Με λίγα λόγια

Το μάθημα 54 σας έδωσε το μασντάρ ως λέξη: το كَتَبَ δίνει كِتابَةٌ, το اِسْتَقْبَلَ δίνει اِسْتِقْبالٌ. Αυτό το μάθημα το δίνει ως μικροσκοπική πρόταση. Ένα مَصْدَر δεν έχει πάψει εσωτερικά να είναι ρήμα: μπορεί ακόμα να κατονομάσει ποιος εκτελεί την ενέργεια και πού πέφτει η ενέργεια, και δίνει σε αυτά τα δύο ονόματα τις καταλήξεις τους όπως θα έκανε ένα ρήμα. Το اِنْتِظارُ الطّالِبِ الأُسْتاذَ δεν είναι τρεις χαλαρές λέξεις — είναι «ο μαθητής περίμενε τον καθηγητή» συμπιεσμένο σε μία ονοματική φράση, με το الطّالِب ως αυτόν που ενεργεί και το الأُسْتاذ ως αντικείμενο.

Οι Άραβες γραμματικοί το ονομάζουν العَمَل, «λειτουργία» — ένα όνομα που κάνει τη δουλειά ενός ρήματος. Δύο οικογένειες λέξεων το κάνουν: το مَصْدَر, και οι μετοχές που σχηματίσατε στο μάθημα 53, το اسْمُ الفاعِلِ και το اسْمُ المَفْعولِ. Αξίζει τον κόπο γιατί αυτός είναι ο μηχανισμός του επίσημου πεζού λόγου: ένας τίτλος ειδήσεων, ένας όρος συμβολαίου, μια ανακοίνωση υπουργείου και μια επιστημονική περίληψη είναι σε μεγάλο βαθμό αλυσίδες από αυτές τις φράσεις, και μένουν δυσανάγνωστες ώσπου να ξεχωρίζετε τη θέση αυτού που ενεργεί από τη θέση του αντικειμένου. Εδώ δεν πρόκειται για τον σχηματισμό των ονομάτων — αυτό ανήκει στα 58 και 59. Αυτό το μάθημα αφορά μόνο τι κάνουν στις λέξεις γύρω τους.

Ο κανόνας

1. Τι σημαίνει «λειτουργία». Ένα ρήμα αποδίδει πτώσεις: فاعِل مَرْفوع και مَفْعول بِهِ مَنْصوب. Ένα مَصْدَر κάνει το ίδιο συμπιεσμένα — παίρνει αυτόν που ενεργεί ως δεύτερο όρο μιας إِضافَة (γενική, μάθημα 20) και αφήνει το αντικείμενο σε αιτιατική. Έτσι η ντάμμα του ρήματος στο υποκείμενο γίνεται κάσρα, ενώ η φάτχα του αντικειμένου μένει ανέγγιχτη. Αυτή η μία ανταλλαγή είναι όλη η κατασκευή:

قَرَأَ الطّالِبُ الْكِتابَ ← قِراءَةُ الطّالِبِ الْكِتابَ.

Το ίδιο το مَصْدَر παίρνει όποια πτώση απαιτεί η δική του θέση στην εξωτερική πρόταση — υποκείμενο, αντικείμενο, ή γενική μετά από πρόθεση ή ظَرْف — ακριβώς όπως δίδαξε το μάθημα 54. Η εσωτερική του σύνταξη είναι χωριστό ζήτημα από την εξωτερική του πτώση, και το να κρατάτε αυτά τα δύο χωριστά είναι το μεγαλύτερο μέρος της δεξιότητας.

2. Η θέση του υποκειμένου είναι αληθινή إِضافَة, οπότε υπακούει στον νόμο της إِضافَة. Ένα مُضاف φέρει ούτε τανβίν ούτε ال: قِراءَةُ الطّالِبِ, ποτέ قِراءَةٌ الطّالِبِ και ποτέ الْقِراءَةُ الطّالِبِ. Αυτός που ενεργεί μπορεί εξίσου να είναι επίθημα αντωνυμίας, και αυτή είναι η πιο συχνή περίπτωση απ’ όλες: قِراءَتُهُ الْكِتابَ «η ανάγνωσή του του βιβλίου», اِسْتِقْبالُنا الضُّيوفَ «η υποδοχή μας των καλεσμένων».

3. Χωρίς κατονομασμένο αυτόν που ενεργεί, το αντικείμενο μπαίνει στη θέση إِضافَة. Αν αυτός που ενεργεί είναι προφανής ή άσχετος, το ίδιο το αντικείμενο γίνεται مُضاف إِلَيْهِ και πάει σε γενική: بَعْدَ قِراءَةِ الْكِتابِ «μετά την ανάγνωση του βιβλίου», عِنْدَ تَوْقيعِ الاتِّفاقِ «στην υπογραφή της συμφωνίας». Μόνο ένα όνομα μπορεί να καταλάβει αυτή τη θέση, οπότε τη στιγμή που εμφανίζεται αυτός που ενεργεί το αντικείμενο σπρώχνεται έξω σε αιτιατική. Διαβάστε τα δύο σχήματα ως ζευγάρι:

• بَعْدَ قِراءَةِ الْكِتابِ — χωρίς αυτόν που ενεργεί, αντικείμενο σε γενική.
• بَعْدَ قِراءَةِ الطّالِبِ الْكِتابَ — αυτός που ενεργεί σε γενική, αντικείμενο σε αιτιατική.

4. Η αμφισημία, και η σύγχρονη διέξοδος لِـ. Μια φράση όπως το مُساعَدَةُ الطّالِبِ μπορεί να σημαίνει «βοήθεια στον μαθητή» (γενική = αντικείμενο) ή «η βοήθεια του μαθητή» (γενική = αυτός που ενεργεί). Το συγκείμενο συνήθως αποφασίζει, αλλά τα σύγχρονα γραπτά αραβικά έχουν μια πιο καθαρή συνήθεια: βάλτε αυτόν που ενεργεί στην إِضافَة και δέστε το αντικείμενο με لِـ. Το مُساعَدَةُ الْمُعَلِّمِ لِلطّالِبِ είναι αναμφίβολο, και το اِنْتِظارُ الطّالِبِ لِلْأُسْتاذِ είναι αυτό που μια εφημερίδα είναι πιο πιθανό να τυπώσει από την κλασική αιτιατική. Και τα δύο είναι σωστά. Διαβάζετε την εκδοχή με αιτιατική, γράφετε την εκδοχή με لِـ — δεν θα κάνετε ποτέ λάθος και δεν θα σας παρεξηγήσουν ποτέ.

5. Η σειρά είναι σταθερή: πρώτα αυτός που ενεργεί, μετά το αντικείμενο. الْمَصْدَر, μετά αυτός που ενεργεί σε γενική, μετά το αντικείμενο σε αιτιατική. Δεν μπορείτε να προτάξετε το αντικείμενο, και δεν μπορείτε να χωρίσετε το مَصْدَر από τη γενική του. Οτιδήποτε άλλο στη φράση — επιρρήματα, προθετικά σύνολα, ένα حال — έρχεται μετά το αντικείμενο: سَماعُ النّاسِ الْخَبَرَ فَجْأَةً.

6. Το مَصْدَر με τανβίν: μόνο αναγνώριση. Κλασικά ένα مَصْدَر που φέρει τανβίν αντί να είναι مُضاف κρατάει το πλήρες ρηματικό σχήμα — αυτός που ενεργεί μένει مَرْفوع και το αντικείμενο μένει مَنْصوب: يُعْجِبُني إِتْقانٌ الْعامِلُ عَمَلَهُ. Αυτό είναι γνήσια αραβικά αλλά ανήκει σε παλαιότερα και πολύ λογοτεχνικά ύφη· θα το συναντήσετε σε κλασικές παραθέσεις και σε παλαιότερο πεζό λόγο, και δεν πρέπει ποτέ να το παράγετε μόνοι σας. Το σύγχρονο ισοδύναμό του είναι η συνηθισμένη إِضافَة: إِتْقانُ الْعامِلِ عَمَلَهُ. Το ίδιο ισχύει για ένα مَصْدَر με ال που συντάσσεται με αιτιατική — γραμματικό κατ’ αρχήν, εξεζητημένο στην πράξη.

7. Πώς διαβάζεται και πώς γράφεται. Στο قِراءَةُ الْكِتابِ το ة είναι το τελικό γράμμα ενός مُضاف, οπότε δεν είναι ποτέ σε παύση και προφέρεται ως πλήρες t. Και ολόκληρο το μάθημα είναι αόρατο στον συνηθισμένο γραπτό λόγο: το قراءة الطالب الكتاب δείχνει τα ίδια γράμματα είτε η τελευταία λέξη είναι το αντικείμενο (αιτιατική) είτε κάτι άλλο (γενική). Τα μόνα σήματα που παίρνει ένας κανονικός αναγνώστης είναι η σειρά των λέξεων και το νόημα — και γι’ αυτό ακριβώς το لِـ του κανόνα 4 έχει απλωθεί στον σύγχρονο πεζό λόγο, αφού το ل είναι γράμμα και επιβιώνει την απώλεια των φωνηεντικών σημαδιών.

8. Το اسْمُ الفاعِلِ με ال λειτουργεί χωρίς προϋποθέσεις. Με το άρθρο η ενεργητική μετοχή συμπεριφέρεται σαν αναφορική πρόταση — الْكاتِبُ = «αυτός που γράφει / έγραψε / γράφει αυτή τη στιγμή» — και συντάσσεται ελεύθερα, σε οποιοδήποτε χρονικό πλαίσιο: الْكاتِبُ الدَّرْسَ عَلَى السَّبّورَةِ هُوَ الْمُعَلِّمُ. Δίπλα στην αιτιατική θα δείτε τη μετοχή να γίνεται مُضاف στο ίδιο της το αντικείμενο: الْكاتِبُ الدَّرْسِ. Αυτή η إِضافَة ονομάζεται لَفْظِيَّة — «φραστική» — γιατί είναι μόνο διευκόλυνση ορθογραφίας: δεν κάνει τη μετοχή οριστική, γι’ αυτό μπορεί να κάθεται πάνω της το ال όταν η λέξη μετά είναι η ίδια οριστική, και γι’ αυτό η ίδια φράση μπορεί να περιγράφει αόριστο όνομα, هٰذا رَجُلٌ حافِظُ الْعَهْدِ.

9. Ένα γυμνό اسْمُ الفاعِلِ χρειάζεται δύο πράγματα ταυτόχρονα. Χωρίς άρθρο, η μετοχή συντάσσεται μόνο όταν (α) σημαίνει τώρα ή στο μέλλον, ποτέ παρελθόν, και (β) ακουμπάει σε μια λέξη στήριξης μπροστά της — άρνηση, ερωτηματικό μόριο, ένα مُبْتَدَأ του οποίου είναι το خَبَر, ένα όνομα που περιγράφει (مَوْصوف), ή θέση حال. Το أَقادِمٌ أَخوكَ؟ έχει και τα δύο: σημασία μέλλοντα, και η ερωτηματική χάμζα να το στηρίζει. Προσέξτε τι είναι εκεί το أَخوكَ — ο δικός της فاعِل της μετοχής, και επομένως مَرْفوع. Γυμνή μετοχή στην αρχή πρότασης χωρίς τίποτα να ακουμπήσει απορρίπτεται από τις πρότυπες γραμματικές: γράψτε ρήμα στη θέση της.

10. Το اسْمُ الْمَفْعولِ προάγει نائِبُ فاعِلٍ. Η παθητική μετοχή λειτουργεί με τις ίδιες προϋποθέσεις όπως η ενεργητική, αλλά αυτό που προάγει είναι αναπληρωτής του υποκειμένου (βλ. μάθημα 52), οπότε εκείνο το όνομα είναι مَرْفوع: مَحْمودٌ خُلُقُهُ «ο χαρακτήρας του επαινείται», أَمَفْهومَةٌ الْقَواعِدُ؟ «είναι κατανοητοί οι κανόνες;». Ένας χρήσιμος έλεγχος: αν μπορείτε να γυρίσετε τη φράση σε «του οποίου το Χ είναι Υ», κοιτάτε ένα اسْمُ مَفْعول με τον نائِب فاعِل του.

11. Τι αφήνει αυτό το μάθημα στην άκρη. Το ما المَصْدَرِيَّة που σχηματίζει πρόταση — بَعْدَما وَصَلَ — ανήκει στο μάθημα 68, και τα επιτατικά σχήματα όπως το فَعّال, που συντάσσονται σαν اسْمُ فاعِل, είναι πέρα από αυτή τη σειρά. Ο σχηματισμός κάθε ονόματος που χρησιμοποιείται εδώ είναι στα 53 και 54.

Τύποι και δομές

Πίνακας 1 — το مَصْدَر με αυτόν που ενεργεί κατονομασμένο: αυτός που ενεργεί σε γενική, αντικείμενο σε αιτιατική.

Πίνακας 2 — χωρίς κατονομασμένο αυτόν που ενεργεί: το ίδιο το αντικείμενο γίνεται مُضاف إِلَيْهِ. Η τελευταία γραμμή είναι η παραλλαγή με لِـ του κανόνα 4: εκεί αυτός που ενεργεί είναι κατονομασμένος, και το αντικείμενο κρέμεται από το لِـ αντί από εκείνη τη θέση.

Πίνακας 3 — το مَصْدَر με τανβίν: κλασικό, μόνο για αναγνώριση. Αυτός που ενεργεί, αν κατονομάζεται, μένει σε ονομαστική.

Πίνακας 4 — οι λέξεις που χρησιμοποιήθηκαν παραπάνω, ώστε να βλέπετε το مَصْدَر και τη μετοχή δίπλα δίπλα. Ο σχηματισμός είναι μάθημα 53 και μάθημα 54· εδώ είναι μόνο η πρώτη ύλη.

Πίνακας 5 — τι στηρίζει ένα γυμνό اسْمُ فاعِل, δηλαδή ένα χωρίς ال. Η τελευταία γραμμή δεν χρειάζεται καθόλου στήριγμα.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• اِنْتِظارُ الطّالِبِ الأُسْتاذِ -> اِنْتِظارُ الطّالِبِ الأُسْتاذَ — μόλις αυτός που ενεργεί έχει πάρει τη θέση إِضافَة, το αντικείμενο δεν μπορεί να είναι και αυτό γενική. Είναι το مَفْعول بِهِ του مَصْدَر, οπότε φάτχα. Αν δεν σας αρέσει η αιτιατική, γράψτε اِنْتِظارُ الطّالِبِ لِلْأُسْتاذِ.
• قِراءَةٌ الْكِتابِ -> قِراءَةُ الْكِتابِ — ένα مُضاف δεν φέρει ποτέ τανβίν. Τη στιγμή που ακολουθεί γενική, το ـٌ φεύγει.
• الْقِراءَةُ الْكِتابِ -> قِراءَةُ الْكِتابِ — και ένα مُضاف δεν φέρει ούτε ال. Η οριστικότητα έρχεται από τον δεύτερο όρο. (Η μία εξαίρεση είναι η إِضافَة لَفْظِيَّة της μετοχής του κανόνα 8: το الْكاتِبُ الدَّرْسِ είναι σωστό, γιατί εκείνη η إِضافَة είναι μόνο φραστική.)
• بَعْدَ سَماعِ النّاسُ الْخَبَرَ -> بَعْدَ سَماعِ النّاسِ الْخَبَرَ — αυτός που ενεργεί ενός مَصْدَر δεν είναι مَرْفوع. Είναι مَجْرور στον τύπο, όσο δυνατά κι αν λέει το αυτί σας «υποκείμενο».
• عِنْدَ تَوْقيعُ الاتِّفاقِ -> عِنْدَ تَوْقيعِ الاتِّفاقِ — τα عِنْدَ και بَعْدَ είναι ظُروف, και αυτό που τα ακολουθεί είναι مُضاف إِلَيْهِ, οπότε το ίδιο το مَصْدَر είναι γενική πριν συνταχθεί με οτιδήποτε.
• أَنا كاتِبُ الرِّسالَةَ -> أَنا كاتِبُ الرِّسالَةِ — δεν μπορείτε να ανακατέψετε τις δύο κατασκευές. Ή η μετοχή είναι مُضاف και το όνομα γενική (كاتِبُ الرِّسالَةِ), ή η μετοχή κρατάει το τανβίν της και το όνομα είναι αιτιατική (كاتِبٌ الرِّسالَةَ).
• هُوَ كاتِبٌ الرِّسالَةَ أَمْسِ -> هُوَ الَّذي كَتَبَ الرِّسالَةَ أَمْسِ — γυμνή μετοχή δεν μπορεί να συνταχθεί με παρελθοντική σημασία. Χρησιμοποιήστε ρήμα, ή χρησιμοποιήστε το άρθρο: هُوَ الْكاتِبُ الرِّسالَةَ أَمْسِ.
• كاتِبٌ الطّالِبُ الدَّرْسَ -> الطّالِبُ كاتِبٌ الدَّرْسَ — μια αόριστη μετοχή χρειάζεται κάτι μπροστά της να ακουμπήσει. Ως خَبَر ενός προταγμένου مُبْتَدَأ είναι μια χαρά· το να ανοίγετε πρόταση μ’ αυτήν δεν είναι.
• مَحْمودٌ خُلُقَهُ -> مَحْمودٌ خُلُقُهُ — αυτό που προάγει ένα اسْمُ مَفْعول είναι نائِب فاعِل, και ο نائِب فاعِل είναι مَرْفوع. Το αντικείμενο σε αιτιατική ανήκει στην ενεργητική μετοχή.
• أَقادِمٌ أَخاكَ؟ -> أَقادِمٌ أَخوكَ؟ — το όνομα μετά τη μετοχή εδώ είναι ο فاعِل της, όχι το αντικείμενό της· και το أَخ είναι ένα από τα الأَسْماء الخَمْسَة, οπότε η ονομαστική φαίνεται ως و.

Συμβουλές

• Μετρήστε τα ονόματα μετά το مَصْدَر. Ένα όνομα, και είναι γενική — συνήθως είναι το αντικείμενο. Δύο ονόματα, και το πρώτο (γενική) είναι αυτός που ενεργεί, το δεύτερο (αιτιατική) είναι το αντικείμενο. Αυτή η μία ερώτηση λύνει τις περισσότερες προτάσεις εφημερίδων.
• Μεταφράστε κάθε τέτοια φράση σε μια ελληνική πρόταση πριν προχωρήσετε: το اِسْتِقْبالُ الرَّئيسِ الْوَفْدَ γίνεται «ο πρόεδρος υποδέχτηκε την αντιπροσωπεία». Αν δεν μπορείτε να βγάλετε πρόταση, δεν την έχετε αναλύσει.
• Χτίστε τη φράση από αληθινή πρόταση, ποτέ από το τίποτα: γράψτε πρώτα τη ρηματική πρόταση, μετά υποβιβάστε το ρήμα στο مَصْدَر του, ρίξτε το υποκείμενο στην إِضافَة, και αφήστε το αντικείμενο ήσυχο.
• Για τα δικά σας γραπτά, προτιμήστε την εκδοχή με لِـ — مُراجَعَةُ الْوِزارَةِ لِلْأَرْقامِ. Είναι η καθιερωμένη σύγχρονη χρήση, είναι σαφής, και επιβιώνει σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια.
• Πείτε το ة φωναχτά ως t όποτε η λέξη είναι مُضاف. Το να ακούτε το قِراءَةُ الْكِتابِ με το t του είναι γρήγορη υπενθύμιση ότι η φράση δεν έχει τελειώσει.
• Με τις μετοχές, θεωρήστε το ال την ασφαλή οδό: με το άρθρο συντάσσονται σε οποιονδήποτε χρόνο και δεν χρειάζονται στήριγμα, οπότε τα περισσότερα απ’ όσα θέλετε να πείτε μπορούν να ειπωθούν με الْـ συν αιτιατική.
• Αγνοήστε εντελώς το مَصْدَر με τανβίν για παραγωγή. Αναγνωρίστε το σε παλαιότερο πεζό λόγο, μετά μετατρέψτε το νοερά σε إِضافَة και συνεχίστε.
• Οι εφημερίδες είναι η άσκηση αυτού του μαθήματος. Πάρτε έναν τίτλο την ημέρα, σημειώστε το مَصْدَر, σημειώστε αυτόν που ενεργεί, σημειώστε το αντικείμενο, και ξαναγράψτε τον ως πλήρη ρηματική πρόταση.