Με λίγα λόγια

Οι προσωπικές αντωνυμίες δείχνουν ποιος κάνει την ενέργεια (εγώ, εσύ, αυτός…) και καθορίζουν όλο το σύστημα της συζυγίας. Τα πολωνικά χωρίζουν το τρίτο πρόσωπο κατά γένος — on / ona / ono — και, στον πληθυντικό, ανάλογα με το αν η ομάδα περιλαμβάνει έναν άντρα: oni έναντι one. Επειδή η κατάληξη του ρήματος δείχνει ήδη το πρόσωπο, τα πολωνικά συνήθως παραλείπουν την αντωνυμία-υποκείμενο (pro-drop) — προσθέτετε μία κυρίως για αντίθεση ή έμφαση.

Ο κανόνας

Τα πολωνικά έχουν έναν πληρέστερο πίνακα αντωνυμιών από τα αγγλικά. Δηλώνουν το γένος στο τρίτο πρόσωπο και ξεχωρίζουν έναν επίσημο τρόπο να πεις «εσύ» (καλύπτεται στο Μάθημα 8) από το ανεπίσημο ty / wy παρακάτω.

Οι βασικές αντωνυμίες:

• Πρώτο ενικό: ja (εγώ) — πεζό μέσα σε πρόταση, σε αντίθεση με το αγγλικό «I».
• Δεύτερο ενικό, ανεπίσημο: ty (εσύ, ένα πρόσωπο).
• Τρίτο ενικό: on (αυτός / αυτό — αρσενικό), ona (αυτή / αυτό — θηλυκό), ono (αυτό — ουδέτερο).
• Πρώτο πληθυντικό: my (εμείς).
• Δεύτερο πληθυντικό, ανεπίσημο: wy (εσείς).
• Τρίτο πληθυντικό: oni (αυτοί — άντρες ή μεικτή ομάδα), one (αυτές/αυτά — όλα τα υπόλοιπα).

Τα on / ona / ono ακολουθούν το γραμματικό γένος

Κάθε πολωνικό ουσιαστικό έχει γένος (Μάθημα 1), οπότε ένα πράγμα είναι on, ona ή ono — ποτέ ένα ουδέτερο «it». Η αντωνυμία απλώς ταιριάζει με το γένος του ουσιαστικού:

• on για αρσενικό ουσιαστικό: stół (τραπέζι) -> on, samochód (αυτοκίνητο) -> on.
• ona για θηλυκό ουσιαστικό: książka (βιβλίο) -> ona, kawa (καφές) -> ona.
• ono για ουδέτερο ουσιαστικό: okno (παράθυρο) -> ono, dziecko (παιδί) -> ono.

Τα oni και one (ο διαχωρισμός στον πληθυντικό)

Στον πληθυντικό τα πολωνικά κοιτάζουν ποιος βρίσκεται στην ομάδα:

• oni — ο αρσενικοπροσωπικός (virile) τύπος: χρησιμοποιήστε τον όποτε η ομάδα περιλαμβάνει τουλάχιστον έναν άντρα. Marek i Anna -> oni, Marek i Paweł -> oni.
• one — ο μη αρσενικοπροσωπικός τύπος: για όλα τα υπόλοιπα — ομάδες γυναικών, παιδιών, ζώων ή πραγμάτων: Anna i Ewa -> one, koty (γάτοι) -> one, książki (βιβλία) -> one.

Αυτός ο διαχωρισμός αρσενικοπροσωπικού/μη αρσενικοπροσωπικού διατρέχει όλον τον πληθυντικό (επίθετα, ρήματα, παρελθοντικός χρόνος)· αναπτύσσεται στο Μάθημα 30.

Το ty έναντι του επίσημου «εσύ»

Τα ty και wy είναι ανεπίσημα — για οικογένεια, φίλους, συνομηλίκους, παιδιά. Για να απευθυνθείτε σε έναν άγνωστο, σε έναν μεγαλύτερο, ή σε οποιαδήποτε επίσημη περίσταση, τα πολωνικά δεν χρησιμοποιούν ty· χρησιμοποιούν pan (σε άντρα) / pani (σε γυναίκα) / państwo (σε μεικτή ομάδα) με ρήμα σε τρίτο πρόσωπο. Αυτό το επίσημο σύστημα είναι δικό του θέμα — βλ. Μάθημα 8.

Παράλειψη της αντωνυμίας-υποκειμένου

Η κατάληξη του ρήματος δηλώνει ήδη το πρόσωπο, οπότε η αντωνυμία-υποκείμενο συνήθως παραλείπεται: Mówię po polsku (όχι «Ja mówię po polsku»). Προσθέστε αντωνυμία μόνο για:

• αντίθεση: Ja pracuję, a ty odpoczywasz. (Εγώ δουλεύω, κι εσύ ξεκουράζεσαι.)
• έμφαση: -Kto to zrobił? -Ja. (-Ποιος το έκανε; -Εγώ.)

Τύποι και δομές

Ο πίνακας των αντωνυμιών:

Το τρίτο πρόσωπο κατά γένος:

Πληθυντικός: αρσενικοπροσωπικό έναντι μη αρσενικοπροσωπικού:

Πώς κάθε αντωνυμία συνδυάζεται με ένα ρήμα (εδώ το być, «είμαι» — βλ. Μάθημα 3):

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• Ja mówię, ja mieszkam, ja pracuję… -> Mówię, mieszkam, pracuję — τα πολωνικά συνήθως παραλείπουν την αντωνυμία-υποκείμενο· ένα ja σε κάθε πρόταση ακούγεται αφύσικο. Χρησιμοποιήστε το μόνο για αντίθεση ή έμφαση.
• Marek i Anna, one są tutaj -> oni są tutaj — μια ομάδα με έναν άντρα παίρνει oni, όχι one.
• kobiety… oni -> one — μια ομάδα αποκλειστικά γυναικών (ή ζώων/πραγμάτων) είναι one, ποτέ oni.
• To jest stół. Ona jest duża. -> On jest duży — ένα πράγμα παίρνει την αντωνυμία του γένους του ουσιαστικού· το stół είναι αρσενικό, άρα on.
• ty σε άγνωστο ή μεγαλύτερο -> pan / pani + ρήμα σε τρίτο πρόσωπο — το ανεπίσημο ty εκεί όπου αναμένεται ευγένεια μπορεί να ακουστεί αγενές (Μάθημα 8).
• Ty pracujesz, a Ja odpoczywam. με κεφαλαίο Ja μέσα στην πρόταση -> Ty pracujesz, a ja odpoczywam. — σε αντίθεση με το αγγλικό «I», το ja γράφεται με κεφαλαίο μόνο στην αρχή πρότασης.

Συμβουλές

• Προτιμήστε εξ ορισμού καμία αντωνυμία — αφήστε την κατάληξη του ρήματος να δείξει το υποκείμενο. Προσθέστε αντωνυμία μόνο εκεί όπου θα τη δίνατε έμφαση («I pay, you choose»).
• Ένα πράγμα δεν είναι ποτέ «it»: ταιριάξτε το με το γένος του ουσιαστικού — on (αρσ.), ona (θηλ.), ono (ουδ.).
• Για το «they», κάντε μία ερώτηση: υπάρχει άντρας στην ομάδα; Ναι -> oni· όχι -> one.
• Το ono είναι σπάνιο στον προφορικό λόγο — εμφανίζεται κυρίως για ουδέτερα ουσιαστικά όπως το dziecko (παιδί) ή το okno (παράθυρο).
• Με κάποιον που δεν γνωρίζετε, αποφύγετε το ty και προτιμήστε pan / pani — είναι η ευγενική, ασφαλής επιλογή (Μάθημα 8).
• Μάθετε κάθε αντωνυμία μαζί με τον αντίστοιχο τύπο του ρήματος — τα πολωνικά ρήματα αλλάζουν μορφή σε κάθε πρόσωπο (Μαθήματα 3 και 5).