ο οποίος と文語の関係節

B2 Ο οποίος και οι αναφορικές προτάσεις του γραπτού λόγου 58 / 66

要点

ギリシャ語には関係代名詞が二つあります。一つは που で、形が変わらず、日常のあらゆる場面をこれ一つでこなします(レッスン37)。もう一つは ο οποίος で、これは立派な名詞的な語です。冠詞を伴い、-ος、-α、-ο という形容詞と同じように性・数・格によって語形変化します。語形変化するからこそ、που なら推測に頼るしかない情報(どの名詞を指しているのか、自分の節の中でどんな役割を果たしているのか)を、はっきりと言葉にして示します。ただしこの正確さには文体上の代償があります。ο οποίος は新聞、契約書、判決文、学術的な文章に属する言い方で、ふつうの会話で使うといかにも堅苦しく響きます。

このレッスン全体は、一つの分かれ目にかかっています。性と数は先行詞から決まり、格は関係節の中での役割から決まるのです。この二つの情報を別々の場所から取ってくれば、あとは形が自然に決まります。

規則

1. 冠詞と代名詞は常にワンセット。 単位となるのは ο οποίος、η οποία、το οποίο であり、裸の οποίος という形は決してありません。冠詞は代名詞と一緒に語形変化し、前置詞の後では前置詞が冠詞を支配します:με την οποία、σε → στους οποίους、από τα οποία。

2. 性と数:左を見る、つまり先行詞を見る。 Η απόφαση は女性単数なので、その後どんな役割を果たそうと、代名詞は女性単数になります:η απόφαση η οποία ελήφθη、η απόφαση την οποία πήραμε、η απόφαση για την οποία συζητήσαμε。

3. 格:右を見る、つまり節の中を見る。 代名詞は、自分自身の動詞または前置詞が要求する格を取ります。主語→主格。直接目的語→対格。所有者→属格。前置詞の目的語→その前置詞が取る格(口語では対格、文語的な前置詞では属格、レッスン63を参照)。先行詞の格は関係ありません。Ευχαρίστησα τον γιατρό ο οποίος με χειρούργησε では、τον γιατρό は対格ですが、代名詞は χειρούργησε の主語なので主格になります。

4. まさにここで που は限界にぶつかります。 Που は語形変化できず、前置詞の後にも置けません。そのため、関係化される要素が主語でも直接目的語でもない場合、話し言葉のギリシャ語では、その関係を言葉にしないままにするか(ο λόγος που έφυγε、το κατάστημα που ψωνίζω、η πόλη που ζω)、節の後の方で再述の弱形代名詞を使って穴を埋めるかのどちらかになります。間接目的語や所有者の場合、この代名詞は省くことができません。

  • ο άντρας που του μίλησα(文字どおりには「その男に、私は彼に話した」)→ 文語では ο άντρας στον οποίο μίλησα
  • το θέμα που μιλήσαμε γι’ αυτό → 文語では το θέμα για το οποίο μιλήσαμε
  • ο συγγραφέας που διάβασα το βιβλίο του → 文語では ο συγγραφέας του οποίου το βιβλίο διάβασα

二つの方策は互いに排他的です。Ο οποίος はすでに格を担っているので、その上にさらに再述の弱形代名詞を加えると非文法的になります。

5. あいまいさの解消。 先行詞の候補が二つあるとき、που はどちらを指しているのか分からないままですが、ο οποίος なら一方だけを指し示せます:η κόρη του υπουργού, η οποία μιλάει τρεις γλώσσες(娘)に対して η κόρη του υπουργού, ο οποίος μιλάει τρεις γλώσσες(大臣)。コンマで区切られる非制限用法の関係節でも、文語では ο οποίος を使ったほうが読みやすくなります。

6. 文体。 ο οποίος は、報告書、エッセイ、公式の手紙、報道、法律文書で使うか、本当に明確さが必要なときに使います。話し言葉では που のほうが好まれ、ο οποίος を使ったくだけた文は、役人が読み上げているように聞こえます。先行詞がまったくない自由関係節(「〜する者は誰でも」「〜するものは何でも」)は別の構文です。レッスン46を参照。

語形と文型

単数形。ο άνθρωπος → του ανθρώπου のような名詞とは異なり、アクセントは決して移動しません。どのマスでも -οί- の位置にとどまります(οποίος、οποίου、οποίων)。

ΠτώσηΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
ονομαστικήο οποίοςη οποίατο οποίο
γενικήτου οποίουτης οποίαςτου οποίου
αιτιατικήτον οποίο(ν)την οποίατο οποίο
κλητική———

複数形:

ΠτώσηΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
ονομαστικήοι οποίοιοι οποίεςτα οποία
γενικήτων οποίωντων οποίωντων οποίων
αιτιατικήτους οποίουςτις οποίεςτα οποία
κλητική———

関係代名詞には呼格がありません(呼びかけることはできないので)。そのため、これらのマスは常に空欄です。男性対格単数は、ふつうの文語ギリシャ語では τον οποίο ですが、より長い τον οποίον(さらに古い法律文書では την οποίαν すら)は、代名詞自体に残ったカサレヴサの名残であり、後に続く音にかかわらず書かれます。したがってこれは、レッスン8で扱った語末の -ν の音韻規則の一例ではありません(あの規則が支配するのは τον、την、έναν、δεν、μην、αυτόν だけです)。

前置詞の後では、目に見える働きをするのは冠詞です:

Ελληνικά訳
με τον οποίο〜と一緒に(男性単数)
για την οποία〜のために/〜について(女性単数)
στον οποίο, στους οποίους〜に(男性単数、男性複数)
από τα οποία〜から(中性複数)
χωρίς τις οποίες〜なしに(女性複数)
σύμφωνα με το οποίο〜に従って(中性単数)

同じ関係を二通りに言う:話し言葉の方策と文語の方策。

Ρόλος στην πρότασηΠροφορικά (που)Γραπτά (ο οποίος)
υποκείμενοη γυναίκα που ήρθεη γυναίκα η οποία ήρθε
αντικείμενοτο βιβλίο που αγόρασατο βιβλίο το οποίο αγόρασα
έμμεσο αντικείμενοο φίλος που του έγραψαο φίλος στον οποίο έγραψα
εμπρόθετοςη πόλη που ζω (σ’ αυτήν)η πόλη στην οποία ζω
κτήτοραςο ποιητής που ξέρω τα ποιήματά τουο ποιητής του οποίου τα ποιήματα ξέρω

例文

Ελληνικά日本語
Η εταιρεία η οποία ανέλαβε το έργο έχει έδρα στη Θεσσαλονίκη.そのプロジェクトを引き受けた会社は、本社がテサロニキにある。
Ο μάρτυρας τον οποίο κάλεσε το δικαστήριο δεν εμφανίστηκε.裁判所が召喚した証人は出廷しなかった。
Το θέμα για το οποίο μιλήσαμε παραμένει ανοιχτό.私たちが話した話題は、まだ未解決のままだ。
Ο συγγραφέας του οποίου το βιβλίο διάβασα ζει στην Κρήτη.私が本を読んだその作家は、クレタ島に住んでいる。
Οι κάτοικοι στους οποίους επιδόθηκε η απόφαση έχουν δέκα ημέρες.その決定を通知された住民には10日間の猶予がある。
Η συνάδελφος με την οποία συνεργάζομαι μιλάει τέσσερις γλώσσες.私が一緒に働いている同僚は、4か国語を話す。
Τα μέτρα τα οποία ανακοινώθηκαν ισχύουν από τον Ιανουάριο.発表された措置は1月から適用される。
Οι προτάσεις των οποίων το κόστος ξεπερνά το όριο απορρίπτονται.費用が上限を超える提案は却下される。
Ευχαρίστησα τον γιατρό ο οποίος με χειρούργησε.私を手術してくれた医者に礼を言った。
Η κόρη του υπουργού, η οποία σπουδάζει στο εξωτερικό, δεν σχολίασε.大臣の娘は、外国に留学中だが、コメントしなかった。
Ο άντρας που του μίλησα δεν μου απάντησε.私が話しかけた男は答えなかった。(話し言葉)
Πρόκειται για μια περίπτωση η οποία δεν προβλέπεται από τον νόμο.これは法律で定められていないケースだ。

よくある間違い

  • Ευχαρίστησα τον γιατρό τον οποίο με χειρούργησε. -> Ευχαρίστησα τον γιατρό ο οποίος με χειρούργησε.:格が節の中の役割からではなく先行詞からそのままコピーされてしまっています。ここでは代名詞は χειρούργησε の主語です。
  • Η πρόταση η οποία κατέθεσε η επιτροπή απορρίφθηκε. -> Η πρόταση την οποία κατέθεσε η επιτροπή απορρίφθηκε.:代名詞は κατέθεσε の目的語(主語は η επιτροπή)なので、η πρόταση が主格であっても対格でなければなりません。
  • Η απόφαση το οποίο πάρθηκε χθες… -> Η απόφαση η οποία πάρθηκε χθες…:性と数は自由に選べるものではなく、先行詞 η απόφαση から決まります。
  • το θέμα οποίο συζητήσαμε -> το θέμα το οποίο συζητήσαμε:冠詞は代名詞の一部であり、決して省略できません。
  • η συνάδελφος με οποία συνεργάζομαι -> η συνάδελφος με την οποία συνεργάζομαι:前置詞の後でも冠詞は必須であり、格を示しているのはその冠詞です。
  • ο συνάδελφος στον οποίο του έδωσα τον φάκελο -> ο συνάδελφος στον οποίο έδωσα τον φάκελο:ο οποίος はすでに間接目的語を表しています。再述の弱形代名詞は που の方策にしか属しません。
  • το θέμα το οποίο μιλήσαμε -> το θέμα για το οποίο μιλήσαμε:前置詞を消すことはできません。ここでは μιλάω に για が必要であり、ο οποίος はまさにそれを表に出せる形です。
  • ο άντρας στον οποίο μίλησα, ρε παιδί μου -> ο άντρας που του μίλησα:文法的には問題ありませんが、口調として不自然です。くだけた話し言葉では、弱形代名詞を伴う που を使います。

ヒント

  • 二つの問い、二つの方向。性と数については左を見て(どの名詞のことか)、格については右を見ます(ここでどんな役割を果たしているか)。一方の答えで両方を済ませてはいけません。
  • 格を確かめるには、節を普通の名詞で組み立て直してみましょう:κατέθεσε την πρόταση → 対格 → την οποία。これはいつでも通用します。
  • 前置詞が関わる場合、すっきりした選択肢は ο οποίος しかありません。Που は、その関係を文脈からの推測に任せるか、節の後の方で σ’ αυτόν、γι’ αυτό、μαζί της を使って拾い上げるかのどちらかになります。話し言葉なら許容されますが、文語では乱雑に見えます。
  • 二つの仕組みを混ぜてはいけません。ο οποίος に前置詞や属格が付いている場合、その後に弱形代名詞は要りません。που の場合は、弱形代名詞が必要です。
  • 「〜の」に当たる所有の意味では、ふつうの語順は属格を先に置き、その直後に冠詞付きの被所有名詞を続けます:ο συγγραφέας του οποίου το βιβλίο διάβασα。逆の語順(ο συγγραφέας το βιβλίο του οποίου διάβασα)も正しいのですが、こちらはまれです。どちらも改まった文体です。
  • 飾りとしてではなく、意図的に使いましょう。あいまいさを解消する一つの ο οποίος は正確に読めますが、一段落に三つも出てくると、翻訳調の法律文書のように読めてしまいます。
  • コンマの後(文語における非制限的・挿入的な節)では ο οποίος が自然な選択であり、その節が限定ではなく情報の追加であることを読み手に伝えるのがコンマです。