W skrócie

Angielski ma jedno „they”, i pokrywa ono wszystkich i wszystko: nauczyciele są nowi, książki są nowe, they are new. Arabski zadaje pytanie, którego angielski nie zadaje. Gdy tylko rzeczownik jest w liczbie mnogiej, arabski chce wiedzieć, czy ta liczba mnoga stoi za ludźmi, czy za czymkolwiek innym — rzeczami, zwierzętami, ideami, miejscami, maszynami. Ludzi nazywa się العاقِل i zachowują zwykłą zgodę w liczbie mnogiej. Wszystko inne to غَيْرُ العاقِل, i arabski traktuje jego liczbę mnogą jako żeńską liczbę pojedynczą: nie „książki są nowe”, tylko — zupełnie dosłownie — „książki jest nowa” — الكُتُبُ جَديدَةٌ.

To nie ciekawostka, z którą można się spotkać później. Sięga przymiotnika (الكُتُبُ الجَديدَةُ), czasownika (وَصَلَتِ الرَّسائِلُ), zaimka (أَيْنَ الكُتُبُ؟ - هِيَ عَلى المَكْتَبِ) i zaimka wskazującego (هٰذِهِ الكُتُبُ). To też pojedyncza reguła, którą uczący się łamią najczęściej, bo angielskie „they” wciąż przecieka i daje *الكُتُبُ جُدُدٌ albo *الكُتُبُ هُمْ. Napraw jeden nawyk — gdy liczba mnoga nie dotyczy ludzi, myśl هِيَ — i tuzin różnych błędów znika naraz.

Zasada

1. Dwie klasy liczby mnogiej: العاقِل i غَيْرُ العاقِل. Arabska gramatyka sortuje rzeczowniki w liczbie mnogiej według tego, do czego się odnoszą, nie według pisowni:

• العاقِل — ludzie: مُعَلِّمونَ، طُلّابٌ، رِجالٌ، نِساءٌ، أَطْفالٌ، مُهَنْدِساتٌ.
• غَيْرُ العاقِل — wszystko inne: كُتُبٌ، أَبْوابٌ، سَيّاراتٌ، مُدُنٌ، أَشْجارٌ، أَفْكارٌ، قِطَطٌ، كِلابٌ، لُغاتٌ، أَسْئِلَةٌ.

Zauważ, gdzie padają zwierzęta. عاقِل znaczy „obdarzony rozumem”, więc obejmuje tylko ludzi; koty, psy, ptaki i konie są غَيْرُ العاقِل i idą za regułą rzeczy.

2. Sama reguła, w jednym zdaniu. Liczba mnoga غَيْرِ العاقِل zachowuje się, przy każdym rodzaju zgody, dokładnie jak rzeczownik w żeńskiej liczbie pojedynczej. Cokolwiek powiedziałbyś o مَدْرَسَةٌ, to samo powiedz o كُتُبٌ.

Porównaj prawdziwą żeńską liczbę pojedynczą z nierozumną liczbą mnogą — ruszają się razem:

• المَدْرَسَةُ الجَديدَةُ - المَدارِسُ الجَديدَةُ
• المَدْرَسَةُ كَبيرَةٌ - المَدارِسُ كَبيرَةٌ
• المَدْرَسَةُ قَريبَةٌ، وَهِيَ جَميلَةٌ - المَدارِسُ قَريبَةٌ، وَهِيَ جَميلَةٌ

3. Sposób utworzenia liczby mnogiej nie ma znaczenia. Lekcje 9 i 10 dały dwie maszyny do budowania liczb mnogich. Żadna z nich tej reguły nie zmienia:

• łamana liczba mnoga: الكُتُبُ الجَديدَةُ، الأَبْوابُ مَفْتوحَةٌ، المُدُنُ الكَبيرَةُ جَميلَةٌ
• regularna żeńska liczba mnoga: السَّيّاراتُ كَبيرَةٌ، اللُّغاتُ الأَجْنَبِيَّةُ مُهِمَّةٌ

Końcówka ـات na السَّيّارات bardzo kusi: wygląda jak żeńska liczba mnoga, więc uczący się dają jej przymiotnik w żeńskiej liczbie mnogiej, *السَّيّاراتُ كَبيراتٌ. Źle. Kształt rzeczownika nic tu nie rozstrzyga; wszystko rozstrzyga to, do czego się odnosi, a samochody nie są ludźmi.

4. Rodzaj liczby pojedynczej też nie ma znaczenia. كِتابٌ jest męski, سَيّارَةٌ jest żeński — gdy stają się mnogie i nierozumne, oba biorą tę samą zgodę w żeńskiej liczbie pojedynczej: الكُتُبُ جَديدَةٌ، السَّيّاراتُ جَديدَةٌ. Rodzaj liczby pojedynczej możesz w tym momencie zapomnieć.

5. Przymiotnik. Oba zadania przymiotnika z lekcji 8 działają jak zawsze; przymiotnik po prostu pojawia się w formie żeńskiej liczby pojedynczej:

• przydawka (wewnątrz frazy rzeczownikowej, kopiując określoność i przypadek): الأَسْئِلَةُ الصَّعْبَةُ
• orzeczenie (w zdaniu imiennym, nieokreślone i مَرْفوع): الأَسْئِلَةُ صَعْبَةٌ

Przypadek i określoność zachowują się nadal normalnie, więc przymiotnik zmienia końcówkę razem z rzeczownikiem:

• مَرْفوع: الكُتُبُ الجَديدَةُ عَلى المَكْتَبِ.
• مَنْصوب: قَرَأْتُ الكُتُبَ الجَديدَةَ.
• مَجْرور: في الكُتُبِ الجَديدَةِ صُوَرٌ كَثيرَةٌ.
• nieokreślone: هٰذِهِ كُتُبٌ جَديدَةٌ.

6. Czasownik. Nierozumny podmiot w liczbie mnogiej bierze czasownik w żeńskiej liczbie pojedynczej — tę samą formę, której użyłbyś dla هِيَ:

• czas przeszły: وَصَلَتِ الرَّسائِلُ. / الرَّسائِلُ وَصَلَتْ.
• czas teraźniejszy: تَصِلُ الطّائِراتُ في الصَّباحِ. / الطّائِراتُ تَصِلُ في الصَّباحِ.

Nie pisz *الرَّسائِلُ وَصَلوا ani *الطّائِراتُ يَصِلونَ. To formy ludzkie. Szyk czasownika i podmiotu w zdaniu czasownikowym oraz to, jaką zgodę uruchamia ludzki podmiot, gdy stoi po czasowniku, to temat lekcji 19; teraz wystarczy, że czasownik w żeńskiej liczbie pojedynczej jest właściwy dla nierozumnej liczby mnogiej w obu szykach.

7. Zaimek. Odnoś się wstecz do nierozumnej liczby mnogiej przez هِيَ, a do rzeczowników i partykuł przyczepiaj ـها:

• أَيْنَ الكُتُبُ؟ - هِيَ عَلى المَكْتَبِ.
• المُدُنُ القَديمَةُ جَميلَةٌ، وَشَوارِعُها ضَيِّقَةٌ.
• الحَقائِبُ ثَقيلَةٌ، لٰكِنَّها صَغيرَةٌ.

Angielskie „they” i „them” stają się tu هِيَ i ـها, nigdy هُمْ i ـهُمْ.

8. Zaimek wskazujący. „Te książki” to هٰذِهِ الكُتُبُ, dokładnie tak, jak powiedziałbyś هٰذِهِ المَدْرَسَةُ. هٰؤُلاءِ jest tylko dla ludzi. Na razie bierz to jako rozpoznawanie — zaimki wskazujące mają własną lekcję na kroku 13.

9. Kolumna ludzka, żeby kontrast był widoczny. Ludzie zachowują pełną zgodę w liczbie mnogiej, a przymiotnik, czasownik i zaimek wszystkie idą za ich rodzajem:

• المُعَلِّمونَ الجُدُدُ وَصَلوا. هُمْ في الغُرْفَةِ. هٰؤُلاءِ المُعَلِّمونَ.
• المُعَلِّماتُ الجَديداتُ وَصَلْنَ. هُنَّ في الغُرْفَةِ. هٰؤُلاءِ المُعَلِّماتُ.

جُدُدٌ to liczba mnoga od جَديدٌ używana dla ludzi; we współczesnym arabskim nie opisuje książek. جَديداتٌ to żeńska liczba mnoga używana dla ludzi; nie opisuje samochodów. Trzymaj każdy wyraz we własnej kolumnie.

10. Rzeczowniki nazywające grupy ludzi. Niektóre rzeczowniki nierozumne mają w sobie ludzi: الدُّوَلُ (państwa), الحُكوماتُ (rządy), الشَّرِكاتُ (firmy), الفِرَقُ (drużyny), الجامِعاتُ (uniwersytety). Rzeczownik nazywa byt, nie osoby, więc idzie za regułą nierozumną: الشَّرِكاتُ الكَبيرَةُ، الفِرَقُ الرِّياضِيَّةُ جاهِزَةٌ، الدُّوَلُ العَرَبِيَّةُ.

11. Dokąd reguła nie sięga. To reguła tylko o liczbie mnogiej. Nierozumny rzeczownik w liczbie pojedynczej zachowuje zwykłą zgodę według własnego rodzaju — الكِتابُ الجَديدُ، البابُ مَفْتوحٌ — a liczba podwójna ma własny system, który jest następną lekcją. Nic stąd nie dotyczy الكِتابانِ.

12. Tylko rozpoznawanie: żeńska liczba mnoga też jest poświadczona. W poezji, starszej prozie i niektórych stałych zwrotach spotkasz nierozumną liczbę mnogą z przymiotnikiem w żeńskiej liczbie mnogiej: الجِبالُ الشّامِخاتُ، اللَّيالي الطَّويلاتُ. To nie błąd, i warto umieć to przeczytać. Ale we współczesnym piśmie żeńska liczba pojedyncza jest przytłaczającą normą — الجِبالُ الشّاهِقَةُ — więc twórz tę jedną i tylko tę. Traktuj wersję mnogą jak staroświecką pisownię: rozpoznawaj, nie naśladuj.

Formy i schematy

Rdzeń kontrastu. Czytaj go w dół dwoma kolumnami, nie w poprzek wierszy:

Własny rodzaj liczby pojedynczej nie ma znaczenia, gdy rzeczownik idzie w liczbę mnogą:

Przymiotnik nadal niesie przypadek i określoność w zwykły sposób:

Ludzkie liczby mnogie, tylko dla porównania — oba rodzaje zachowują własne formy mnogie:

Tu pominięte: liczba podwójna (lekcja 12), zaimek względny, który zgadza się tak samo (lekcja 39), oraz zgoda czasownika, który stoi przed ludzkim podmiotem (lekcja 19).

Przykłady

Typowe błędy

• الكُتُبُ جُدُدٌ. -> الكُتُبُ جَديدَةٌ. — جُدُدٌ to ludzka liczba mnoga od جَديدٌ. Książki nie są ludźmi, więc przymiotnik idzie w żeńską liczbę pojedynczą.
• السَّيّاراتُ كَبيراتٌ. -> السَّيّاراتُ كَبيرَةٌ. — ـات na rzeczowniku to pułapka: końcówka pokazuje, jak zbudowano liczbę mnogą, nie do kogo się odnosi. Samochody i tak biorą كَبيرَةٌ.
• أَيْنَ الكُتُبُ؟ - هُمْ عَلى المَكْتَبِ. -> هِيَ عَلى المَكْتَبِ. — przecieka angielskie „they”. Do nierozumnej liczby mnogiej odnosi się przez هِيَ.
• هٰؤُلاءِ الكُتُبُ. -> هٰذِهِ الكُتُبُ. — هٰؤُلاءِ wskazuje tylko ludzi; rzeczy w liczbie mnogiej biorą żeńską liczbę pojedynczą هٰذِهِ.
• الرَّسائِلُ وَصَلوا. -> الرَّسائِلُ وَصَلَتْ. — وَصَلوا to „oni (mężczyźni) przyszli”. Liczba mnoga rzeczy bierze tę samą formę czasownika co هِيَ.
• الطّائِراتُ يَصِلونَ في الصَّباحِ. -> الطّائِراتُ تَصِلُ في الصَّباحِ. — czas teraźniejszy idzie za tą samą regułą: تـ, nie يـ … ـونَ.
• الأَبْوابُ مَفْتوحونَ. -> الأَبْوابُ مَفْتوحَةٌ. — końcówka regularnej męskiej liczby mnogiej należy do ludzi; drzwi biorą żeńską liczbę pojedynczą ة.
• الكِلابُ صِغارٌ. -> الكِلابُ صَغيرَةٌ. — zwierzęta są غَيْرُ العاقِل, jakkolwiek żywe, więc صِغارٌ (ludzka liczba mnoga) jest nie na miejscu.
• المُعَلِّمونَ الجَديدَةُ. -> المُعَلِّمونَ الجُدُدُ. — reguła działa tylko w jedną stronę. Nie wkładaj ludzi w żeńską liczbę pojedynczą; zachowują pełną zgodę w liczbie mnogiej.
• الكِتابُ الجَديدَةُ. -> الكِتابُ الجَديدُ. — jedna książka to nie liczba mnoga. Zgodę w żeńskiej liczbie pojedynczej uruchamia liczba mnoga, nigdy rzeczownik w liczbie pojedynczej.

Wskazówki

• Zanim wybierzesz jakikolwiek przymiotnik, czasownik albo zaimek, w milczeniu podstaw liczbę mnogą przez هِيَ. Jeśli الكُتُبُ = هِيَ, to هِيَ جَديدَةٌ، هِيَ وَصَلَتْ، هٰذِهِ — każdy wybór stąd wynika.
• Odpal test dwóch pytań: czy rzeczownik jest w liczbie mnogiej? czy to ludzie? Tylko „tak, tak” odblokowuje zgodę w liczbie mnogiej; „tak, nie” znaczy żeńską liczbę pojedynczą, za każdym razem.
• Ucz się pary przymiotników razem i trzymaj je osobno: جَديدَةٌ dla rzeczy, جُدُدٌ dla ludzi. To samo dla صَغيرَةٌ / صِغارٌ i كَبيرَةٌ / كِبارٌ.
• Przydatna fraza do zapamiętania w całości: الكُتُبُ الجَديدَةُ przeciw الطُّلّابُ الجُدُدُ. Powiedz je jedno po drugim, aż złe będzie brzmiało źle.
• Nie czytaj odpowiedzi z końcówki rzeczownika. سَيّاراتٌ kończy się na ـات, a مُدُنٌ nie, a oba biorą dokładnie tę samą zgodę w żeńskiej liczbie pojedynczej.
• Gdy czytasz, używaj reguły od tyłu: samotny czasownik na تـ albo przymiotnik w żeńskiej liczbie pojedynczej bez żeńskiego rzeczownika w lp. w zasięgu wzroku zwykle znaczy, że podmiotem jest liczba mnoga rzeczy.
• Na razie olej literacką żeńską liczbę mnogą (الجِبالُ الشّامِخاتُ). Rozpoznawaj ją w tekście i sam produkuj żeńską liczbę pojedynczą.
• Liczbę podwójną zostaw tu całkowicie na boku — ma własną zgodę, i to następna lekcja.