Les diminutifs
A2 Υποκοριστικά 41 / 66
En bref
Le grec forme des « petites » versions des noms avec une poignée de suffixes très productifs : neutre -άκι (το σπίτι → το σπιτάκι), féminin -ούλα et -ίτσα (η μάνα → η μανούλα, η Ελένη → η Ελενίτσα), masculin -άκης et -ούλης (ο Γιώργος → ο Γιωργάκης, ο παππούς → ο παππούλης). Deux choses se produisent toujours : l’accent se déplace sur le suffixe, et le mot prend le genre et la déclinaison du suffixe, et non ceux de la base — ainsi η γάτα devient το γατάκι. Les diminutifs ne concernent pas seulement la taille. Ils expriment l’affection, et ils adoucissent une demande : ένα λεπτάκι, λιγάκι, ένα καφεδάκι. Sur le mauvais ton, ils deviennent ironiques.
La règle
1. Le suffixe détermine le genre et la déclinaison. Quel qu’ait été le nom de base, un diminutif en -άκι est un nom neutre en -ι, un diminutif en -ούλα ou -ίτσα est un nom féminin en -α, et un diminutif en -άκης ou -ούλης est un nom masculin en -ης. Tout ce qui s’accorde avec le nom suit le nouveau genre : ο μικρός δρόμος → το μικρό δρομάκι · η όμορφη γάτα → το όμορφο γατάκι. Même les prénoms féminins passent au neutre lorsqu’ils prennent -άκι : η Μαρία → το Μαράκι, et l’on dit « το Μαράκι είναι κουρασμένο ».
2. L’accent se déplace sur le suffixe. La base perd son propre accent : ο άνθρωπος → το ανθρωπάκι, το τηλέφωνο → το τηλεφωνάκι. Un effet secondaire utile : comme un diminutif est accentué sur l’avant-dernière syllabe, l’ajout d’un pronom faible ne déclenche pas le second accent qu’impose ailleurs la règle des trois syllabes — « το αυτοκίνητό μου » mais « το αυτοκινητάκι μου ».
3. Le suffixe s’attache au thème. Les noms en -ι et -ος perdent simplement leur terminaison (το τραπέζι → το τραπεζάκι, ο σκύλος → το σκυλάκι). Les noms dont le thème est plus long que le nominatif utilisent ce thème plus long, celui que l’on retrouve aussi au pluriel : ο καφές (οι καφέδες) → το καφεδάκι, ο παππούς (οι παππούδες) → το παππουδάκι, το γάλα (τα γάλατα) → το γαλατάκι. Une poignée de noms courants insèrent au contraire une syllabe avant le suffixe, et pour eux seule cette forme plus longue est employée : το βιβλίο → το βιβλιαράκι, το αυγό → το αυγουλάκι. Apprenez-les un par un ; le genre, l’accent et la déclinaison fonctionnent exactement comme ci-dessus.
4. Trois fonctions, une seule forme. Petit : ένα σπιτάκι, ένα τραπεζάκι. Affectueux : η μανούλα μου, ο Γιωργάκης, το σκυλάκι μας. Adoucissant, l’usage le plus fréquent dans la langue courante : un diminutif rend un ordre, une offre ou une quantité plus modeste et donc plus poli — « Ένα λεπτάκι! », « Θα ήθελα ένα νεράκι », « Μίλα λιγάκι πιο σιγά ». La même forme, employée platement à propos d’un adulte ou d’une chose sérieuse, devient dépréciative : « ωραίο αυτοκινητάκι », « έχει ένα μαγαζάκι στη γωνία » — évitez-les donc dans un texte soutenu, où l’on attend le nom simple.
Formes et structures
Les suffixes productifs :
| Suffixe | Genre | Exemple | Emploi typique |
|---|---|---|---|
| -άκι | ουδέτερο | το σπίτι → το σπιτάκι | le suffixe par défaut ; s’applique à presque tous les noms |
| -ούλα | θηλυκό | η μάνα → η μανούλα | affection, mots de la famille, prénoms féminins |
| -ίτσα | θηλυκό | η κοπέλα → η κοπελίτσα | affection, prénoms féminins |
| -άκης | αρσενικό | ο Γιώργος → ο Γιωργάκης | prénoms masculins et de garçons |
| -ούλης | αρσενικό | ο παππούς → ο παππούλης | affection, aussi pour les adjectifs (μικρούλης) |
Le neutre -άκι se décline comme n’importe quel neutre en -ι. Le génitif, quand il est formé, porte l’accent sur la terminaison — mais en pratique les locuteurs évitent le génitif d’un diminutif en -άκι et reformulent à la place :
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | το σπιτάκι | τα σπιτάκια |
| Γενική | του σπιτακιού | των σπιτακιών |
| Αιτιατική | το σπιτάκι | τα σπιτάκια |
| Κλητική | σπιτάκι | σπιτάκια |
Les deux suffixes féminins se déclinent comme des noms ordinaires en -α (le génitif pluriel est là encore rare) :
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | η μανούλα | οι μανούλες | η κοπελίτσα | οι κοπελίτσες |
| Γενική | της μανούλας | των μανουλών | της κοπελίτσας | των κοπελιτσών |
| Αιτιατική | τη μανούλα | τις μανούλες | την κοπελίτσα | τις κοπελίτσες |
| Κλητική | μανούλα | μανούλες | κοπελίτσα | κοπελίτσες |
Les suffixes masculins se déclinent comme des noms en -ης. Notez le vocatif en -η, celui qu’on emploie réellement pour appeler un enfant : Γιωργάκη! Les prénoms n’ont en pratique pas de pluriel ; ο παππούλης le montre.
| Πτώση | Ενικός | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ο Γιωργάκης | ο παππούλης | οι παππούληδες |
| Γενική | του Γιωργάκη | του παππούλη | των παππούληδων |
| Αιτιατική | τον Γιωργάκη | τον παππούλη | τους παππούληδες |
| Κλητική | Γιωργάκη | παππούλη | παππούληδες |
Le changement de genre et le thème, côte à côte :
| Βάση | Γένος βάσης | Υποκοριστικό | Τι άλλαξε |
|---|---|---|---|
| η γάτα | θηλυκό | το γατάκι | genre → ουδέτερο |
| η καρέκλα | θηλυκό | το καρεκλάκι | genre → ουδέτερο |
| ο δρόμος | αρσενικό | το δρομάκι | -ος disparaît |
| ο σκύλος | αρσενικό | το σκυλάκι | -ος disparaît |
| το τραπέζι | ουδέτερο | το τραπεζάκι | -ι disparaît |
| ο καφές | αρσενικό | το καφεδάκι | thème καφεδ- |
| ο παππούς | αρσενικό | το παππουδάκι | thème παππουδ- |
| το γάλα | ουδέτερο | το γαλατάκι | thème γαλατ- |
| το κρέας | ουδέτερο | το κρεατάκι | thème κρεατ- |
| το βιβλίο | ουδέτερο | το βιβλιαράκι | suffixe élargi -αράκι |
| το αυγό | ουδέτερο | το αυγουλάκι | suffixe élargi -ουλάκι |
L’accent, et pourquoi le second accent disparaît :
| Βάση | Υποκοριστικό | Με αδύνατη αντωνυμία |
|---|---|---|
| ο άνθρωπος | το ανθρωπάκι | το ανθρωπάκι του |
| το αυτοκίνητο | το αυτοκινητάκι | το αυτοκινητάκι μου (αλλά: το αυτοκίνητό μου) |
| το τηλέφωνο | το τηλεφωνάκι | το τηλεφωνάκι σου (αλλά: το τηλέφωνό σου) |
Exemples
| Ελληνικά | Français |
|---|---|
| Μένουν σε ένα σπιτάκι έξω από το χωριό. | Ils vivent dans une petite maison à l’extérieur du village. |
| Το σπιτάκι έχει μια μπλε πόρτα. | La petite maison a une porte bleue. |
| Τα γατάκια κοιμούνται στον καναπέ. | Les chatons dorment sur le canapé. |
| Πάμε για ένα καφεδάκι; | On va prendre un petit café ? |
| Περίμενε ένα λεπτάκι, έρχομαι αμέσως. | Attends juste une petite minute, j’arrive tout de suite. |
| Μίλα λιγάκι πιο σιγά, σε παρακαλώ. | Parle un peu plus doucement, s’il te plaît. |
| Γιωργάκη, έλα να φας! | Γιωργάκη, viens manger ! |
| Η μανούλα μου μαγειρεύει κάθε Κυριακή. | Ma maman cuisine tous les dimanches. |
| Ο παππούλης μου ήταν ψαράς στη Σύρο. | Mon papy était pêcheur à Syros. |
| Η Ελενίτσα πάει στην πρώτη δημοτικού. | La petite Eleni est en première année de primaire. |
| Έχασα πάλι το τηλεφωνάκι μου. | J’ai encore perdu mon téléphone. |
| Ωραίο αυτοκινητάκι πήρες, ε; | Sympa, ta petite voiture, hein ? (ironique) |
Erreurs fréquentes
- η γατάκι -> το γατάκι — -άκι est neutre quelle qu’ait été la base ; le genre de la base a disparu.
- τα παιδάκια είναι χαρούμενοι -> τα παιδάκια είναι χαρούμενα — les adjectifs s’accordent avec le diminutif neutre, non avec les personnes qu’il désigne.
- του σπιτάκιου -> του σπιτακιού — le génitif singulier est -ακιού, avec l’accent sur la terminaison.
- των σπιτάκιων -> των σπιτακιών — même déplacement au génitif pluriel : -ακιών.
- σπιτακι, γατακι -> σπιτάκι, γατάκι — le suffixe est toujours accentué ; un diminutif sans accent est une faute d’orthographe.
- το σπιτάκί μου -> το σπιτάκι μου — pas de second accent ici : l’accent est déjà sur l’avant-dernière syllabe.
- Γιωργάκης, έλα εδώ! -> Γιωργάκη, έλα εδώ! — le vocatif de -ης est -η, et il ne prend pas d’article.
- το καφεάκι -> το καφεδάκι — le suffixe s’ajoute au thème καφεδ-, celui que l’on voit dans οι καφέδες.
- Η εταιρεία ζητάει ένα υπαλληλάκι. -> Η εταιρεία ζητάει έναν υπάλληλο. — les diminutifs sont familiers ; dans un texte soutenu, ils paraissent dépréciatifs.
Conseils
- Si vous ne savez pas quel suffixe prend un nom, utilisez -άκι : il s’attache à presque tout et n’est jamais fautif stylistiquement pour dire « petit ».
- Employez un diminutif pour adoucir, pas seulement pour rapetisser. « Ένα λεπτάκι », « θα ήθελα ένα νεράκι », « μια στιγμούλα » sont les versions polies normales des formes simples.
- Surveillez la chaîne d’accord après un changement de genre : το κοριτσάκι είναι κουρασμένο, το γατάκι μας είναι μικρό.
- Le ton vient du contexte, pas de la terminaison : το μαγαζάκι peut être chaleureux ou dépréciatif, et à propos d’un adulte (το αντράκι, το δασκαλάκι) il est généralement moqueur.
- -ούλης et -ούλα s’attachent aussi aux adjectifs : μικρούλης, μικρούλα · χοντρούλης · ομορφούλης.
- Beaucoup de noms neutres ordinaires en -ι sont d’anciens diminutifs figés qui ont perdu leur sens — το κορίτσι, το πουλί, το ψωμί. C’est pourquoi tant de neutres courants se terminent en -ι.
- Méfiez-vous du sosie : τα παϊδάκια (côtelettes d’agneau) n’est pas le diminutif de το παιδί. Le tréma marque un mot différent (το παΐδι, « côte »).