Piuccheperfetto
A2 Voltooid verleden tijd 24 / 48
In breve
Il piuccheperfetto (in neerlandese: voltooid verleden tijd / plusquamperfectum) descrive il «passato prima del passato»: qualcosa già concluso prima di un altro momento passato. Si costruisce con l’imperfectum di hebben/zijn (had/hadden, was/waren) + un participio passato: Toen ik aankwam, was hij al vertrokken.
La regola
Formula: had / hadden / was / waren (imperfectum del verbo ausiliare) + participio passato.
È esattamente il perfetto (lezione 22) spostato di un passo ancora più indietro nel tempo:
| Tempo | Ausiliare | Esempio |
|---|---|---|
| Perfetto | presente: heb / ben | Ik heb het gezien. (L’ho visto.) |
| Piuccheperfetto | imperfectum: had / was | Ik had het gezien. (L’avevo visto.) |
Stessa scelta tra hebben/zijn del perfetto. Se un verbo prende hebben nel perfetto, qui prende had/hadden; se prende zijn, prende was/waren. I verbi di moto e di cambiamento di stato prendono zijn (gaan -> was gegaan, vertrekken -> was vertrokken); la maggior parte degli altri prende hebben (zien -> had gezien). Con lopen, fietsen, rijden, reizen, zwemmen e senza complemento oggetto, decide la frase: se nomini una destinazione ottieni zijn (Hij was naar het station gelopen.), se non ne nomini nessuna ottieni hebben (Hij had een uur gelopen.). Vergeten prende anche zijn quando qualcosa ti è sfuggito di mente o è stato dimenticato da qualche parte (Ik was zijn naam vergeten.).
Quando usarlo. Usalo per il più antico di due eventi passati — quello già concluso. Compare molto spesso con toen (quando) e nadat (dopo che), che segnalano l’ordine temporale:
- Toen ik thuiskwam, had zij al gegeten. = Quando sono tornato a casa, lei aveva già mangiato.
- Nadat we gegeten hadden, gingen we wandelen. = Dopo che avevamo mangiato, siamo andati a fare una passeggiata.
Forme e strutture
Imperfectum dei due verbi ausiliari:
| Persona | hebben | zijn |
|---|---|---|
| ik | had | was |
| jij / je / u | had | was |
| hij / zij / het | had | was |
| wij / jullie / zij | hadden | waren |
Due esempi completi (verbo-hebben zien, verbo-zijn gaan):
| Persona | had gezien (avevo visto) | was gegaan (ero andato) |
|---|---|---|
| ik | ik had gezien | ik was gegaan |
| hij/zij | hij had gezien | zij was gegaan |
| wij/jullie/zij | wij hadden gezien | zij waren gegaan |
Ordine delle parole — proposizione principale (V2). Il verbo ausiliare è il verbo coniugato e sta in posizione 2; il participio passato va proprio alla fine:
| 1 | 2 (verbo) | campo centrale | fine (participio) |
|---|---|---|---|
| Ik | had | het boek | gelezen. |
| Toen | was | hij al | vertrokken. |
Ordine delle parole — proposizione subordinata. Dopo toen / nadat / omdat / dat … entrambi i verbi si spostano alla fine, l’ausiliare di solito prima del participio:
- … omdat hij de film al had gezien.
- Nadat we gegeten hadden, … (l’ausiliare può anche venire prima: hadden gegeten è ugualmente corretto).
Esempi
| Nederlands | Italiano |
|---|---|
| Ik had het al gezien. | L’avevo già visto. |
| Toen ik aankwam, was hij al vertrokken. | Quando sono arrivato, lui era già partito. |
| Nadat we gegeten hadden, gingen we wandelen. | Dopo che avevamo mangiato, siamo andati a fare una passeggiata. |
| Ze had haar huiswerk niet gemaakt. | Lei non aveva fatto i compiti. |
| We waren te laat omdat de trein al was vertrokken. | Eravamo in ritardo perché il treno era già partito. |
| Hij vertelde dat hij die stad nog nooit had bezocht. | Ha detto che non aveva mai visitato quella città prima. |
| Toen de film begon, hadden we onze jassen al uitgedaan. | Quando è iniziato il film, avevamo già tolto i cappotti. |
| Zij waren nog nooit in Amsterdam geweest. | Non erano mai stati ad Amsterdam prima. |
Errori frequenti
- Ik heb het al gezien, toen je belde. -> Ik had het al gezien toen je belde. — per il «passato prima del passato» usa l’ausiliare all’imperfectum (had/was), non al presente (heb/ben).
- Hij had vertrokken. -> Hij was vertrokken. — mantieni la stessa scelta tra hebben/zijn del perfetto; vertrekken prende zijn.
- Nadat we hebben gegeten, gingen we wandelen. -> Nadat we gegeten hadden, gingen we wandelen. — dopo nadat in un racconto al passato, la subordinata prende il piuccheperfetto (had/was + participio); al suo interno entrambi i verbi vanno alla fine (gegeten hadden e hadden gegeten sono entrambi corretti), e la proposizione principale inizia poi con il suo verbo: inversione.
- Toen ik aankwam, hij was al weg. -> Toen ik aankwam, was hij al weg. — la proposizione principale dopo una subordinata in toen anteposta inizia con il verbo (inversione V2).
- Ze had haar huiswerk niet maakte. -> Ze had haar huiswerk niet gemaakt. — il secondo verbo è un participio passato, non una forma finita di passato.
Consigli
- Pensalo come «il perfetto, un passo indietro»: basta sostituire heb/ben con had/was. Tutto il resto (participio, scelta tra hebben/zijn) resta identico.
- L’inglese «had + done» corrisponde quasi 1:1 al neerlandese «had/was + participio» — un segnale affidabile.
- Due eventi passati in una sola frase? Metti quello più antico, già concluso, al piuccheperfetto e quello successivo all’imperfectum (lezione 23).
- Nadat si accompagna quasi sempre al piuccheperfetto: Nadat ik … had ge-…, (proposizione principale all’imperfectum).