דיבור עקיף (מדווח)
B1 Ο πλάγιος λόγος 45 / 66
בקצרה
כשחוזרים על דברי מישהו במקום לצטט אותם, היוונית הופכת את האמירה המקורית לפסוקית משועבדת. משפט חיווי הופך לפסוקית ότι / πως, שאלה הופכת לפסוקית αν (כן/לא) או לפסוקית שנפתחת במילת השאלה עצמה (τι, ποιος, πού, πότε, γιατί, πώς), ופקודה הופכת לפסוקית να, המשוללת ב-μη(ν). שלושה דברים צריכים אז להתעדכן מחדש לפי הדובר החדש: הגוף (εγώ → εκείνος), מילות המקום והזמן (εδώ → εκεί, αύριο → την επόμενη μέρα), ואם פועל הדיווח בעבר — גם הזמן (γράφω → έγραφα, έγραψα → είχα γράψει, θα γράψω → θα έγραφα). המרכאות «…» וסימן השאלה היווני «;» נעלמים: שאלה מדווחת מסתיימת בנקודה.
הכלל
1. משפטי חיווי → ότι / πως. אחרי λέω, απαντάω, εξηγώ, γράφω, ακούω, μαθαίνω ופעלים דומים, המשפט המדווח נפתח ב-ότι או ב-πως; השניים חליפיים אחרי פעלי אמירה — ההבדל ביניהם הוא עניין של מהימנות עדות ולא של רישום (ότι מדווח בדרך כלל על מה שמוצג כעובדה מבוססת, πως על דעה שעשויה להיות מוטלת בספק או לא מאומתת) — וגם ההבדל הזה כמעט נמחק, כך שאף אחד מהם אינו שייך לרישום נמוך יותר מהשני — ו-πως כאן היא מילת החיבור הלא-מוטעמת, לא πώς השאלתית “איך”.
«Δεν προλαβαίνω.» → Μου είπε ότι δεν προλάβαινε.
2. שאלות כן/לא → αν. אחרי ρωτάω, αναρωτιέμαι, θέλω να ξέρω, δεν ξέρω, שאלת כן/לא נפתחת ב-αν (רשמי: εάν). לעולם לא ב-ότι.
«Μιλάς ελληνικά;» → Με ρώτησε αν μιλούσα ελληνικά.
3. שאלות פתוחות → מילת השאלה עצמה. τι, ποιος, πού, πότε, γιατί, πώς, πόσο שומרות על צורתן — ועל ההטעמה שלהן, במקום שיש להן כזאת: τι ו-ποιος הן חד-הברתיות ונשארות ללא הטעמה — ופותחות את הפסוקית בעצמן; לא מוסיפים דבר לפניהן. πού ו-πώς שומרות על סימן ההטעמה גם בתוך הפסוקית המדווחת, כי הן עדיין שאלתיות שם (זה מה שמבדיל אותן מכינוי הזיקה που וממילת החיבור πως).
«Πού σπουδάζεις;» → Με ρώτησε πού σπουδάζω.
4. פקודות → να / να μην. אחרי λέω (במשמעות “להגיד למישהו ל-”), ζητάω, παρακαλώ, προτείνω, συμβουλεύω, הציווי הופך ל-να + סוביונקטיב; הגוף של הסוביונקטיב הוא הגוף שצריך לפעול. איסור משתמש ב-μη(ν), לעולם לא ב-δεν — δεν שייכת רק לפסוקיות דרך החיווי. השתמשו ב-μην לפני תנועה ולפני κ, π, τ, ξ, ψ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, וב-μη בכל מקום אחר.
«Κλείσε την πόρτα.» → Μου είπε να κλείσω την πόρτα. «Μην ξεχάσεις τα εισιτήρια.» → Μου είπε να μην ξεχάσω τα εισιτήρια.
שימו לב לפיצול ב-λέω: λέω + ότι מדווח על משפט חיווי, λέω + να מדווח על פקודה. Μου είπε ότι έφυγε = “הוא אמר לי שהוא עזב”; Μου είπε να φύγω = “הוא אמר לי לעזוב”. עם ζητάω, צירוף שם עצם מלא מקבל את από: Ζήτησα από τον γείτονα να χαμηλώσει τη μουσική, אך כינוי חבור חלש עומד לבדו בגניטיב: Μου ζήτησε να περιμένω.
5. אספקט בפקודות מדווחות. הפסוקית να שומרת על האספקט של הציווי המקורי: מעשה חד-פעמי הוא פרפקטיבי (να κλείσω, να φύγω), פעולה חוזרת או מתמשכת היא אימפרפקטיבית (να μη μιλάω στη βιβλιοθήκη).
6. שלושת ההעתקים. לפני שאתם כותבים את הפסוקית, ענו על שלוש שאלות: מי מדבר עכשיו (גוף), מאיפה ומתי אני מדווח (מילות הצבעה), והאם פועל הדיווח בעבר (זמן). העתקת הזמן היא הכרחית בכתיבה מוקפדת; בדיבור היומיומי יוונים נוטים לשמור על הזמן המקורי כשהעובדה עדיין נכונה (Μου είπε ότι δουλεύει εδώ — הוא עדיין עושה זאת).
7. פיסוק. יש להשמיט את המרכאות הכפולות ואת ה-ερωτηματικό. שום דבר אינו מפריד בין הפועל הראשי לבין הפסוקית המדווחת: אין פסיק לפני ότι, ואין סימן שאלה בתוכה.
צורות ותבניות
משפטי חיווי: ότι / πως אחרי λέω, απαντάω, εξηγώ
| Ευθύς λόγος | Πλάγιος λόγος |
|---|---|
| «Είμαι κουρασμένος.» | Λέει ότι είναι κουρασμένος. |
| «Δεν έχουμε ψωμί.» | Απάντησε ότι δεν είχαν ψωμί. |
| «Το τρένο άργησε.» | Εξήγησε πως το τρένο είχε αργήσει. |
| «Θα σε πάρω τηλέφωνο.» | Είπε ότι θα με έπαιρνε τηλέφωνο. |
| «Έχω τελειώσει τη δουλειά.» | Είπε ότι είχε τελειώσει τη δουλειά. |
שאלות: αν לכן/לא, מילת השאלה לשאר
| Ευθύς λόγος | Πλάγιος λόγος |
|---|---|
| «Θέλεις καφέ;» | Με ρώτησε αν ήθελα καφέ. |
| «Δούλεψες χθες;» | Με ρώτησε αν είχα δουλέψει την προηγούμενη μέρα. |
| «Τι ώρα κλείνει το μαγαζί;» | Με ρώτησε τι ώρα έκλεινε το μαγαζί. |
| «Ποιος οδηγούσε;» | Ρώτησε ποιος οδηγούσε. |
| «Πού είναι το φαρμακείο;» | Ρώτησε πού ήταν το φαρμακείο. |
| «Πότε θα γυρίσεις;» | Ρώτησε πότε θα γύριζα. |
| «Γιατί δεν απάντησες;» | Ρώτησε γιατί δεν είχα απαντήσει. |
פקודות: να / να μην אחרי λέω ו-ζητάω
| Ευθύς λόγος | Πλάγιος λόγος |
|---|---|
| «Περίμενε εδώ.» | Μου είπε να περιμένω εκεί. |
| «Ελάτε νωρίς.» | Μας ζήτησε να πάμε νωρίς. |
| «Μη φωνάζεις.» | Μου είπε να μη φωνάζω. |
| «Μην ανοίξεις το παράθυρο.» | Μου ζήτησε να μην ανοίξω το παράθυρο. |
| «Δώσε μου το κλειδί.» | Μου ζήτησε να του δώσω το κλειδί. |
העתקת הגוף
| Στον ευθύ λόγο | Όταν το αναφέρει τρίτος | Όταν το αναφέρει ο συνομιλητής |
|---|---|---|
| εγώ, με, μου, μας | εκείνος / εκείνη, τον, του, τους | εκείνος, τον, του, τους |
| εσύ, σε, σου, σας | εκείνος / εκείνη, τον, του | εγώ, με, μου, μας |
| ο φίλος μου | ο φίλος του | ο φίλος του |
| «Θέλω να σε δω.» | Είπε ότι ήθελε να τον δει. | Μου είπε ότι ήθελε να με δει. |
העתקת ההצבעה
| Ευθύς λόγος | Πλάγιος λόγος |
|---|---|
| εδώ | εκεί |
| τώρα | τότε, εκείνη τη στιγμή |
| σήμερα | εκείνη τη μέρα |
| αύριο | την επόμενη μέρα, την άλλη μέρα |
| χθες | την προηγούμενη μέρα |
| αυτή την εβδομάδα | εκείνη την εβδομάδα |
| την άλλη εβδομάδα | την επόμενη εβδομάδα |
| πέρσι | τον προηγούμενο χρόνο |
| αυτός, αυτή, αυτό | εκείνος, εκείνη, εκείνο |
| έρχομαι | πηγαίνω |
| φέρνω | πηγαίνω, παίρνω |
«Θα έρθω εδώ αύριο.» → Είπε ότι θα πήγαινε εκεί την επόμενη μέρα.
העתקת הזמן אחרי פועל דיווח בעבר (γράφω)
| Πρόσωπο | Ενεστώτας | → Παρατατικός | Αόριστος | → Υπερσυντέλικος | Μέλλοντας | → Μέλλοντας του παρελθόντος |
|---|---|---|---|---|---|---|
| εγώ | γράφω | έγραφα | έγραψα | είχα γράψει | θα γράψω | θα έγραφα |
| εσύ | γράφεις | έγραφες | έγραψες | είχες γράψει | θα γράψεις | θα έγραφες |
| αυτός / αυτή / αυτό | γράφει | έγραφε | έγραψε | είχε γράψει | θα γράψει | θα έγραφε |
| εμείς | γράφουμε | γράφαμε | γράψαμε | είχαμε γράψει | θα γράψουμε | θα γράφαμε |
| εσείς | γράφετε | γράφατε | γράψατε | είχατε γράψει | θα γράψετε | θα γράφατε |
| αυτοί / αυτές / αυτά | γράφουν | έγραφαν | έγραψαν | είχαν γράψει | θα γράψουν | θα έγραφαν |
שימו לב להטעמה: האימפרפקט מוטעם על האוגמנט ביחיד ובגוף שלישי רבים (έγραφα, έγραφαν) אך על הגזע בגוף ראשון ושני רבים (γράφαμε, γράφατε). גם הפרפקט זז שלב אחד אחורה: έχω γράψει → είχα γράψει.
פעלי הדיווח
| Πρόσωπο | λέω | είπα | ρωτάω | ρώτησα |
|---|---|---|---|---|
| εγώ | λέω | είπα | ρωτάω / ρωτώ | ρώτησα |
| εσύ | λες | είπες | ρωτάς | ρώτησες |
| αυτός / αυτή / αυτό | λέει | είπε | ρωτάει / ρωτά | ρώτησε |
| εμείς | λέμε | είπαμε | ρωτάμε / ρωτούμε | ρωτήσαμε |
| εσείς | λέτε | είπατε | ρωτάτε | ρωτήσατε |
| αυτοί / αυτές / αυτά | λένε | είπαν | ρωτάνε / ρωτούν | ρώτησαν |
| Πρόσωπο | ζητάω | ζήτησα | απαντάω | απάντησα | εξηγώ | εξήγησα |
|---|---|---|---|---|---|---|
| εγώ | ζητάω / ζητώ | ζήτησα | απαντάω / απαντώ | απάντησα | εξηγώ | εξήγησα |
| εσύ | ζητάς | ζήτησες | απαντάς | απάντησες | εξηγείς | εξήγησες |
| αυτός / αυτή / αυτό | ζητάει / ζητά | ζήτησε | απαντάει / απαντά | απάντησε | εξηγεί | εξήγησε |
| εμείς | ζητάμε | ζητήσαμε | απαντάμε | απαντήσαμε | εξηγούμε | εξηγήσαμε |
| εσείς | ζητάτε | ζητήσατε | απαντάτε | απαντήσατε | εξηγείτε | εξηγήσατε |
| αυτοί / αυτές / αυτά | ζητάνε / ζητούν | ζήτησαν | απαντάνε / απαντούν | απάντησαν | εξηγούν | εξήγησαν |
ποιος בתוך שאלה מדווחת
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική εν. | ποιος | ποια | ποιο |
| Γενική εν. | ποιου | ποιας | ποιου |
| Αιτιατική εν. | ποιον | ποια | ποιο |
| Κλητική εν. | — | — | — |
| Ονομαστική πλ. | ποιοι | ποιες | ποια |
| Γενική πλ. | ποιων | ποιων | ποιων |
| Αιτιατική πλ. | ποιους | ποιες | ποια |
| Κλητική πλ. | — | — | — |
ל-ποιος אין ווקטיב — מילת שאלה לעולם אינה משמשת לפנייה אל מישהו. אף אחת מהצורות בטבלה אינה נושאת הטעמה: כולן נחשבות הברה אחת (ποιος, ποια, ποιου נהגות πιος, πια, πιου), בניגוד ל-πού ו-πώς, שחייבות הטעמה. לגניטיב יש קבוצת צורות נוספת, ποιανού, ποιανής, ποιανών: אלה אינן צורות דיבוריות — הן הגניטיב הרגיל כש-ποιος עומד לבדו כשם עצם (Ποιανού ήταν η ιδέα;) — ומכיוון שהן רב-הברתיות, הן כן נושאות הטעמה. אין ποιανούς: הקבוצה הזאת היא גניטיב בלבד. τίνος, ולעיתים נדירות יותר τίνων, משמשות כגניטיב נוסף של ποιος.
דוגמאות
| Ελληνικά | עברית |
|---|---|
| Η γιατρός είπε ότι δεν είχε χρόνο. | הרופאה אמרה (ש)לא היה לה זמן. |
| Ο ταμίας μού εξήγησε πως η κάρτα δεν δούλευε. | הקופאי הסביר לי שהכרטיס לא עבד. |
| Ο γείτονας μάς είπε ότι είχε κλείσει το νερό. | השכן אמר לנו שהוא כבר סגר את המים. |
| Ο συνάδελφός μου απάντησε ότι δεν ήξερε τίποτα. | העמית שלי ענה שהוא לא יודע כלום. |
| Μου είπε ότι θα πήγαινε στο γραφείο την επόμενη μέρα. | הוא אמר לי שהוא ילך למשרד למחרת. |
| Η υπάλληλος με ρώτησε αν έχω ραντεβού. | הפקיד שאל אותי אם יש לי תור. |
| Μας ρώτησαν αν θέλαμε καφέ. | הם שאלו אותנו אם אנחנו רוצים קפה. |
| Δεν κατάλαβα πού πήγαν τα παιδιά. | לא תפסתי לאן הילדים הלכו. |
| Ο αστυνομικός ρώτησε ποιος οδηγούσε. | השוטר שאל מי נהג. |
| Ο διευθυντής ρώτησε πότε θα ήταν έτοιμη η έκθεση. | המנהל שאל מתי הדוח יהיה מוכן. |
| Ο προπονητής μού ζήτησε να έρθω νωρίς. | המאמן ביקש ממני להגיע מוקדם. |
| Η δασκάλα είπε στα παιδιά να μη μιλάνε στη βιβλιοθήκη. | המורה אמרה לילדים לא לדבר בספרייה. |
טעויות נפוצות
- Με ρώτησε ότι πού μένω. -> Με ρώτησε πού μένω. — ότι פותחת רק משפטי חיווי; מילת שאלה פותחת את הפסוקית שלה בעצמה ואינה זקוקה לדבר לפניה.
- Με ρώτησε ότι αν θέλω καφέ. -> Με ρώτησε αν θέλω καφέ. — שאלת כן/לא לוקחת רק αν, לעולם לא ότι αν.
- Με ρώτησε πού είναι το φαρμακείο; -> Με ρώτησε πού ήταν το φαρμακείο. — שאלה מדווחת היא משפט חיווי על שאלה: היא מסתיימת בנקודה, לא ב-ερωτηματικό.
- Με ρώτησε πού το φαρμακείο είναι. -> Με ρώτησε πού είναι το φαρμακείο. — אל תייבאו את כלל “ביטול ההיפוך” האנגלי; ביוונית הפועל נשאר בדרך כלל מיד אחרי מילת השאלה גם בשאלות עקיפות, בדיוק כמו בישירות, וכל נושא בא אחריו.
- Με ρώτησε που μένω. -> Με ρώτησε πού μένω. — πού השאלתית שומרת על ההטעמה שלה גם בתוך הפסוקית המדווחת; που הלא-מוטעמת היא כינוי הזיקה “ש-, אשר”.
- Μου είπε ότι θέλω να τον βοηθήσω. -> Μου είπε ότι ήθελε να τον βοηθήσω. — ה-«θέλω» שלו אינו εγώ שלכם: העתיקו גוף ראשון ושני אל האנשים שאליהם הם מתייחסים עכשיו.
- Μου είπε ότι θα ερχόταν εδώ αύριο. -> Μου είπε ότι θα πήγαινε εκεί την επόμενη μέρα. — εδώ, τώρα, αύριο ו-έρχομαι מצביעות על כאן-ועכשיו של הדובר המקורי, ויש לעדכן אותן מחדש.
- Μου είπε να δεν φύγω. -> Μου είπε να μη φύγω. — פסוקיות να נשללות ב-μη(ν); δεν מיועדת רק לפסוקיות דרך החיווי.
- Μου είπε ότι φύγω. -> Μου είπε να φύγω. — פקודה הופכת לפסוקית να; ότι הייתה מדווחת עליה כמשפט חיווי על עזיבה.
טיפים
- הריצו את אותה רשימת בדיקה בכל פעם: גוף → מקום וזמן → זמן דקדוקי. שניים מהשלושה שגויים הרבה יותר לעיתים קרובות ממילת החיבור.
- העתקת הזמן אחורה היא עניין של רישום. בכתיבה, הזיזו את הזמן אחורה (είπε ότι δούλευε); בדיבור אפשר לשמור על ההווה כשהמצב עדיין נכון (είπε ότι δουλεύει εδώ). לעולם אל תערבבו בין השניים בתוך אותה פסוקית.
- ότι ו-πως חליפיות אחרי פעלי אמירה — אף אחת מהן אינה הצורה הדיבורית; הפיצול הישן (ότι למה שמוצג כעובדה, πως למה שעשוי להיות מוטל בספק או לא מאומת) כבר אינו נשמר — לכן בחרו אחת והישארו עקביים לאורך פסקה. הפרידו בין πως (חיווי) ל-πώς (איך) רק באמצעות ההטעמה.
- αν אחרי ρωτάω משמעו “האם”, לא “אם” במובן התנאי; אפשר גם להוסיף ή όχι: Με ρώτησε αν θα έρθω ή όχι.
- בחרו ב-μην לפני תנועה ולפני κ, π, τ, ξ, ψ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ (να μην ανοίξεις), וב-μη בכל מקום אחר (να μη φύγεις).
- כשכינוי חבור חלש בא אחרי שם עצם שהוא עשוי להשתייך אליו, יש להטעים אותו: «Ο γείτονας μάς είπε…» = “השכן אמר לנו”, לעומת «ο γείτονάς μας είπε…» = “השכן שלנו אמר”. מילה המוטעמת בהברה השלישית מהסוף מקבלת את ההטעמה הנוספת הזאת כשבא אחריה כינוי חבור: ο συνάδελφός μου, το μάθημά μας.
- כדי לדווח על קטע דיבור ארוך, השתמשו ב-ότι פעם אחת ותנו לפסוקיות הבאות להימשך עם και או נקודה ואחריה λέει; חזרה על ότι בכל פסוקית נשמעת כמו דוח משטרתי.