Με λίγα λόγια

Στο Μάθημα 6 γνωρίσατε το μικρό σταθερό μόριο się. Τώρα γνωρίζετε την πληρέστερη οικογένειά του: siebie, sobie, sobą — μία και μοναδική αυτοπαθής αντωνυμία που κλίνεται σε όλες τις πτώσεις και δείχνει πίσω στο υποκείμενο της πρότασής της, όποιο κι αν είναι αυτό το υποκείμενο. Σε αντίθεση με τα αγγλικά, μία λέξη καλύπτει τα «myself, yourself, himself, ourselves» και τα υπόλοιπα. Ο εξάδελφός της swój κάνει την ίδια δουλειά για την κτήση: «το δικό του/της», δεμένος πάντα με όποιον κάνει την ενέργεια.

Ο κανόνας

Το siebie είναι η αυτοπαθής αντωνυμία (zaimek zwrotny). Αναφέρεται στο υποκείμενο της δικής της πρότασης και είναι ίδιο για κάθε πρόσωπο, αριθμό και γένος: Myślę o sobie = Σκέφτομαι τον εαυτό μου· Oni myślą o sobie = Σκέφτονται τον εαυτό τους.

Μία αντωνυμία, χωρίς ονομαστική

Το siebie δεν έχει ονομαστική — δεν μπορεί ποτέ να είναι υποκείμενο, μόνο αντικείμενο ή συμπλήρωμα πρόθεσης. Καλύπτει όλες τις άλλες πτώσεις (γενική, δοτική, αιτιατική, οργανική, τοπική) με τους τύπους siebie / sobie / siebie / sobą / sobie.

Το się είναι απλώς ο σύντομος (εγκλιτικός) τύπος

Το μικρό się από το Μάθημα 6 είναι η άτονη αιτιατική/γενική αυτής της ίδιας αντωνυμίας. Τα πολωνικά έχουν έναν δυνατό (τονισμένο) τύπο και έναν αδύνατο (εγκλιτικό) τύπο:

• Αδύνατος: się — άτονος, κολλημένος κοντά στο ρήμα, χρησιμοποιείται για τα συνηθισμένα αυτοπαθή ρήματα: myję się, boję się.
• Δυνατός: siebie — τονισμένος, χρησιμοποιείται όταν η αντωνυμία τονίζεται εμφατικά, αντιπαραβάλλεται, στέκεται πρώτη, ή ακολουθεί πρόθεση: Widzę tylko siebie (Βλέπω μόνο τον εαυτό μου)· dla siebie, o sobie, ze sobą.

Μετά από πρόθεση πρέπει να χρησιμοποιείτε τον δυνατό τύπο: do siebie, o sobie, ze sobą — ποτέ do się.

Το siebie κοιτάζει πάντα το υποκείμενο

Επιλέξτε το siebie όταν το αντικείμενο είναι το ίδιο πρόσωπο με το υποκείμενο. Αν είναι διαφορετικό πρόσωπο, χρησιμοποιήστε μια συνηθισμένη προσωπική αντωνυμία (Μάθημα 19):

• Anna widzi siebie (w lustrze) = Η Άννα βλέπει τον εαυτό της.
• Anna widzi ją = Η Άννα βλέπει αυτήν (κάποια άλλη γυναίκα).

Το αυτοπαθές κτητικό swój

Το swój είναι το αυτοπαθές κτητικό («το δικό του/της»). Χρησιμοποιήστε το όταν ο κάτοχος είναι το υποκείμενο της πρότασης — για οποιοδήποτε πρόσωπο:

• Kocham swój dom = Αγαπώ το (δικό μου) σπίτι μου.
• (Ty) kochasz swój dom = Αγαπάς το (δικό σου) σπίτι σου.
• Ona kocha swój dom = Αγαπά το (δικό της) σπίτι της.

Κλίνεται ακριβώς όπως το mój / twój και συμφωνεί με το αντικείμενο που κατέχεται, όχι με τον κάτοχο. Συγκρίνετε:

• Anna zabrała swój parasol = Η Άννα πήρε τη δική της ομπρέλα.
• Anna zabrała jej parasol = Η Άννα πήρε την ομπρέλα της (κάποιας άλλης).

Για το γ’ πρόσωπο αυτή η διάκριση είναι υποχρεωτική: swój = δικό του/της, jego/jej/ich = κάποιου άλλου.

Τύποι και δομές

Κλίση του siebie

Υπάρχει ένα μόνο σύνολο τύπων για όλα τα πρόσωπα, αριθμούς και γένη. Σημείωση: καμία ονομαστική.

Ο αδύνατος τύπος się υπάρχει μόνο για την αιτιατική/γενική· οι υπόλοιπες πτώσεις χρησιμοποιούν πάντα τον δυνατό τύπο.

Το siebie μετά από προθέσεις

Η πρόθεση καθορίζει την πτώση· ο δυνατός τύπος είναι υποχρεωτικός:

Κλίση του swój

Κλίνεται όπως το mój / twój· η αρσενική αιτιατική ενικού ακολουθεί την εμψυχότητα (Μάθημα 9).

(Αρσενική αιτιατική ενικού = swój για το άψυχο, swojego για το έμψυχο: mam swój bilet αλλά widzę swojego brata.)

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• Myślę o mnie -> Myślę o sobie — όταν το αντικείμενο ταυτίζεται με το υποκείμενο, χρησιμοποιήστε το αυτοπαθές sobie, όχι την προσωπική αντωνυμία.
• Weź ze się parasol -> Weź ze sobą parasol — μετά από πρόθεση χρειάζεστε τον δυνατό τύπο, ποτέ το εγκλιτικό się.
• dla się, o się, do się -> dla siebie, o sobie, do siebie — οι προθέσεις δεν παίρνουν ποτέ το się.
• Anna wzięła jej parasol (με τη σημασία «η δική της») -> Anna wzięła swój parasol — η δική του κτήση από το υποκείμενο χρειάζεται το swój, όχι το jej.
• Kocham mój kraj (ουδέτερο) -> Kocham swój kraj — όταν ο κάτοχος είναι το υποκείμενο, προτιμήστε το swój από το mój/twój.
• Sobie myślę o wakacjach -> Myślę sobie o wakacjach — το άτονο sobie του myślę sobie ακουμπά πάνω στο ρήμα σαν εγκλιτικό και δεν ανοίγει την πρόταση· κρατήστε το ρήμα πρώτο.
• Ona nazywa się swoja Ewa -> Ona nazywa się Ewa — μην ανακατεύετε το swój μέσα σε πάγια ρήματα με się· το swój δηλώνει μόνο κτήση.

Συμβουλές

• Κόλπο απομνημόνευσης για τους τύπους των πτώσεων: siebie — sobie — siebie — sobą — sobie (γεν.-δοτ.-αιτ.-οργ.-τοπ.). Δεν υπάρχει ονομαστική, γιατί δεν μπορείτε να «είστε» ταυτόχρονα το υποκείμενο και το αντικείμενό του.
• Κανόνας των δύο τύπων: αν εμπλέκεται μια πρόθεση ή έμφαση/αντιπαράθεση, χρησιμοποιήστε τον δυνατό τύπο (siebie/sobie/sobą)· διαφορετικά το γυμνό ρήμα παίρνει το εγκλιτικό się.
• Τρία πολύ συχνά κομμάτια για να τα μάθετε καλά: ze sobą (μαζί μου/σου/μαζί), o sobie (σχετικά με τον εαυτό του/της), dla siebie (για τον εαυτό του/της).
• Για το swój: ρωτήστε «ο κάτοχος κάνει το ρήμα;». Αν ναι, χρησιμοποιήστε το swój· αν ο κάτοχος είναι κάποιος άλλος, χρησιμοποιήστε jego/jej/ich. Αυτή η επιλογή είναι προαιρετική για το α’/β’ πρόσωπο αλλά υποχρεωτική στο γ’.
• Το swój συμφωνεί με το ουσιαστικό πάνω στο οποίο στέκεται (γένος, αριθμός, πτώση), ακριβώς όπως το mój — ο κάτοχος δεν φαίνεται ποτέ πάνω στη λέξη.