Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά γράφουν τουλάχιστον έξι διαφορετικές λέξεις ως ما και πέντε ως لا. Δεν είναι αποχρώσεις ενός νοήματος· είναι χωριστά γραμματικά αντικείμενα που τυχαίνει να μοιράζονται δύο γράμματα. Το ما μπορεί να είναι ερωτηματική λέξη, αναφορική αντωνυμία, άρνηση, μετατροπέας πρότασης σε όνομα, υποθετικό μόριο, ή γέμισμα χωρίς κανένα νόημα — και κάθε επιλογή αλλάζει τις καταλήξεις των λέξεων γύρω του. Το لا είναι η ίδια ιστορία σε μικρογραφία: τα ίδια δύο γράμματα αρνούνται ρήμα ενεστώτα, απαγορεύουν μια ενέργεια, αρνούνται ολόκληρη κατηγορία, συνδέουν παρατακτικά δύο ονόματα, ή απαντούν «όχι».

Καθένα από αυτά έχει εμφανιστεί κάπου σε αυτή τη σειρά, εισαγμένο με όποια δομή το χρειαζόταν. Στο C1 η δουλειά τρέχει αντίστροφα: συναντάτε ما σε μια πρόταση και πρέπει μέσα σε ένα δευτερόλεπτο να αποφασίσετε ποιο ما είναι, γιατί η κατάληξη που βάζετε στην επόμενη λέξη εξαρτάται από αυτή την απόφαση. Γι’ αυτό αυτό το μάθημα δίνει έναν έλεγχο για κάθε πρόσωπο αντί για νέους κανόνες, και συγκεντρώνει τα σύνθετα — إِنَّما، رُبَّما، قَلَّما، بَعْدَما، لِئَلّا — που μαθαίνονται καλύτερα ολόκληρα.

Ο κανόνας

1. Τα πρόσωπα του ما, και οι έλεγχοι που τα ξεχωρίζουν. Προχωρήστε τη λίστα προς τα κάτω· ο πρώτος έλεγχος που ταιριάζει είναι η απάντησή σας.

1. Ανοίγει το ما πρόταση που τελειώνει σε «؟» — اِسْتِفْهامِيَّة, «τι».
2. Μπορείτε να αντικαταστήσετε το ما με الَّذي / الشَّيْءُ الَّذي — مَوْصولَة, «αυτό που».
3. Ακολουθεί παρελθοντικό ρήμα, και αρνείται κάτι — نافِيَة.
4. Ακολουθεί ονοματική πρόταση που θα μπορούσατε να ξαναγράψετε με لَيْسَ — حِجازِيَّة.
5. Θα μπορούσατε να αντικαταστήσετε ما + ρήμα με ένα مَصْدَر — مَصْدَرِيَّة, συνήθως με χρονική απόχρωση.
6. Υπάρχουν δύο ρήματα σε αποκομμένη έγκλιση (τζαζμ), «ό,τι … τότε» — شَرْطِيَّة.
7. Είναι κολλημένο σε άλλο μόριο — إِنَّ، رُبَّ، قَلَّ، طالَ، بَعْدَ، كُلَّ، إِذا — زائِدَة / كافّة, χωρίς δικό του νόημα.

2. ما الاِسْتِفْهامِيَّة, και γιατί ένα ρήμα χρειάζεται ماذا. Το ερωτηματικό ما ρωτάει για άλογα (το مَنْ ρωτάει για έλλογα) και στέκεται ακριβώς μπροστά από όνομα ή αντωνυμία: ما اسْمُ الشَّرِكَةِ؟، ما رَأْيُكَ؟، ما الفَرْقُ بَيْنَ النَّصَّيْنِ؟ Μπροστά από ρήμα τα σύγχρονα γραπτά αραβικά χρησιμοποιούν ماذا: ماذا تَفْعَلُ؟، ماذا قالَ المُديرُ؟ Αυτό δεν είναι ύφος αλλά ασφάλεια — το ما μπροστά από ρήμα διαβάζεται ως η άρνηση του κανόνα 5, οπότε το ما تَفْعَلُ؟ λέει «δεν το κάνεις» σε σύγχρονο μάτι και το ما فَعَلْتَ؟ είναι σκέτο «δεν το έκανες». Κρατήστε τη διαίρεση: ما + اسْم، ماذا + فِعْل.

3. Μετά από πρόθεση το ερωτηματικό χάνει το άλιφ του. Αυτό είναι το πιο καθαρό σημάδι του ερωτηματικού ما, και αξίζει να το παράγετε, όχι μόνο να το αναγνωρίζετε. Η πρόθεση και το ما ενώνονται και το άλιφ διαγράφεται, αφήνοντας μια γυμνή φάτχα: عَنْ + ما = عَمَّ، مِنْ + ما = مِمَّ، في + ما = فيمَ، بِـ + ما = بِمَ، لِـ + ما = لِمَ، عَلى + ما = عَلامَ. Εξού το عَمَّ تَبْحَثُ؟ «τι ψάχνεις;», لِمَ تَأَخَّرْتَ؟ «γιατί άργησες;» (το لِمَ είναι το επίσημο δίδυμο του لِماذا).

Η διαγραφή χτυπάει μόνο το ερωτηματικό. Το αναφορικό ما κρατάει το άλιφ του στο ίδιο περιβάλλον, πράγμα που δίνει ένα καθαρό ελάχιστο ζεύγος: عَمَّ تَبْحَثُ؟ απέναντι στο بَحَثْتُ عَمّا طَلَبْتَ «έψαξα αυτό που ζήτησες». Δύο λέξεις, ένα άλιφ, δύο διαφορετικές προτάσεις.

4. ما المَوْصولَة, και τα καλούπια που χτίζει πάνω του ο σύγχρονος πεζός λόγος. Το αναφορικό ما σημαίνει «αυτό που, ό,τι» και χρειάζεται صِلَة — πλήρη πρόταση — πίσω του, με αντωνυμία που δείχνει πίσω. Αυτή η αντωνυμία κανονικά πέφτει όταν είναι άμεσο αντικείμενο: قَرَأْتُ ما كَتَبْتَ (= ما كَتَبْتَهُ). Ολόκληρη η φράση με ما συμπεριφέρεται τότε ως ένα όνομα και παίρνει όποια πτώση απαιτεί η θέση του: ما لَدَيَّ قَليلٌ، اِسْتَمَعْتُ إِلى ما قالَتْهُ.

Κάντε κτήμα σας αυτά τα καλούπια ως λεξιλόγιο: ما يَلي «τα εξής», بِما في ذٰلِكَ «συμπεριλαμβανομένου», ما يُسَمّى «το λεγόμενο», ما يَقْرُبُ مِنْ «σχεδόν», عَلى ما يَبْدو «όπως φαίνεται», كُلُّ ما «ό,τι». Προσέξτε το δίλεξο كُلُّ ما απέναντι στο μονόλεξο كُلَّما του μαθήματος 38: το كُلُّ ما قُلْتَهُ صَحيحٌ δεν είναι το كُلَّما قُلْتَ «όποτε είπες».

5. ما النّافِيَة, και το σωσία ما زالَ. Το ما συν παρελθοντικό ρήμα το αρνείται: ما وَصَلَ الرَّدُّ حَتّى الآنَ. Το παρελθοντικό ρήμα είναι مَبْنِيّ, οπότε τίποτα δεν αλλάζει σχήμα — γι’ αυτό αυτή είναι η ασφαλής εφεδρεία όταν σας εγκαταλείπει μέσα στην πρόταση η αποκομμένη έγκλιση του لَمْ (βλ. μάθημα 37). Μία προειδοποίηση για ένα ζεύγος που μοιάζει με τον κανόνα 7: στα ما زالَ και ما عادَ το ما είναι πράγματι αυτή η άρνηση — «δεν έχει πάψει» = «ακόμα είναι». Στο ما دامَ είναι το مَصْدَرِيَّة του κανόνα 7. Ίδιο σχήμα, αντίθετη ανάλυση· και τα δύο είναι αδελφές του كانَ, οπότε και τα δύο παίρνουν κατηγόρημα σε αιτιατική, και αυτό είναι το μέρος που μετράει όταν γράφετε.

6. ما الحِجازِيَّة: το ما να λειτουργεί σαν لَيْسَ. Το ما μπορεί να αρνηθεί ονοματική πρόταση απευθείας, αφήνοντας το مُبْتَدَأ مَرْفوع και βάζοντας το خَبَر σε αιτιατική ακριβώς όπως το لَيْسَ: ما الأَمْرُ سَهْلًا. Πιο συχνή στον τύπο είναι η παραλλαγή με περιττό بِـ, που στέλνει το κατηγόρημα σε γενική χωρίς αλλαγή νοήματος: ما هٰذا بِأَمْرٍ سَهْلٍ، ما القَرارُ بِنِهائِيٍّ.

Δύο πράγματα ακυρώνουν το αποτέλεσμα. Αν το κατηγόρημα μετακινηθεί μπροστά από το υποκείμενο, ή αν έρθει إِلّا ανάμεσά τους, το ما δεν συντάσσεται με τίποτα και παίρνετε μια συνηθισμένη αρνημένη ονοματική πρόταση με τα πάντα مَرْفوع: ما هٰذا إِلّا رَأْيٌ شَخْصِيٌّ «αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά προσωπική γνώμη». Αυτό το καλούπι ما … إِلّا είναι πολύ συχνό (βλ. μάθημα 62), οπότε η ονομαστική σ’ αυτό αξίζει εξάσκηση.

7. ما المَصْدَرِيَّة: μετατρέποντας πρόταση σε όνομα. Αυτό το ما συν ρήμα ισούται με مَصْدَر (βλ. μάθημα 54). Σπάνια στέκεται μόνο του στα λογοτεχνικά αραβικά· ζει κολλημένο σε χρονική λέξη ή πρόθεση, όπου αφήνει ένα ρήμα να γεμίσει θέση που αλλιώς θα απαιτούσε όνομα:

• بَعْدَما وَصَلَ = بَعْدَ وُصولِهِ· το ίδιο قَبْلَما، مِثْلَما، بِقَدْرِ ما، رَغْمَ ما.
• كُلَّما — η παραλλαγή ظَرْفِيَّة, «κάθε φορά που»: كُلَّما تَأَخَّرْنا اِرْتَفَعَتِ التَّكْلِفَةُ.
• ما دامَ «για όσο διάστημα»: سَنَبْقى في الحَديقَةِ ما دامَ الجَوُّ جَميلًا. Είναι παγωμένο στον παρελθοντικό τύπο (ما دُمْتُ، ما دامَتْ) όποια κι αν είναι η χρονική σημασία, το κατηγόρημά του είναι مَنْصوب, και η πρότασή του ακουμπάει πάντα σε κύρια πρόταση μπροστά του.

8. ما الشَّرْطِيَّة: «ό,τι», με δύο αποκομμένες εγκλίσεις. Το ما μπαίνει στα جَوازِم του μαθήματος 56: το ρήμα της υπόθεσης και το ρήμα της απάντησης πάνε και τα δύο στην مَجْزوم — ما تَزْرَعْهُ في الرَّبيعِ تَحْصُدْهُ في الخَريفِ. Το εμφατικό του ταίρι مَهْما «ό,τι κι αν» δεν αναφέρεται ποτέ σε ανθρώπους και κανονικά χρειάζεται فَـ πριν από απάντηση που ανοίγει με لَنْ: مَهْما حاوَلْتَ فَلَنْ تُقْنِعَهُ.

9. ما الزّائِدَة والكافّة: το ما που δεν σημαίνει τίποτα. Κολλημένο σε άλλο μόριο, το ما είτε προσθέτει έμφαση (زائِدَة) είτε ακυρώνει τη σύνταξη του ξενιστή (كافّة). Το δεύτερο είδος είναι εκεί που χάνονται οι καταλήξεις:

• إِنَّما = إِنَّ + كافّة ما, «μόνο, απλώς». Το ما έχει αφοπλίσει το إِنَّ, οπότε δεν βάζει πια τίποτα σε αιτιατική και ακολουθεί σκέτη ονοματική πρόταση: إِنَّما النَّجاحُ نَتيجَةُ عَمَلٍ طَويلٍ. Το ίδιο για أَنَّما، كَأَنَّما، لٰكِنَّما.
• رُبَّما «ίσως» — το رُبَّ είναι πρόθεση και δεν θα μπορούσε ποτέ να πάρει ρήμα· το ما το ελευθερώνει: رُبَّما يَتَأَخَّرُ القِطارُ.
• قَلَّما «σπάνια» και طالَما — εδώ το ما αφοπλίζει ένα ρήμα ώστε να μπορεί να ακολουθήσει ολόκληρη πρόταση: قَلَّما يَتَغَيَّبُ عَنِ العَمَلِ، طالَما حَذَّرْناهُ. Σημείωση χρήσης: το طالَما κλασικά σημαίνει «πόσο συχνά», αλλά σήμερα το طالَما أَنَّ έχει σε μεγάλο βαθμό πάρει τη θέση του ως «εφόσον, δεδομένου ότι».
• Καθαρά διακοσμητικό ما μετά από υποθετικούς: إِذا ما وَصَلَتِ الرِّسالَةُ، مَتى ما، أَيْنَما. Διαγράψτε το και το νόημα μένει ίδιο. Επίσης كَثيرًا ما «συχνά».

10. Τα πέντε لا. Το لا είναι απλούστερο, γιατί τέσσερα από τα πέντε ξεχωρίζουν από την κατάληξη της αμέσως επόμενης λέξης.

• النّافِيَة لِلْمُضارِع — «δεν», ρήμα مَرْفوع: لا أَعْرِفُ العُنْوانَ، لا يَعْمَلونَ يَوْمَ الجُمُعَةِ (το نون των الأَفْعالِ الخَمْسَةِ μένει).
• النّاهِيَة — «μην», ρήμα مَجْزوم: لا تَنْسَ جَوازَ سَفَرِكَ، لا تَقْلَقوا.
• النّافِيَة لِلْجِنْس — «καθόλου δεν», με γυμνό αόριστο όνομα مَبْنِيّ عَلى الفَتْح, χωρίς τανβίν και χωρίς ال: لا شَكَّ، لا بُدَّ، لا داعِيَ لِلْقَلَقِ (βλ. μάθημα 63). Προσθέστε το παγωμένο لا سِيَّما «ιδίως», χτισμένο πάνω στο ίδιο لا: الأَسْعارُ مُرْتَفِعَةٌ، لا سِيَّما في المُدُنِ الكَبيرَةِ.
• العاطِفَة — «όχι», που συνδέει δύο μεμονωμένες λέξεις και αντιγράφει την πτώση της πρώτης: حَضَرَ المُديرُ لا نائِبُهُ، نَحْتاجُ إِلى حُلولٍ لا وُعودٍ. Δουλεύει μόνο μετά από καταφατική δήλωση ή προσταγή· για να διορθώσετε άρνηση χρειάζεστε بَلْ (βλ. μάθημα 25).
• الجَوابِيَّة — η αυτοτελής απάντηση: لا، لَمْ أَرَهُ.

11. أَلّا και لِئَلّا. Τα أَنْ + لا ενώνονται γραπτώς σε أَلّا, το ρήμα μένει مَنْصوب: أَرْجو أَلّا تَتَأَخَّرَ. Με لِـ μπροστά παίρνετε το καθιερωμένο «ώστε να μην» — لِئَلّا, γραμμένο με χάμζα πάνω σε βάση yāʾ: خَرَجْنا مُبَكِّرًا لِئَلّا نَتَأَخَّرَ. Τα كَيْلا / لِكَيْلا σημαίνουν το ίδιο. Μην συγχέετε το أَلّا (σάντα) με το أَلا, το λογοτεχνικό εναρκτήριο μόριο «λοιπόν», εντελώς διαφορετική λέξη.

12. Η σημαία: τα لا تَكْتُبُ και لا تَكْتُبْ μπορούν να ακούγονται ίδια. Το لا تَكْتُبُ «δεν γράφεις» και το لا تَكْتُبْ «μην γράψεις» διαφέρουν μόνο στο τελικό φωνήεν, και στην ανάγνωση σε παύση αυτό το φωνήεν δεν προφέρεται καθόλου. Δύο σημεία το προδίδουν: ο πληθυντικός, όπου η αποκομμένη έγκλιση ρίχνει το نون (لا تَكْتُبونَ απέναντι στο لا تَكْتُبوا), και τα ελλιπή ρήματα, όπου η αποκομμένη κόβει ένα ορατό γράμμα (لا تَنْسى / لا تَنْسَ، لا تَقولُ / لا تَقُلْ).

13. Τι δεν είναι εδώ. Το επιφωνηματικό ما του ما أَجْمَلَ السَّماءَ! είναι μάθημα 64 — ένα έβδομο ما, ένα αόριστο όνομα που παίρνει αιτιατική μετά του. Τα μόρια όρκου, το ما ως αόριστο όνομα («κάποιο»), και οι παλαιότερες χρήσεις και των δύο γραμμάτων ανήκουν στο μάθημα 70.

Τύποι και δομές

Τα πρόσωπα του ما. Η μεσαία στήλη είναι ο έλεγχος· τρέξτε τον πριν αποφασίσετε οποιαδήποτε κατάληξη.

Πρόθεση + ما: το άλιφ σας λέει ποιο ما είναι. Αριστερά της διαίρεσης, ερώτηση· δεξιά της, αναφορική πρόταση.

Τα πρόσωπα του لا.

Άρνηση απέναντι σε απαγόρευση. Μόνο η πρώτη γραμμή είναι αόρατη· μάθετε τις υπόλοιπες ως την ηχητική απόδειξη του κανόνα. Έμεινε έξω: το παρελθοντικό لا των παλιών ευχητικών τύπων, που δεν είναι σύγχρονη χρήση.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• ما تَفْعَلُ؟ -> ماذا تَفْعَلُ؟ — μπροστά από ρήμα η ερωτηματική λέξη είναι ماذا. Γυμνό ما συν ρήμα διαβάζεται ως άρνηση, οπότε η «ερώτηση» δηλώνει ότι δεν το κάνεις.
• عَنْ ما تَبْحَثُ؟ -> عَمَّ تَبْحَثُ؟ — το ερωτηματικό ما ρίχνει το άλιφ του και ενώνεται με την πρόθεση: عَمَّ، مِمَّ، فيمَ، بِمَ، لِمَ، عَلامَ.
• بَحَثْتُ عَمَّ طَلَبْتَ -> بَحَثْتُ عَمّا طَلَبْتَ — το κατοπτρικό λάθος. Μόνο το ερωτηματικό κονταίνει· το αναφορικό κρατάει το άλιφ του, και εκείνο το άλιφ είναι το σήμα του αναγνώστη ότι δεν γίνεται ερώτηση.
• إِنَّما النَّجاحَ نَتيجَةُ عَمَلٍ -> إِنَّما النَّجاحُ نَتيجَةُ عَمَلٍ — το ما του إِنَّما είναι كافّة: ακυρώνει την ικανότητα του إِنَّ να βάλει το اسْم του σε αιτιατική, αφήνοντας σκέτη ονοματική πρόταση.
• لا تَنْسَى المَوْعِدَ -> لا تَنْسَ المَوْعِدَ — το لا النّاهِيَة παίρνει αποκομμένη έγκλιση, και ένα ελλιπές στο τέλος ρήμα χάνει εκεί το τελευταίο του γράμμα. Το ίδιο για لا تَمْشِ، لا تَبْكِ.
• ما دامَ الجَوُّ جَميلٌ -> ما دامَ الجَوُّ جَميلًا — το ما دامَ είναι αδελφή του كانَ, οπότε το κατηγόρημά του είναι مَنْصوب, ακριβώς όπως με το ما زالَ και το لَيْسَ.
• كُلَّما قُلْتَهُ صَحيحٌ -> كُلُّ ما قُلْتَهُ صَحيحٌ — δύο λέξεις με ντάμμα στο كُلّ σημαίνουν «ό,τι»· η μία λέξη كُلَّما σημαίνει «όποτε» και χρειάζεται δύο προτάσεις πίσω της.
• ما تَزْرَعُهُ تَحْصُدُهُ -> ما تَزْرَعْهُ تَحْصُدْهُ — το υποθετικό ما είναι ένα από τα جَوازِم και βάζει σε αποκομμένη έγκλιση και τα δύο ρήματα, όχι μόνο το πρώτο.
• حَضَرَ المُديرُ لا نائِبَهُ -> حَضَرَ المُديرُ لا نائِبُهُ — το لا العاطِفَة δεν φέρνει δική του πτώση· το δεύτερο όνομα επαναλαμβάνει την πτώση του πρώτου, εδώ υποκείμενο σε ονομαστική.
• أُريدُ أَنْ لا تَتَأَخَّرَ -> أُريدُ أَلّا تَتَأَخَّرَ — τα أَنْ και لا γράφονται ως μία λέξη, και με لِـ μπροστά το αποτέλεσμα είναι لِئَلّا, ποτέ لِأَنْ لا.

Συμβουλές

• Τρέξτε τον επταβήματο έλεγχο του κανόνα 1 φωναχτά σε μία παράγραφο εφημερίδας την ημέρα. Το να κατονομάζετε σωστά το ما χτίζεται γρηγορότερα από την απαγγελία των κατηγοριών, και είναι η δεξιότητα που σας βοηθάει να διαβάζετε.
• Όταν το ما ακολουθείται από παρελθοντικό ρήμα, μόνο δύο αναγνώσεις είναι ζωντανές: άρνηση ή αναφορικό. Ρωτήστε αν αρνείται κάτι — αυτή η μία ερώτηση λύνει τις περισσότερες πραγματικές περιπτώσεις.
• Το άλιφ επιβιώνει σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια, οπότε είναι δωρεάν στοιχείο: τα عم، مم، فيم، بم αναγγέλλουν ερώτηση· τα عما، مما، فيما، بما αναγγέλλουν αναφορική πρόταση.
• Μάθετε τα σύνθετα — إِنَّما، رُبَّما، قَلَّما، طالَما، كُلَّما، بَعْدَما، لا بُدَّ، لا سِيَّما، أَلّا، لِئَلّا — ως χωριστά λήμματα λεξιλογίου. Το να τα ξαναναλύετε καθώς γράφετε είναι αργό και παράγει ακριβώς τα λάθη παραπάνω.
• Για το لا, αποφασίστε πρώτα αν λέτε σε κάποιον να μην κάνει κάτι. Αν ναι, το ρήμα τελειώνει σε σουκούν ή χάνει γράμμα· αν όχι, κρατάει τη ντάμμα του ή το نون του. Μπροστά από ρήμα δεν υπάρχει τρίτη επιλογή.
• Εξασκηθείτε στα لا تَنْسى / لا تَنْسَ και لا تَكْتُبونَ / لا تَكْتُبوا φωναχτά. Μια αντίθεση μόνο στο φωνήεν δεν θα κολλήσει, αλλά αυτές οι ορατές θα κολλήσουν, και κουβαλούν τον ίδιο κανόνα.
• Μην πιέζετε το ما الحِجازِيَّة στα δικά σας γραπτά. Το لَيْسَ λέει το ίδιο με λιγότερες προϋποθέσεις· κρατήστε το ما … بِـ για ανάγνωση, και παράγετέ το μόνο σε φράσεις που έχετε πράγματι συναντήσει.