌ ← أَوْلادٌ, ale جَبَلٌ ← جِبالٌ

Traktuj więc liczbę mnogą jako drugą połowę hasła słownikowego. Gdy wpisujesz nowy rzeczownik do zeszytu, pisz dwa wyrazy: قَلَمٌ — أَقْلامٌ. Nigdy jeden.

3. Dziewięć wzorów wartych poznania najpierw. Są wypisane w całości w następnym rozdziale. A w prozie — do czego każdy zwykle służy:

• أَفْعال — koń roboczy dla krótkich rzeczowników trójspółgłoskowych: قَلَمٌ ← أَقْلامٌ، وَلَدٌ ← أَوْلادٌ، بابٌ ← أَبْوابٌ، يَوْمٌ ← أَيّامٌ.
• فُعول — równie częsty, zwłaszcza od rzeczowników o kształcie فَعْل albo فِعْل: بَيْتٌ ← بُيوتٌ، قَلْبٌ ← قُلوبٌ، دَرْسٌ ← دُروسٌ، عِلْمٌ ← عُلومٌ.
• فِعال — i ludzie, i rzeczy: رَجُلٌ ← رِجالٌ، جَبَلٌ ← جِبالٌ، بَحْرٌ ← بِحارٌ. Służy też jako liczba mnoga przymiotnika فَعيل: كَبيرٌ ← كِبارٌ، صَغيرٌ ← صِغارٌ.
• فُعُل — zwykle od liczb pojedynczych z długą samogłoską: كِتابٌ ← كُتُبٌ، مَدينَةٌ ← مُدُنٌ، سَبيلٌ ← سُبُلٌ.
• فُعَل — liczba mnoga kształtu فُعْلَة, i tu naprawdę możesz przewidywać: غُرْفَةٌ ← غُرَفٌ، صورَةٌ ← صُوَرٌ. Dołącza się garstka rzeczowników فَعْلَة: دَوْلَةٌ ← دُوَلٌ.
• فُعّال — liczba mnoga ludzkiego rzeczownika wykonawcy فاعِل: طالِبٌ ← طُلّابٌ، عامِلٌ ← عُمّالٌ، كاتِبٌ ← كُتّابٌ، ساكِنٌ ← سُكّانٌ.
• مَفاعِل — od czteroliterowych liczb pojedynczych zaczynających się na م: مَكْتَبٌ ← مَكاتِبُ، مَدْرَسَةٌ ← مَدارِسُ، مَسْجِدٌ ← مَساجِدُ.
• مَفاعيل — to samo, gdy liczba pojedyncza ma długą samogłoskę przed ostatnią spółgłoską: مِفْتاحٌ ← مَفاتيحُ، مَوْضوعٌ ← مَواضيعُ، مَشْروعٌ ← مَشاريعُ.
• أَفْعِلاء — rzeczowniki ludzkie i cechy o kształcie فَعيل: صَديقٌ ← أَصْدِقاءُ، طَبيبٌ ← أَطِبّاءُ، غَنِيٌّ ← أَغْنِياءُ.

4. Gdzie przewidywanie jednak działa. Wzory są nieprzewidywalne dla krótkich, podstawowych rzeczowników. Dla dłuższych, pochodnych są znacznie regularniejsze, i to warto wykorzystać:

• Rzeczownik o czterech spółgłoskach lub więcej prawie zawsze idzie do مَفاعِل albo مَفاعيل (albo ich bliźniaków فَعالِل / فَعاليل, gdy pierwsza litera to nie م): صُنْدوقٌ ← صَناديقُ، مَلْعَبٌ ← مَلاعِبُ. Stały wyjątek to imiesłowy z lekcji 9 — مُهَنْدِسٌ ← مُهَنْدِسونَ، مُعَلِّمَةٌ ← مُعَلِّماتٌ — które są długie, ale biorą regularną liczbę mnogą. Reguła kciuka: długa liczba pojedyncza, długa liczba mnoga, z ـا po drugiej literze.
• فاعِل nazywające osobę zwykle idzie do فُعّال albo فَعَلَة: عامِلٌ ← عُمّالٌ، طالِبٌ ← طَلَبَةٌ. Regularna liczba mnoga zostaje obok dostępna (طالِبونَ، عامِلونَ).
• فَعيل nazywające osobę albo cechę ludzką idzie do أَفْعِلاء albo فُعَلاء: كَريمٌ ← كُرَماءُ.
• فُعْلَة idzie do فُعَل: نُقْطَةٌ ← نُقَطٌ.

Lekcja 22 pokaże mechanizm za tym wszystkim — trójspółgłoskowy rdzeń i wzory na niego wylewane. Na razie używaj tych czterech tendencji jako zgadywania i sprawdzaj je.

5. Łamana liczba mnoga to gramatycznie zwykły rzeczownik. Tę część początkujący psują po nauczeniu się ـونَ. Łamana liczba mnoga bierze zwykłe końcówki w stylu liczby pojedynczej ـٌ ـَ ـِ (z tanwinem, gdy jest nieokreślona), bierze الـ, gdy jest określona, i nigdy nie dokleja na wierzch ـونَ ani ـينَ:

• كُتُبٌ — كُتُبًا — كُتُبٍ, dokładnie jak بَيْتٌ — بَيْتًا — بَيْتٍ

W zgodzie łamana liczba mnoga mężczyzn zachowuje się jak liczba mnoga: الطُّلّابُ مُجْتَهِدونَ، الرِّجالُ كِرامٌ. Łamana liczba mnoga rzeczy robi coś zaskakującego, i cała lekcja 11 jest o tym — nie niepokój się, gdy w przykładach poniżej po rzeczowniku w liczbie mnogiej zobaczysz przymiotnik w żeńskiej liczbie pojedynczej.

6. Trzy z dziewięciu nie biorą tanwinu: flaga diptotu. مَفاعِل، مَفاعيل i أَفْعِلاء należą do klasy zwanej المَمْنوع مِنَ الصَّرْف — „wyłączone z pełnej odmiany”. Zmieniają się dwie rzeczy:

• nigdy nie niosą tanwinu: مَدارِسُ, nie *مَدارِسٌ; مَفاتيحُ, nie *مَفاتيحٌ
• w dopełniaczu biorą fathę, nie kasrę: دَرَسْتُ فِي مَدارِسَ كَثيرَةٍ

Drugie odstępstwo wyłącza się, gdy tylko wyraz staje się określony przez الـ albo staje na czele إِضافَة (lekcja 20): فِي المَدارِسِ، فِي مَدارِسِ المَدينَةِ — zwykła kasra wraca. Pierwsze tam w ogóle nie powstaje, bo rzeczownik określony nie niesie tanwinu w żadnym przypadku. To wszystko, czego potrzeba na A1; lekcja 41 daje całą klasę i resztę jej członków.

7. Rzeczowniki zbiorowe działają odwrotnie. Mała, ale bardzo częsta grupa rzeczowników — rośliny, owoce, zwierzęta, drobne rzeczy policzalne — ma gołą formę na rodzaj albo masę, a dodaje ة, żeby wyciąć z niej jedną. Goła forma to اسْمُ الجِنْسِ الجَمْعِيّ, forma na ة to اسْمُ الوَحْدَة:

• شَجَرٌ „drzewa, drzewność” — شَجَرَةٌ „drzewo”
• تُفّاحٌ „jabłka” — تُفّاحَةٌ „jabłko”
• سَمَكٌ „ryba (jako gatunek albo danie)” — سَمَكَةٌ „jedna ryba”
• بَقَرٌ „bydło” — بَقَرَةٌ „krowa”

Zauważ kierunek: ة nie robi z tego żeńskiego i mnogiego, tylko odejmuje jednostkę od masy. To odwrotność tego, co ة zwykle robi, i dlatego ludzi to potyka.

8. Goły zbiorowy bierze zgodę w liczbie pojedynczej. Gramatycznie شَجَرٌ to rzeczownik w liczbie pojedynczej, jakkolwiek mnogo brzmi po angielsku i po polsku, a rodzaj męski jest domyślny: الشَّجَرُ جَميلٌ، السَّمَكُ لَذيذٌ، البَقَرُ كَبيرٌ. Nigdy *الشَّجَرُ جَميلونَ. (Arabski pozwala też niektóre zbiorowe traktować jako żeńskie — poświadczone są i هٰذا نَخْلٌ, i هٰذِهِ نَخْلٌ — ale na A1 trzymaj się męskiego.)

9. A rzeczownik jednostki ma własną liczbę mnogą. Gdy już wyciąłeś jedną jednostkę, możesz ich naliczyć kilka, i wtedy pojawia się prawdziwa liczba mnoga — łamana u jednych, regularna ـاتٌ u innych: شَجَرَةٌ ← أَشْجارٌ، سَمَكَةٌ ← أَسْماكٌ، تُفّاحَةٌ ← تُفّاحاتٌ. Każdy z tych wyrazów ma więc trzy formy, i każda robi inną robotę: masa, jedna sztuka, kilka sztuk.

Formy i schematy

Dziewięć wzorów o wysokiej wydajności. Każda liczba mnoga jest tu z pełną końcówką, żeby od razu było widać, które odmawiają tanwinu:

Trzy końcówki obok siebie, dla zwykłej liczby mnogiej i diptotycznej. Czytaj najpierw trzeci wiersz — to jedyne miejsce, w którym te dwa systemy naprawdę się rozchodzą:

Zbiorowe w trzech formach:

Świadomie pominięte: wzory فَواعِل، فُعَلاء، فَعالِلَة i tuzin rzadszych, oraz rozróżnienie, które arabski robi między „liczbą mnogą małości” a „liczbą mnogą wielości”. Spotkasz je naturalnie, wyraz po wyrazie.

Przykłady

Typowe błędy

• كِتابونَ -> كُتُبٌ — końcówka ـونَ należy do mężczyzn, więc rzeczownik na rzecz nigdy jej nie bierze, jakkolwiek wyglądałaby jego liczba mnoga.
• الطُّلّابونَ -> الطُّلّابُ — i na pewno nie można użyć obu systemów naraz. طُلّابٌ już jest liczbą mnogą; dodanie ـونَ mnoży ją drugi raz.
• بَيْتاتٌ -> بُيوتٌ — ـاتٌ to nie uniwersalna końcówka liczby mnogiej. Użyj łamanej liczby mnogiej, którą wyraz naprawdę ma; بَيْتٌ ma بُيوتٌ i nic więcej.
• مَدْرَساتٌ -> مَدارِسُ — końcówka ة nie gwarantuje liczby mnogiej na ـاتٌ. (Wyraz مُدَرِّساتٌ, który mogłeś spotkać, to liczba mnoga od مُدَرِّسَةٌ „nauczycielka” — inny wyraz.)
• أَقْلابٌ -> قُلوبٌ — nie można skopiować wzoru z podobnie wyglądającego wyrazu. قَلَمٌ bierze أَفْعال, a قَلْبٌ bierze فُعول, i wie to tylko słownik.
• مَدارِسٌ / مَفاتيحٌ -> مَدارِسُ / مَفاتيحُ — te wzory to مَمْنوعٌ مِنَ الصَّرْف i nigdy nie biorą tanwinu, w żadnym przypadku.
• فِي مَدارِسِ كَثيرَةٍ -> فِي مَدارِسَ كَثيرَةٍ — nieokreślony diptot po przyimku bierze fathę. Zauważ, że przymiotnik to zwykły wyraz i zachowuje kasrę.
• فِي مَدارِسَ المَدينَةِ -> فِي مَدارِسِ المَدينَةِ — ale gdy tylko wyraz jest określony albo stoi na czele إِضافَة, kasra wraca. Reguła fathy jest tylko dla gołej formy nieokreślonej.
• أَكَلْتُ تُفّاحٌ كَبيرَةٌ. -> أَكَلْتُ تُفّاحَةً كَبيرَةً. — jeśli masz na myśli jedno jabłko, potrzebujesz ة; goły zbiorowy znaczy jabłka w ogóle.
• الشَّجَرُ جَميلونَ. -> الشَّجَرُ جَميلٌ. — goły zbiorowy liczy się jako liczba pojedyncza, nie mnoga, cokolwiek znaczy.

Wskazówki

• Ucz się każdego rzeczownika jako pary, na głos, od pierwszego dnia: قَلَمٌ — أَقْلامٌ، بَيْتٌ — بُيوتٌ، مَدْرَسَةٌ — مَدارِسُ. Dorabianie liczb mnogich do setki wyrazów, których nauczyłeś się gołych, jest męczarnią.
• Rozpoznawaj, nie wyprowadzaj. Zadanie z łamanymi liczbami mnogimi na A1 to usłyszeć مَفاتيحُ i pomyśleć „liczba mnoga czegoś”, nie wyprodukować jej z مِفْتاحٌ według reguły.
• Używaj kształtu jako pierwszego zgadywania: أ z przodu plus długie ـا zwykle znaczy liczbę mnogą; ـا po drugiej spółgłosce w długim wyrazie prawie zawsze to robi; podwojona środkowa spółgłoska z ـُ z przodu (طُلّاب، عُمّال) to zwykle liczba mnoga ludzi — choć nie zawsze, jak pokazuje تُفّاح.
• Długość jest sprzymierzeńcem. Krótkie wyrazy są dzikie; długie są oswojone. Jeśli liczba pojedyncza ma cztery spółgłoski, zgaduj مَفاعِل / مَفاعيل i zwykle trafisz.
• Przypnij flagę diptotu do kształtu, nie do listy: مَدارِسُ، مَفاتيحُ، أَصْدِقاءُ. Jeśli liczba mnoga wygląda jak jeden z tych trzech wzorów, spodziewaj się braku tanwinu i fathy w dopełniaczu.
• Przy zbiorowych pytaj siebie „cały rodzaj, czy jedna sztuka?” zanim napiszesz. To jedno pytanie rozstrzyga między سَمَكٌ a سَمَكَةٌ — i to to samo pytanie przy تُفّاح، بَقَر، بَيْض، وَرَق.
• Na razie olej, jak przymiotnik zgadza się z liczbą mnogą rzeczy. Jest naprawdę dziwne, i właśnie następna lekcja nie jest o niczym innym.
• Liczenie tych liczb mnogich (trzy książki, dziesięć szkół) ma własne reguły i własną lekcję — 26. Do tego czasu używaj ich bez liczebnika z przodu.