Με λίγα λόγια

Τα αγγλικά εκφράζουν τον θαυμασμό αναδιατάσσοντας την πρόταση: «how beautiful the sky is!», «what a day that was!». Το ίδιο κάνουν και τα ελληνικά («τι όμορφος που είναι ο ουρανός!»). Τα Αραβικά τον κάνουν με δύο σταθερούς τύπους, και το εντυπωσιακό σ’ αυτούς είναι ότι και οι δύο είναι قِياسِيّ — κανονικοί. Δεν μαθαίνετε κατάλογο επιφωνημάτων· παίρνετε μια ρίζα, την χύνετε στο ما أَفْعَلَهُ ή στο أَفْعِلْ بِهِ, και το επιφώνημα υπάρχει. Τα ما أَجْمَلَ السَّماءَ! και أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! σημαίνουν και τα δύο «τι όμορφος που είναι ο ουρανός», και και τα δύο χτίστηκαν επί τόπου από το جَمُلَ.

Ο λόγος που αυτό το μάθημα κάθεται στο B2 και όχι στο A2 είναι ότι το πρώτο σχήμα είναι αόρατο χωρίς τα φωνηεντικά σημάδια. Το ما أجمل السماء είναι τρεις λέξεις που μπορούν να είναι επιφώνημα, ερώτηση ή σκέτη άρνηση, ανάλογα εξ ολοκλήρου με τις φάτχες και τις ντάμμες που δεν βλέπετε. Αυτή είναι η καθαρότερη περίπτωση σε όλη τη σειρά όπου το التَّشْكيل κουβαλάει τη σημασία μόνο του, οπότε διαβάστε κάθε φωνήεν εδώ ως πληροφορία, όχι στολίδι.

Ο κανόνας

1. Σχήμα ένα: ما + أَفْعَلَ + όνομα σε αιτιατική. Ο πυρήνας του τύπου είναι ما أَفْعَلَهُ. Πάρτε μια τριριζική ρίζα, χύστε την στο σχήμα أَفْعَلَ (τύπος παρελθοντικού), και βάλτε αμέσως μετά το πράγμα που θαυμάζετε στην αιτιατική:

• ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — τι όμορφος που είναι ο ουρανός.
• ما أَسْرَعَ الوَقْتَ! — τι γρήγορα που περνάει ο χρόνος.
• ما أَطْيَبَ الطَّعامَ! — τι καλό που είναι το φαγητό.
• ما أَشَدَّ الحَرَّ! — τι έντονη που είναι η ζέστη.

Δύο φάτχες κουβαλούν όλη την κατασκευή: μία στο τελευταίο ριζικό σύμφωνο του ρήματος, μία στο τέλος του ονόματος. Χάστε οποιαδήποτε και έχετε γράψει κάτι άλλο.

2. Γιατί το όνομα είναι αιτιατική. Μια συμπαγής ανάλυση, γιατί εξηγεί την κατάληξη αντί απλώς να την ισχυρίζεται. Εδώ το ما δεν είναι η λέξη ερώτησης και δεν είναι ο αρνητής: είναι αόριστο όνομα που σημαίνει περίπου «κάτι μεγάλο», και είναι το مُبْتَدَأ. Το أَجْمَلَ είναι γνήσιο παρελθοντικό ρήμα του οποίου το υποκείμενο είναι κρυμμένη αντωνυμία που αναφέρεται πίσω στο ما. Το السَّماءَ είναι επομένως το مَفْعولٌ بِهِ του, και η μικρή ρηματική πρόταση είναι το خَبَر. Κυριολεκτικά: «κάτι έκανε τον ουρανό όμορφο» — εξού η αιτιατική, και εξού το σχήμα παρελθοντικού για σημασία ενεστώτα.

3. Το ρήμα είναι παγωμένο. Το أَجْمَلَ σε αυτό το σχήμα δεν συμφωνεί ποτέ με τίποτα και δεν αλλάζει ποτέ χρόνο. Μένει τρίτο πρόσωπο ενικού αρσενικού παρελθοντικού ό,τι κι αν ακολουθεί: ما أَجْمَلَ السَّماواتِ!، ما أَكْرَمَ المُعَلِّماتِ!، ما أَذْكاهُنَّ! Ποτέ ما أَجْمَلَتْ, ποτέ ما أَجْمَلوا. Τα δύο ρήματα επιφωνήματος είναι جامِدان — άκλιτα — στην αραβική γραμματική, και αυτό είναι ένα από αυτά.

4. Αντωνυμικό αντικείμενο κολλάει απευθείας. Όταν το θαυμαζόμενο πράγμα είναι ήδη γνωστό, γίνεται συνημμένη αντωνυμία αιτιατικής (μάθημα 29): ما أَجْمَلَها!، ما أَرْوَعَهُ!، ما أَصْعَبَهُمْ! Η αντωνυμία πρέπει να είναι ο συνημμένος τύπος αντικειμένου· ελεύθερη αντωνυμία μετά το ρήμα δεν είναι Αραβικά.

5. Το όνομα πρέπει να είναι οριστικό ή καθαρά προσδιορισμένο. Το المُتَعَجَّبُ مِنْهُ — το πράγμα που θαυμάζετε — είναι κανονικά οριστικό (ما أَجْمَلَ السَّماءَ!) ή αόριστο που κουβαλάει τη δική του περιγραφή (ما أَجْمَلَ سَماءً صافِيَةً!). Ένα σκέτο αόριστο μόνο του — ما أَجْمَلَ سَماءً! — δεν έχει τίποτα να σας εκπλήξει και δεν δουλεύει. Ένα مُضاف μετράει ως προσδιορισμένο: ما أَجْمَلَ سَماءَ الصَّحْراءِ!

6. Σχήμα δύο: أَفْعِلْ بِـ. Η ίδια ρίζα σε άλλο καλούπι: أَفْعِلْ بِهِ. Μοιάζει με προστακτική και διαβάζεται σαν μία, αλλά δεν είναι προσταγή — οι γραμματικοί το αποκαλούν παρελθοντικό ρήμα που βγήκε στο σχήμα προστακτικής, και η σημασία του είναι ακριβώς αυτή του σχήματος ένα.

• أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! — τι όμορφος που είναι ο ουρανός.
• أَكْرِمْ بِهِ رَجُلًا! — τι εξαίρετος άντρας είναι!
• أَعْظِمْ بِالصَّبْرِ! — τι μεγάλη που είναι η υπομονή.

7. Στο σχήμα δύο το بـ είναι πλεονάζον και ο τύπος δεν κλίνεται ποτέ. Το όνομα μετά το بـ είναι مَجْرور στη γραφή αλλά είναι το λογικό υποκείμενο· το بـ είναι حَرْفُ جَرٍّ زائِد, προστεμένο για το σχήμα του τύπου και χωρίς μετάφραση. Επειδή το ρήμα φοράει μόνο στολή προστακτικής, δεν παίρνει καθόλου καταλήξεις προστακτικής: γράφετε أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! σε γυναίκα, σε πλήθος, σε οποιονδήποτε — ποτέ أَجْمِلي بِالسَّماءِ, ποτέ أَجْمِلوا. Αυτό που ποικίλλει είναι η αντωνυμία μετά το بـ, αφού αυτή είναι πραγματικό αντικείμενο πραγματικής πρόθεσης: أَكْرِمْ بِهِ!، أَكْرِمْ بِها!، أَكْرِمْ بِهِمْ! Μια αόριστη αιτιατική μπορεί να ακολουθήσει ως تَمْييز, ονομάζοντας για τι είναι ο θαυμασμός: أَكْرِمْ بِهِ رَجُلًا!، أَعْظِمْ بِها فِكْرَةً!

8. Η ναυαρχίδα της αντίθεσης: τρεις αναγνώσεις των ίδιων γραμμάτων. Χωρίς φωνηεντικά σημάδια, το ما أكرم الرجل είναι αμφίσημο με τρεις τρόπους. Με φωνηεντικά σημάδια, δεν είναι αμφίσημο καθόλου:

• ما أَكْرَمَ الرَّجُلَ! — επιφώνημα. Ρήμα + αντικείμενο σε αιτιατική, κλειστό με «!».
• ما أَكْرَمُ الرَّجُلِ؟ — ερώτηση. Το ما είναι το ερωτηματικό, το أَكْرَمُ είναι το ελατίβ του μαθήματος 28 ως κατηγόρημα ονομαστικής, και το الرَّجُلِ είναι γενική ως δεύτερος όρος μιας إِضافَة: «ποιο είναι το πιο γενναιόδωρο πράγμα στον άντρα;»
• ما أَكْرَمَ الرَّجُلُ ضَيْفَهُ. — άρνηση. Το ما είναι ο παρελθοντικός αρνητής του μαθήματος 37, το أَكْرَمَ είναι IV μορφή «τίμησε», το الرَّجُلُ είναι το υποκείμενό του σε ονομαστική: «ο άντρας δεν τίμησε τον φιλοξενούμενό του».

Ίδια σύμφωνα· η κατάληξη στο όνομα και το σημάδι στο τέλος της πρότασης κάνουν όλη τη δουλειά. Μια πρακτική σημείωση γι’ αυτό το σημάδι: τα Αραβικά δεν έχουν χωριστό θαυμαστικό. Ο χαρακτήρας είναι το συνηθισμένο ASCII «!» που χρησιμοποιούν τα αγγλικά, καθισμένος στο αριστερό άκρο της γραμμής. Επειδή οι αραβικές ερωτήσεις έχουν το δικό τους «؟», το ζεύγος «!» vs «؟» είναι πραγματικό οπτικό σήμα στο τυπωμένο κείμενο, και συχνά το μόνο που σας δίνει ένα κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια.

9. Οι έξι όροι. Δεν μπορεί κάθε ρήμα να μπει σε αυτά τα σχήματα. Ο κατάλογος είναι ακριβώς αυτός που διέπει το ελατίβ στο μάθημα 28, που είναι ο φθηνότερος τρόπος να τον θυμάστε: αν μια ρίζα δεν μπορεί να φτιάξει أَفْعَل ως συγκριτικό, δεν μπορεί να φτιάξει ούτε επιφώνημα. Το ρήμα πρέπει να είναι

1. ثُلاثِيّ — τρία ριζικά σύμφωνα, οπότε οι μορφές II–X αποκλείονται (μαθήματα 46–48)·
2. تامّ — πλήρες ρήμα, οπότε τα كانَ وأَخَواتُها (μάθημα 43) αποκλείονται·
3. مُتَصَرِّف — πρέπει να κλίνεται, οπότε τα άκλιτα ρήματα لَيْسَ، عَسى، نِعْمَ، بِئْسَ αποκλείονται·
4. مَبْنِيٌّ لِلْمَعْلوم — ενεργητικό, οπότε ένα παθητικό (μάθημα 52) αποκλείεται·
5. مُثْبَت — καταφατικό, οπότε ένα αρνημένο ρήμα αποκλείεται·
6. قابِلٌ لِلتَّفاوُت — βαθμωτό, οπότε τα ماتَ، فَنِيَ، غَرِقَ, που δεν δέχονται περισσότερο και λιγότερο, αποκλείονται.

10. Και ένας ακόμα αποκλεισμός: τα επίθετα أَفْعَل. Αν το ίδιο το επίθετο του ρήματος έχει ήδη το σχήμα أَفْعَل — τα χρώματα και τα σωματικά ελαττώματα — η θέση είναι πιασμένη και το σχήμα μπλοκάρεται: حَمِرَ / أَحْمَر، خَضِرَ / أَخْضَر، عَرِجَ / أَعْرَج، عَمِيَ / أَعْمى. Οπότε το ما أَحْمَرَ الوَرْدَ! δεν είναι εντατικοποιημένο κόκκινο τριαντάφυλλο· είναι σπασμένη πρόταση.

11. Όταν ένας όρος αποτυγχάνει, χρησιμοποιήστε βοηθητικό ρήμα συν مَصْدَر. Η επισκευή είναι μηχανική και εξαιρετικά συχνή στον πραγματικό πεζό λόγο. Βάλτε ένα κατάλληλο ثُلاثِيّ ρήμα στο σχήμα — ما أَشَدَّ، ما أَكْثَرَ، ما أَعْظَمَ، ما أَجْمَلَ — και δώστε του το مَصْدَر (μάθημα 54) του μπλοκαρισμένου ρήματος ως αντικείμενο αιτιατικής. Το όνομα που σας νοιάζει πραγματικά ακολουθεί τότε ως مُضافٌ إِلَيْهِ ή συνημμένη αντωνυμία:

• ما أَشَدَّ حُمْرَةَ الوَرْدِ! — τι κόκκινα που είναι τα τριαντάφυλλα (χρώμα, μπλοκαρισμένο από τον κανόνα 10).
• ما أَكْثَرَ اسْتِخْدامَهُ! — πόσο πολύ χρησιμοποιείται (X μορφή, μπλοκαρισμένο από τον όρο 1).
• ما أَعْظَمَ انْتِشارَ الظّاهِرَةِ! — πόσο διαδεδομένο είναι το φαινόμενο.
• ما أَشَدَّ تَأَثُّرَهُ بِالخَبَرِ! — πόσο πολύ τον άγγιξε η είδηση.

Το σχήμα δύο παίρνει την ίδια επισκευή: أَشْدِدْ بِحُمْرَةِ الوَرْدِ! Για παθητικό ή αρνημένο ρήμα, το βοηθητικό παίρνει مَصْدَرٌ مُؤَوَّل αντί γι’ αυτό: ما أَعْظَمَ ما كُتِبَ!، ما أَقْبَحَ أَلّا يَعْتَذِرَ! Αυτό το مَصْدَرٌ مُؤَوَّل είναι επίσης ο συνηθισμένος τρόπος να θαυμάσετε μια ενέργεια μάλλον παρά ένα πράγμα: ما أَجْمَلَ أَنْ نَلْتَقِيَ بَعْدَ سِنينَ!

12. Οι سَماعِيّ τύποι που θα συναντήσετε πραγματικά στο τυπωμένο κείμενο. Δίπλα στα δύο κανονικά σχήματα υπάρχουν ακουστοί, μη αναλύσιμοι τύποι. Δύο αξίζει να τους έχετε:

• يا لَهُ مِنْ + αόριστη γενική — «τι …»: يا لَهُ مِنْ يَوْمٍ!، يا لَها مِنْ لَيْلَةٍ!، يا لَهُمْ مِنْ رِجالٍ! Η αντωνυμία στο لَـ συμφωνεί με το όνομα· το مِنْ είναι σταθερό στη σύγχρονη χρήση — η παλαιότερη παραλλαγή يا لَهُ رَجُلًا, με αιτιατική تَمْييز αντί γι’ αυτό, είναι σπάνια σήμερα.
• يا لَـ + γενική — «τι μεγάλο το …!»: يا لَجَمالِ السَّماءِ!، يا لَلْعَجَبِ!، يا لَرَوْعَةِ المَنْظَرِ! Σημειώστε τη φάτχα στο لام εδώ· μια σκέτη κλήση δεν κουβαλάει لام καθόλου.

Επίσης πλήρως τρέχοντα στη σύγχρονη γραφή: ما هٰذا الجَمالُ!، أَيُّ يَوْمٍ كانَ ذٰلِكَ! Αυτές είναι ονοματικές προτάσεις με θαυμαστικό, όχι ειδικό σχήμα, οπότε καμία έκπληξη πτώσης.

13. Δύο όρια. Το يا εδώ δεν είναι το μόριο κλητικής του μαθήματος 36 — το يا وَلَدُ! καλεί κάποιον, το يا لَهُ مِنْ وَلَدٍ! τον θαυμάζει. Και πόσο επίσημα ακούγονται όλα αυτά, και πού μια σύγχρονη εφημερίδα προτιμά σκέτο εντατικοποιητή αντί γι’ αυτά, ανήκει στα μαθήματα ύφους στο τέλος της σειράς.

Τύποι και δομές

Τα δύο σχήματα قِياسِيّ, κομμάτι κομμάτι:

Μία ρίζα και στα δύο καλούπια, ώστε να βλέπετε ότι είναι το ίδιο αντικείμενο δύο φορές:

Οι ελλιπείς και οι διπλασιασμένες ρίζες συμπεριφέρονται ακριβώς όπως προβλέπουν τα μαθήματα 49–51 — το σχήμα τις απορροφά:

Τα μπλοκαρισμένα ρήματα και οι επισκευές τους:

Οι εμπειρικοί τύποι, με την κατάληξη που απαιτεί ο καθένας:

Αφέθηκε έξω σκόπιμα: οι κλασικές άδειες που επιτρέπουν οι παλιοί γραμματικοί γύρω από αυτά τα σχήματα — να χωρίζεται το ρήμα από το όνομά του με ظَرْف, να επιφωνείται ένα επιφώνημα, και τύποι όπως το لِلَّهِ دَرُّهُ. Ανήκουν σε παλαιότερα κείμενα, όχι στα γραπτά λογοτεχνικά αραβικά.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• ما أَجْمَلُ السَّماءُ! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — και οι δύο καταλήξεις είναι λάθος μαζί. Το επιφώνημα είναι ρήμα συν το αντικείμενό του σε αιτιατική, οπότε είναι φάτχα στο ρήμα και φάτχα στο όνομα· οι ντάμμες το γυρίζουν σε μισοχτισμένη ερώτηση.
• ما أَجْمَلُ السَّماءِ! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — μια γενική μετά το أَجْمَلُ είναι η ανάγνωση ελατίβ του μαθήματος 28, «το πιο όμορφο μέρος του ουρανού», που χρειάζεται «؟» και όχι «!».
• ما أَحْمَرَ الوَرْدَ! -> ما أَشَدَّ حُمْرَةَ الوَرْدِ! — τα χρώματα και τα ελαττώματα έχουν ήδη το σχήμα أَفْعَل ως επίθετα, οπότε δεν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν και ως επιφώνημα. Περάστε από βοηθητικό ρήμα συν το مَصْدَر.
• ما أَسْتَخْدَمَهُ! -> ما أَكْثَرَ اسْتِخْدامَهُ! — το اِسْتَخْدَمَ είναι X μορφή, όχι ثُلاثِيّ. Το σχήμα χτίζεται μόνο πάνω σε σκέτα τριριζικά ρήματα, ποτέ κατευθείαν από VIII ή X μορφή.
• ما أَجْمَلَتِ السَّماءُ! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — το ρήμα σε αυτό το σχήμα είναι παγωμένο. Δεν παίρνει ποτέ θηλυκό ـتْ, δυϊκό ή πληθυντική κατάληξη, και το όνομα μετά από αυτό δεν είναι το υποκείμενό του.
• أَجْمِلي بِالسَّماءِ! -> أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! — το أَفْعِلْ μοιάζει μόνο με προστακτική. Δεν απευθύνεται σε κανέναν, οπότε δεν παίρνει καμία από τις καταλήξεις προσώπου ή γένους της προστακτικής.
• أَجْمِلِ السَّماءَ! -> أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! — αφήστε το بـ και έχετε γράψει γνήσια προσταγή, «κάνε τον ουρανό όμορφο». Η πλεονάζουσα πρόθεση είναι αυτό που σημαδεύει το σχήμα.
• ما أَجْمَلَ هِيَ! -> ما أَجْمَلَها! — το θαυμαζόμενο πράγμα είναι αντικείμενο, οπότε μια αντωνυμία πρέπει να είναι ο συνημμένος τύπος αιτιατικής του μαθήματος 29, όχι ελεύθερη αντωνυμία.
• ما أَجْمَلَ سَماءً! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! / ما أَجْمَلَ سَماءً صافِيَةً! — το όνομα πρέπει να είναι οριστικό ή να του δοθεί περιγραφή· ένα σκέτο αόριστο δεν δίνει στον θαυμασμό τίποτα να πιαστεί.
• يا لَهُ يَوْمٍ! -> يا لَهُ مِنْ يَوْمٍ! — το όνομα μετά το مِنْ είναι αόριστη γενική. Αφήστε το مِنْ και η γενική μένει μετέωρη: η μόνη παραλλαγή που πάει χωρίς αυτό βάζει το όνομα σε αιτιατική ως تَمْييز (يا لَهُ يَوْمًا), και η σύγχρονη γραφή κρατάει το مِنْ.

Συμβουλές

• Αγκυρώστε τα πάντα στο μάθημα 28: το επιφώνημα και το ελατίβ είναι το ίδιο σχήμα أَفْعَل με τις ίδιες προϋποθέσεις εισόδου. Αν μπορείτε να πείτε هٰذا أَجْمَلُ, μπορείτε να πείτε ما أَجْمَلَ· αν δεν μπορείτε, πιάστε το βοηθητικό ρήμα.
• Απομνημονεύστε τρία βοηθητικά — ما أَشَدَّ، ما أَكْثَرَ، ما أَعْظَمَ — συν το ما أَجْمَلَ. Με ένα مَصْدَر μετά από αυτά καλύπτουν κάθε ρήμα που το άμεσο σχήμα αρνείται, που στο σύγχρονο λεξιλόγιο είναι τα περισσότερα ρήματα.
• Πείτε τον τύπο με σκόπιμη διπλή φάτχα, «-a … -a», κάθε φορά που τον εξασκείτε. Ο ρυθμός είναι ο κανόνας, και θα σας εμποδίσει να γράφετε ντάμμα από συνήθεια.
• Γράφετε το σχήμα ένα· αναγνωρίζετε το σχήμα δύο. Το أَفْعِلْ بِهِ ζει στο τυπωμένο κείμενο και στις ομιλίες αλλά είναι αισθητά πιο λογοτεχνικό, και το μπέρδεμα του πλεονάζοντος بـ του είναι εύκολος τρόπος να γράψετε προσταγή κατά λάθος.
• Σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια ψάξτε την αιτιατική που μπορείτε πραγματικά να δείτε. Οι ομαλοί αρσενικοί πληθυντικοί και οι δυϊκοί την δείχνουν στα γράμματα: το ما أكرم المعلمين δεν μπορεί να είναι η ανάγνωση άρνησης, γιατί το ـينَ μπορεί να είναι μόνο αιτιατική ή γενική, ποτέ η ονομαστική που θα χρειαζόταν ένα υποκείμενο.
• Μην προσπαθείτε να μεταφράσετε το ما. Εδώ δεν είναι ούτε «τι» ούτε «δεν», και το κυνήγι μιας ελληνικής ή αγγλικής λέξης γι’ αυτό θα σας σπρώξει μόνο στα λάθος φωνήεντα.
• Κρατήστε το يا لَهُ مِنْ … ως ένα παγωμένο κομμάτι με τρεις θέσεις (لَهُ / لَها / لَهُمْ). Είναι το πιο χρήσιμο επιφώνημα αυτού του μαθήματος για καθημερινή γραφή, και δεν χρειάζεται καθόλου ανάλυση ρίζας.