Modo imperativo

B1 Tryb rozkazujący 36 / 52

En resumen

El imperativo (tryb rozkazujący) es el modo de las órdenes, peticiones, consejos e instrucciones: Czytaj! (¡Lee!), Zamknij okno! (¡Cierra la ventana!), Bądźmy cierpliwi. (Seamos pacientes.). El polaco tiene formas directas de una sola palabra solo para tres personas — ty, my, wy — y construye las personas que faltan (la 3.ª persona y la forma de cortesía pan/pani) con la partícula niech. Dos cosas lo hacen típicamente polaco: se forma a partir del tema de presente/futuro, no del infinitivo, y la elección del aspecto cambia el significado — y se invierte por completo en la negación.

La regla

El imperativo expresa órdenes, peticiones y ánimo. Como la mayoría de las lenguas, omite el pronombre sujeto, pero a diferencia del inglés distingue destinatario singular y plural e incluso te permite incluirte a ti mismo (my = «vamos a…»).

Constrúyelo a partir del tema de presente

La base del imperativo no es el infinitivo. Toma la 3.ª persona del plural del presente (para los verbos imperfectivos) o del futuro simple (para los perfectivos), quita la terminación -ą, y lo que queda es la forma de ty:

  • oni czytają -> czytaj (¡lee!)
  • oni piszą -> pisz (¡escribe!)
  • oni mówią -> mów (¡habla!)

Las otras dos formas son entonces totalmente regulares:

  • my = forma de ty + -my: czytajmy (leamos)
  • wy = forma de ty + -cie: czytajcie (¡leed! — a varias personas o de cortesía en plural)

Las personas de niech: 1.ª sing., 3.ª sing., 3.ª pl.

No hay formas simples de una sola palabra para ja, on/ona/ono ni para oni/one. Se construyen con niech («que…») más la forma normal de presente/futuro:

  • niech + 1.ª sing. -> Niech pomyślę. (Que piense.)
  • niech + 3.ª sing. -> Niech zrobi to sam. (Que lo haga él mismo.)
  • niech + 3.ª pl. -> Niech wejdą. (Que entren.)

Esta misma niech da la orden de cortesía con pan / pani / państwo (lección 8): Niech pan usiądzie. (Siéntese, por favor.), Niech pani poczeka. (Espere, por favor.). Una petición de cortesía aún más neutra es proszę + infinitivo: Proszę wejść. (Pase, por favor.), Proszę usiąść. (Siéntese, por favor.).

El aspecto: la elección que lleva el significado

Como el polaco tiene aspecto (lección 20), la misma orden tiene dos formas:

  • El imperativo perfectivo = hazlo una vez, hasta el final: Zamknij okno! (Cierra la ventana — ahora.)
  • El imperativo imperfectivo = hazlo de forma habitual / continua / general, o es una invitación a empezar: Zamykaj okno na noc. (Cierra la ventana por la noche — como norma.)

Hay una regla que no admite excepciones: las órdenes negativas (prohibiciones) suelen llevar el imperfectivo, sea cual sea el aspecto de la afirmativa. Zrób to! (perf.) pero Nie rób tego! (imperf., no nie zrób). Un imperativo negativo perfectivo solo existe como advertencia («cuidado con no…»): Nie spóźnij się! (¡No llegues tarde!).

Partículas que suavizan o refuerzan

El habla añade pequeñas partículas. -że / -ż pegadas al verbo muestran impaciencia o insistencia: Chodźże! (¡Venga ya!), Powiedzże coś! (¡Di algo, anda!). no suaviza o persuade: Chodź no tu. (Ven aquí, anda.).

Formas y estructuras

Formación regular — 3.ª pl. del presente -> las tres formas del imperativo:

Infinitivo3.ª pl. del presente (oni)tymywy
czytać (leer, imperf.)czytajączytajczytajmyczytajcie
pisać (escribir, imperf.)pisząpiszpiszmypiszcie
mówić (hablar, imperf.)mówiąmówmówmymówcie
robić (hacer, imperf.)robiąróbróbmyróbcie
prosić (pedir, imperf.)prosząprośprośmyproście
myśleć (pensar, imperf.)myśląmyślmyślmymyślcie
kupować (comprar, imperf.)kupująkupujkupujmykupujcie
wstać (levantarse, perf.)wstanąwstańwstańmywstańcie
zamknąć (cerrar, perf.)zamknązamknijzamknijmyzamknijcie

Dos particularidades ortográficas visibles arriba: robić -> rób muestra el cambio o -> ó en la sílaba ahora cerrada (que se mantiene en todas las formas: róbmy, róbcie); y los verbos en -nąć insertan -nij cuando el tema desnudo formaría un grupo consonántico difícil (zamkn- -> zamknij), y lo mismo ciągnąć -> ciągnij, biegnąć -> biegnij.

Imperativos irregulares frecuentes (apréndelos de memoria):

Infinitivotymywy
być (ser/estar)bądźbądźmybądźcie
mieć (tener)miejmiejmymiejcie
jeść (comer)jedzjedzmyjedzcie
dać (dar, perf.)dajdajmydajcie
wziąć (tomar, perf.)weźweźmyweźcie
iść (ir a pie)idźidźmyidźcie
powiedzieć (decir, perf.)powiedzpowiedzmypowiedzcie

El sistema completo de seis personas (formas simples para ty/my/wy, niech para el resto), con zrobić (perf., hacer):

PersonaCómo se formaEjemploTraducción
ja (1.ª sing.)niech + presente 1.ª sing.niech zrobięque lo haga yo
ty (2.ª sing.)imperativo simplezrób¡hazlo!
on / ona / ono (3.ª sing.)niech + presente 3.ª sing.niech zrobique lo haga él/ella
my (1.ª pl.)imperativo + -myzróbmyhagámoslo
wy (2.ª pl.)imperativo + -ciezróbcie¡hacedlo! (vosotros)
oni / one (3.ª pl.)niech + presente 3.ª pl.niech zrobiąque lo hagan (ellos)

Aspecto y negación de un vistazo:

FunciónAspectoEjemploTraducción
Orden puntual y completaperfectivoPrzeczytaj ten list.Lee esta carta (entera).
Habitual / general / empezar una actividadimperfectivoCzytaj codziennie.Lee todos los días.
Prohibición (negativa)imperfectivoNie czytaj moich listów!¡No leas mis cartas!
Advertencia («cuidado con no…»)perfectivoNie przewróć się!¡No te vayas a caer!

Ejemplos

PolskiEspañol
Zamknij drzwi, proszę.Cierra la puerta, por favor.
Nie zamykaj okna, jest gorąco.No cierres la ventana, hace calor.
Chodźmy do domu, jest już późno.Vamos a casa, ya es tarde.
Bądźcie cicho, dziecko śpi.Cállate, el bebé está durmiendo.
Niech pan poczeka chwilę.Espere un momento, por favor, señor.
Niech oni sami zdecydują.Que decidan ellos mismos.
Weź parasol, będzie padać.Lleva un paraguas, va a llover.
Nie martw się, wszystko będzie dobrze.No te preocupes, todo saldrá bien.
Powiedz mi, co się stało.Dime qué pasó.
Proszę nie palić w tym pokoju.Por favor, no fume en esta sala.

Errores frecuentes

  • czytać! (usando el infinitivo) -> czytaj! — la orden se construye sobre el tema de presente, no sobre el infinitivo.
  • Niech on zrobić to. -> Niech on to zrobi. — tras niech se usa una forma personal de presente/futuro, nunca el infinitivo.
  • Nie zrób tego! -> Nie rób tego! — una prohibición simple lleva el imperfectivo, no el perfectivo.
  • Zamykaj okno! con el sentido de una acción rápida y puntual -> Zamknij okno! — para un acto único y completo usa el perfectivo.
  • robmy, robcie -> róbmy, róbcie — el cambio o -> ó de rób se mantiene en todas sus formas.
  • zamknij formado como zamkń -> zamknij — los verbos en -nąć necesitan la -nij insertada.
  • Usiądź pan. -> Niech pan usiądzie. / Proszę usiąść. — las órdenes de cortesía usan niech + pan/pani o proszę + infinitivo, no una forma simple de ty dirigida a pan (eso suena brusco).

Consejos

  • Receta en dos pasos para cualquier verbo regular: busca oni (3.ª pl.), corta -ą, y tienes ty; añade -my / -cie para las otras dos personas.
  • Recuerda la división: ty / my / wy son una sola palabra; ja / on / ona / oni pasan todas por niech.
  • El aspecto es significado, no decoración: perfectivo = termínalo ahora, imperfectivo = sigue haciéndolo / hazlo por costumbre — y negativo = imperfectivo casi siempre.
  • El imperativo de cortesía cotidiano es proszę + infinitivo (Proszę wejść.); la forma niech pan / pani es un poco más directa y personal.
  • Letreros: Nie palić!, Nie wychylać się! — las prohibiciones públicas en carteles usan el infinitivo simple, un atajo fijo para el imperativo.
  • Reconoce la partícula -że (chodźże, dajże) como «venga, …» — añade insistencia, no una forma nueva.