Με λίγα λόγια

Το μάθημα 56 έφτιαξε υποθετικούς που μπορούν ακόμα να βγουν αληθινοί. Αυτό φτιάχνει το άλλο είδος — την πόρτα που έχει ήδη κλείσει. Το لَوْ دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ λέει δύο πράγματα σε τρεις λέξεις: δεν διάβασες, και δεν πέρασες. Οι Άραβες γραμματικοί ονομάζουν το μόριο ακριβώς από αυτή τη διπλή άρνηση — το لَوْ είναι حَرْفُ امْتِناعٍ لِامْتِناعٍ, «μόριο μη πραγματοποίησης λόγω μη πραγματοποίησης». Τα αγγλικά — και τα ελληνικά — χρειάζονται ολόκληρο επιπλέον σύστημα χρόνων γι’ αυτό («if you had … you would have …», «αν είχες … θα είχες …»)· τα Αραβικά χρειάζονται ένα μόριο και τους παρελθοντικούς τύπους που έχετε από το μάθημα 18.

Υπάρχουν δύο μόρια και μοιράζονται τη δουλειά ανάλογα με το τι τα ακολουθεί: το لَوْ θέλει ρήμα πίσω του, το لَوْلا θέλει όνομα. Το لَوْلا الماءُ لَهَلَكَ النّاسُ — «αν δεν υπήρχε το νερό, οι άνθρωποι θα χάνονταν» — είναι το κατοπτρικό: το ονομασμένο πράγμα υπάρχει, και γι’ αυτό το άλλο δεν συνέβη (امْتِناعٌ لِوُجودٍ). Και οι δύο αποδόσεις ανοίγουν με ένα γράμμα, το لام που συναντήσατε ήδη μέσα στο لَقَدْ. Κανένας καινούργιος ρηματικός τύπος δεν εμφανίζεται πουθενά σε αυτό το μάθημα.

Ο κανόνας

1. Το πλαίσιο لَوْ: παρελθοντικός τύπος, παρελθοντικός τύπος, και ένα لام στη μέση. Ο σκελετός είναι لَوْ + ماضٍ … لَـ + ماضٍ:

لَوْ دَرَسْتَ لَـنَجَحْتَ. / لَوْ حَضَرَ المُديرُ لَـبَدَأَ الاجْتِماعُ.

Το لَوْ δεν είναι μόριο που διέπει: δεν προκαλεί جَزْم ούτε نَصْب, οπότε τίποτα στην πρόταση δεν αλλάζει σχήμα εξαιτίας του. Αυτό που κάνει αντί γι’ αυτό είναι να σταθεροποιεί τη σημασία — ό,τι είναι μέσα στο πεδίο του παρουσιάζεται ως μη γενόμενο.

2. Το لامُ الجَوابِ είναι ένα γράμμα και δεν είναι στολίδι. Το μισό της απόδοσης ανοίγει με لَـ γραμμένο κολλημένο στην επόμενη λέξη: لَنَجَحْتَ، لَزُرْتُكَ، لَاتَّصَلْتُ بِكَ. Είναι το ίδιο εμφατικό لام που κάθεται μέσα στο لَقَدْ (μάθημα 45), και εδώ κάνει δεύτερη δουλειά: λέει στον αναγνώστη πού τελειώνει η υπόθεση και πού αρχίζει η απόδοση, σε μια γλώσσα που δεν έχει κανόνα κόμματος. Αυστηρά είναι προαιρετικό — μια καταφατική απόδοση μπορεί να σταθεί χωρίς αυτό, στα κλασικά και στα σύγχρονα κείμενα — αλλά το να το γράφετε είναι η κανονική πρακτική, και αυτό το μάθημα το κάνει πάντα. Αν το ρήμα της απόδοσης αρχίζει με هَمْزة الوَصْل το لام απλώς κολλάει και το άλιφ σωπαίνει: لَـ + اِتَّصَلْتُ → لَاتَّصَلْتُ، لَـ + اِنْتَهى → لَانْتَهى.

3. Άρνηση: ما + ماضٍ στην απόδοση, لَمْ στην υπόθεση.

• Η απόδοση αρνείται κανονικά με ما + παρελθοντικό ρήμα: لَوْ دَرَسْتَ ما رَسَبْتَ, «αν είχες διαβάσει δεν θα είχες κοπεί». Το لام κλασικά πέφτει μπροστά από το ما· ο σύγχρονος πεζός λόγος γράφει πολύ συχνά لَما (لَوْ دَرَسْتَ لَما رَسَبْتَ), και αυτό δεν είναι λάθος — και τα δύο ισχύουν. Μια δεύτερη αρνητική απόδοση είναι επίσης σωστά Αραβικά και θα την συναντήσετε σε παλαιότερο και σε επίσημο πεζό λόγο: لَمْ + مُضارِع مَجْزوم, που μετά το لَوْ διαβάζεται ως παρελθοντικός — لَوْ دَرَسْتَ لَمْ تَرْسُبْ. Εκείνη δεν παίρνει ποτέ το لام. Παράγετε την εκδοχή με ما· αναγνωρίζετε αυτή με لَمْ.
• Η υπόθεση αρνείται με لَمْ + مُضارِع مَجْزوم, ακριβώς όπως στο μάθημα 37: لَوْ لَمْ تَدْرُسْ لَرَسَبْتَ, «αν δεν είχες διαβάσει θα είχες κοπεί». Το لَمْ κουβαλάει την αποκομμένη έγκλιση μόνο του· το لَوْ ακόμα δεν διέπει τίποτα.

4. Ο παρελθοντικός τύπος δεν κουβαλάει δικό του παρελθοντικό χρόνο. Αυτή είναι η πρόταση να ξαναδιαβάσετε. Μετά το لَوْ, το الماضي σημαδεύει το μη πραγματικό, όχι τον χρόνο· ο χρόνος έρχεται από το كانَ (μαθήματα 32, 43) και το قَدْ (μάθημα 45).

• Το σκέτο لَوْ + ماضٍ είναι ουδέτερο και παίρνει τον χρόνο από τα συμφραζόμενα. Το لَوْ دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ διαβάζεται ως κλειστό παρελθόν από προεπιλογή.
• Μη πραγματικό τώρα: كانَ + مُضارِع μέσα στην υπόθεση. لَوْ كُنْتُ أَعْرِفُ لَأَخْبَرْتُكَ — «αν ήξερα, θα σου το ’λεγα», και σας λέω ότι δεν ξέρω, αυτή τη στιγμή. Το ίδιο لَوْ كانَ عِنْدي وَقْتٌ لَزُرْتُكَ غَدًا.
• Μη πραγματικό τότε: كانَ قَدْ + ماضٍ, το σύνθετο παρελθοντικό πλαίσιο του μαθήματος 45, στη μία πλευρά ή και στις δύο. لَوْ كُنْتُ قَدْ دَرَسْتُ لَـكُنْتُ نَجَحْتُ — «αν είχα διαβάσει, θα είχα περάσει», και η εξέταση έχει τελειώσει.

Και τα δύο μισά κρατούν πλήρη συμφωνία προσώπου, γιατί το كانَ είναι πραγματικό ρήμα με πραγματικό υποκείμενο: كُنْتُ، كُنْتَ، كانوا. Δεν υπάρχει *لَوْ كانَ دَرَسوا.

5. Ένα όνομα μετά το لَوْ χρειάζεται γέφυρα. Επειδή το لَوْ θέλει ρήμα, δεν μπορείτε να γράψετε *لَوْ الطَّقْسُ جَميلٌ. Δύο επισκευές, και οι δύο ήδη στα χέρια σας:

• كانَ, που προμηθεύει το ρήμα και βάζει το κατηγόρημα σε αιτιατική: لَوْ كانَ الطَّقْسُ جَميلًا لَخَرَجْنا إِلى الحَديقَةِ.
• لَوْ أَنَّ, που προμηθεύει أَنَّ από το μάθημα 44 — οπότε το όνομα πάει مَنْصوب και το κατηγόρημά του μένει مَرْفوع: لَوْ أَنَّ الطَّقْسَ جَميلٌ لَخَرَجْنا. Με αντωνυμία αυτή είναι η συνηθισμένη συνημμένη σειρά: لَوْ أَنَّكَ دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ، لَوْ أَنَّني كُنْتُ أَعْرِفُ.

Το لَوْ أَنَّ είναι πολύ συχνό στη γραφή και λίγο πιο επίσημο από το σκέτο لَوْ + ρήμα. Το لام της απόδοσης δεν επηρεάζεται από καμία επισκευή.

6. وَلَوْ και حَتّى لَوْ = «ακόμα κι αν». Κρεμάστε το لَوْ στην πλάτη μιας τελειωμένης κύριας πρότασης και παύει να είναι υπόθεση και γίνεται παραχώρηση: سَأُساعِدُكَ وَلَوْ كُنْتُ مَشْغولًا، اِقْرَأْ كُلَّ يَوْمٍ وَلَوْ صَفْحَةً واحِدَةً. Επειδή η κύρια πρόταση έχει ήδη ειπωθεί, δεν υπάρχει لام πουθενά — το لام ανήκει σε απόδοση, και εδώ η απόδοση ήρθε πρώτη. Το حَتّى لَوْ είναι το ίδιο πράγμα με περισσότερη δύναμη. Κρατήστε το χωριστά από το وَإِنْ (μάθημα 56), που παραχωρεί κάτι που ο ομιλητής αντιμετωπίζει ως πραγματικά δυνατό· το وَلَوْ σπρώχνει στην ακραία περίπτωση.

7. Το لَوْ سَمَحْتَ είναι παγωμένο. Το «αν επιτρέπεις» έπαψε προ πολλού να είναι υπόθεση και είναι τώρα απλώς «παρακαλώ, με συγχωρείς». Δεν έχει πρόταση απόδοσης και δεν παίρνει لام: لَوْ سَمَحْتَ، أَيْنَ مَحَطَّةُ القِطارِ؟ Το ένα ζωντανό μέρος είναι η συμφωνία με το πρόσωπο που απευθύνεστε — لَوْ سَمَحْتَ، لَوْ سَمَحْتِ، لَوْ سَمَحْتُمْ. Απομνημονεύστε το ως χωριστή λέξη δίπλα στο مِنْ فَضْلِكَ (μάθημα 36), όχι ως γραμματική.

8. لَوْلا: το όνομα μετά από αυτό είναι η παγίδα. Το لَوْلا αρνείται την απόδοσή του επειδή κάτι υπάρχει. Αυτό που το ακολουθεί είναι όνομα, και εκείνο το όνομα είναι مُبْتَدَأ مَرْفوع — το υποκείμενο ονοματικής πρότασης (μάθημα 2), όχι αντικείμενο πρόθεσης:

لَوْلا الماءُ لَهَلَكَ النّاسُ. / لَوْلا مُساعَدَتُكَ لَما نَجَحْتُ.

Τα الماءُ και مُساعَدَتُكَ κουβαλούν ντάμμα. Το لَوْلا δεν διέπει γενική — το όνομα πίσω του είναι υποκείμενο, όχι συμπλήρωμα ενός حَرْف جَرّ — και το *لَوْلا مُساعَدَتِكَ με κάσρα είναι το συχνότερο μοναδικό λάθος αυτού του μαθήματος.

9. Το μισό που λείπει από εκείνη την ονοματική πρόταση. Αν το الماءُ είναι مُبْتَدَأ, πού είναι το خَبَر του; Είναι مَحْذوفٌ وُجوبًا — υποχρεωτικά διαγραμμένο. Η εννοούμενη λέξη είναι مَوْجودٌ («υπάρχει»), και τα Αραβικά αρνούνται να σας αφήσουν να την πείτε: لَوْلا الماءُ, ποτέ *لَوْلا الماءُ مَوْجودٌ. Αυτό δεν είναι άδεια συντόμευσης· είναι κανόνας. Οπότε όλο το πρώτο μισό μιας πρότασης لَوْلا είναι ένα σκέτο ονοματικό σύνολο, και η απόδοση ακολουθεί αμέσως με لَـ, ما ή لَمْ.

10. Το لَوْلا με αντωνυμία, και το لَوْلا أَنَّ. Όταν το υπάρχον πράγμα είναι αντωνυμία, κολλάει απευθείας: لَوْلاهُ، لَوْلاكَ، لَوْلاها، لَوْلايَ. Σημειώστε ότι τα σχήματα είναι αυτά που ξέρετε από προθέσεις και αντικείμενα (ـهُ، ـكَ) παρόλο που η θέση είναι θέση υποκειμένου — είναι παλιά ανωμαλία, και το لَوْلاكَ ما نَجَحْتُ είναι αυτό που γράφει ο κόσμος. Η κανονική εναλλακτική لَوْلا أَنْتَ, με την ανεξάρτητη αντωνυμία, είναι σωστή κι αυτή και κάποιοι γραμματικοί την προτιμούν· είναι απλώς πολύ πιο σπάνια. Όταν το υπάρχον πράγμα είναι ολόκληρη πρόταση μάλλον παρά όνομα, χρησιμοποιήστε لَوْلا أَنَّ + مَنْصوب: لَوْلا أَنَّ الطَّريقَ كانَ مُزْدَحِمًا لَوَصَلْنا مُبَكِّرينَ.

11. لَوْ لَمْ ≈ لَوْلا + مَصْدَر. Αυτά τα δύο λένε το ίδιο πράγμα, και το να εναλλάσσεστε ανάμεσά τους είναι ο γρηγορότερος τρόπος να ακούγεστε ιδιωματικά: لَوْ لَمْ تُساعِدْني لَما نَجَحْتُ = لَوْلا مُساعَدَتُكَ لَما نَجَحْتُ. Το μασντάρ (μάθημα 54) απορροφά το ρήμα και το υποκείμενό του, και όλη η πρόταση καταρρέει σε δύο λέξεις. Η εκδοχή με لَوْلا είναι συχνή στον δημοσιογραφικό πεζό λόγο.

12. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Τρεις χρήσεις είναι μόνο αναγνώριση. Μετά τα وَدَّ και تَمَنّى, το لَوْ δεν είναι καθόλου υποθετικό αλλά ένα «να» (وَدِدْتُ لَوْ تَبْقى مَعَنا). Το كَما لَوْ, «σαν να», είναι συνδετικό κειμένου και ανήκει στο μάθημα 66 με το كَأَنَّ. Και το لَوْلا έχει μια παλαιότερη δεύτερη ζωή που σημαίνει «γιατί δεν …», την οποία θα συναντήσετε στο ύφος του μαθήματος 70 — μην την παράγετε. Η σύνδεση ολόκληρων παραγράφων με το في المُقابِل، غَيْرَ أَنَّ και τα όμοιά του είναι το μάθημα 66.

Τύποι και δομές

Κάθε πλαίσιο του μαθήματος, σε έναν πίνακα

Από πού έρχεται ο χρόνος

Το μόριο δεν μετακινείται ποτέ στον χρόνο· το κάνουν τα كانَ και قَدْ.

Το كانَ στα πρόσωπα, και στα δύο μη πραγματικά πλαίσια

Το كانَ είναι أَجْوَف (ρίζα ك-و-ن), οπότε το μεσαίο و εξαφανίζεται όπου το τελευταίο ριζικό σύμφωνο παίρνει σουκούν — كُنْتُ, όχι *كانْتُ, ενώ το هِيَ كانَتْ το κρατάει γιατί εκεί το ن κουβαλάει φάτχα. Εκείνη η κατάρρευση ήταν το μάθημα 50· εδώ είναι ο άξονας όλης της δομής.

Ο δυϊκός και ο θηλυκός πληθυντικός αφήνονται έξω· ακολουθούν το كانَ ακριβώς όπως στο μάθημα 43.

Το لَوْلا με συνημμένη αντωνυμία

Απέναντι στο μάθημα 56: η τριπλή αντίθεση

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• لَوْ تَدْرُسُ لَتَنْجَحُ -> لَوْ دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ — και τα δύο μισά μιας πρότασης لَوْ παίρνουν παρελθοντικό τύπο. Ένα مُضارِع μετά το لَوْ είναι το συχνότερο μοναδικό λάθος εδώ, και είναι αυτό που κάνει έναν μη πραγματικό να διαβάζεται ως ανοιχτός υποθετικός.
• لَوْ دَرَسْتَ نَجَحْتَ -> لَوْ دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ — λείπει το لامُ الجَوابِ. Δεν είναι αυστηρά υποχρεωτικό, αλλά χωρίς αυτό ο αναγνώστης δεν έχει τίποτα που να σημαδεύει πού αρχίζει η απόδοση, και η πρόταση μοιάζει με πρόταση إِذا με λάθος μόριο.
• لَوْ دَرَسْتَ لَنْ تَرْسُبَ -> لَوْ دَرَسْتَ ما رَسَبْتَ — το لَنْ αρνείται τον μέλλοντα και δεν έχει θέση σε μη πραγματικό. Η απόδοση του لَوْ παίρνει ما + ماضٍ (ή لَما), αλλιώς لَمْ + مُضارِع مَجْزوم, που δεν κουβαλάει لام.
• لَوْ الطَّقْسُ جَميلٌ لَخَرَجْنا -> لَوْ كانَ الطَّقْسُ جَميلًا لَخَرَجْنا — το لَوْ χρειάζεται ρήμα πίσω του. Είτε φέρτε το كانَ, με το κατηγόρημά του σε αιτιατική, είτε γράψτε لَوْ أَنَّ.
• لَوْ أَنَّ الوَقْتُ كافٍ -> لَوْ أَنَّ الوَقْتَ كافٍ — το أَنَّ είναι أَنَّ, όπου κι αν στέκεται: το όνομά του πάει مَنْصوب και το κατηγόρημά του μένει مَرْفوع (μάθημα 44).
• لَوْلا مُساعَدَتِكَ لَما نَجَحْتُ -> لَوْلا مُساعَدَتُكَ لَما نَجَحْتُ — το لَوْلا δεν είναι πρόθεση. Το όνομα μετά από αυτό είναι مُبْتَدَأ και κουβαλάει ντάμμα.
• لَوْلا الماءُ مَوْجودٌ لَهَلَكَ النّاسُ -> لَوْلا الماءُ لَهَلَكَ النّاسُ — το خَبَر εκείνου του مُبْتَدَأ διαγράφεται υποχρεωτικά. Το να το προμηθεύσετε δεν είναι έξτρα σαφήνεια, είναι αντιγραμματικό.
• لَوْلا ساعَدْتَني ما نَجَحْتُ -> لَوْلا مُساعَدَتُكَ ما نَجَحْتُ — το لَوْلا الشَّرْطِيَّة θέλει όνομα. Βάλτε παρελθοντικό ρήμα κατευθείαν πίσω του και έχετε γράψει το παλιό επιτιμητικό لَوْلا, «γιατί δεν …;», που είναι διαφορετική κατασκευή (κανόνας 12).
• لَوْ تَرْغَبُ فَاتَّصِلْ بي -> إِذا رَغِبْتَ فَاتَّصِلْ بي — αυτή είναι πραγματική, ανοιχτή πρόσκληση, οπότε ανήκει στο إِذا (μάθημα 56). Το لَوْ θα σήμαινε βεβαιότητα ότι το άτομο δεν θέλει.
• إِذا دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ -> إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ — το لام της απόδοσης ανήκει μόνο στα لَوْ και لَوْلا. Μετά τα إِذا και إِنْ ο σύνδετης, όταν χρειάζεται καθόλου, είναι το فَـ.

Συμβουλές

• Ένα κόλπο καλύπτει όλο το μάθημα: το لَوْ παίρνει ρήμα, το لَوْلا παίρνει όνομα. Όλα τα άλλα — το لام, το ما, το διαγραμμένο خَبَر — κρέμονται από αυτό το σχίσμα.
• Πριν τελειώσετε οποιαδήποτε πρόταση لَوْ ή لَوْلا, κοιτάξτε την πρώτη λέξη της απόδοσης. Πρέπει να είναι لَـ, ما, لَما ή لَمْ. Αν δεν είναι καμία από αυτές, κάτι λείπει.
• Για να μετακινήσετε έναν μη πραγματικό στον χρόνο, μην αγγίζετε το μόριο — εισάγετε كانَ. كُنْتُ + مُضارِع για «τώρα», كُنْتُ قَدْ + ماضٍ για «τότε». Αυτή η μία συνήθεια αφαιρεί το περισσότερο από την αμφισημία για την οποία παραπονιούνται οι μαθητές.
• Εξασκήστε το ζεύγος لَوْ لَمْ تُساعِدْني / لَوْلا مُساعَدَتُكَ δίπλα δίπλα. Το να μπορείτε να μετατρέπετε μια αρνητική πρόταση لَوْ σε φράση لَوْلا + مَصْدَر αξίζει περισσότερο από οποιονδήποτε πίνακα εδώ.
• Κρατήστε το لَوْ سَمَحْتَ στη λίστα λεξιλογίου σας, όχι στη λίστα γραμματικής. Είναι παγωμένος τύπος ευγένειας και το μόνο που κλίνετε σ’ αυτόν είναι ο αποδέκτης.
• Μην ψάχνετε υποθετική έγκλιση. Τα Αραβικά δεν έχουν: το μη πραγματικό το κουβαλάει το μόριο, και το ρήμα κρατάει σχήμα που ξέρετε από το A1.
• Το لَوْلا είναι αγαπημένο άνοιγμα για στήλες γνώμης και λόγους ευχαριστίας. Διαβάστε μερικά με το μάτι στην πτωτική κατάληξη του ονόματος αμέσως μετά από αυτό — εκείνη η κατάληξη είναι όλη η γραμματική.
• Αγνοήστε προς το παρόν το لَوْ που ακολουθεί τα وَدَّ και تَمَنّى, και το παλιό προτρεπτικό لَوْلا. Αναγνωρίζετέ τα αν τα συναντήσετε· κανένα δεν ανήκει στη δική σας γραφή σε αυτό το επίπεδο.